Herbert Kappler

Herbert Kappler był niemieckim policjantem politycznym i oficerem SS, który przez większą część wojny reprezentował w Rzymie aparat bezpieczeństwa III Rzeszy. Po zajęciu Rzymu przez Niemców we wrześniu 1943 roku kierował w mieście policją bezpieczeństwa i SD. Jego ludzie wymusili od rzymskich Żydów okup w złocie, a kilka tygodni później wspierali obławę, po której ponad tysiąc z nich wywieziono do Auschwitz. Prowadził też więzienie przy via Tasso, gdzie torturowano członków ruchu oporu. 24 marca 1944 roku zorganizował i osobiście nadzorował rozstrzelanie 335 ludzi w Grotach Ardeatyńskich. Skazany w 1948 roku na dożywocie, stał się we Włoszech symbolem niemieckich zbrodni okupacyjnych. Jego ucieczka ze szpitala wojskowego w 1977 roku wywołała kryzys w stosunkach włosko-zachodnioniemieckich.

Młodość i droga do policji politycznej

Gustav Adolf Herbert Kappler urodził się 23 września 1907 roku w Stuttgarcie, w rodzinie mieszczańskiej. Studiował w Stuttgarcie i pracował jako elektrotechnik w kilku firmach w Wirtembergii. 1 sierpnia 1931 roku wstąpił do NSDAP, jeszcze przed przejęciem władzy przez nazistów, a niedługo potem do SA i SS.

Po krótkim okresie bezrobocia w czerwcu 1933 roku znalazł pracę w wirtemberskiej policji politycznej jako policjant pomocniczy. Od 1934 roku kierował jej placówką w Tybindze, a w 1937 roku zdał w Berlinie egzamin na komisarza kryminalnego. Należał do pokolenia młodych funkcjonariuszy, którzy budowali karierę w zjednoczonej przez Heinricha Himmlera i Reinharda Heydricha policji politycznej III Rzeszy, w gestapo i Służbie Bezpieczeństwa SS.

Placówka w Rzymie

Wiosną 1939 roku Kappler został wysłany do Rzymu jako oficer łącznikowy niemieckiej policji bezpieczeństwa przy policji włoskiej. Jego zadaniem była współpraca z faszystowską policją Benita Mussoliniego i obserwacja środowisk emigracyjnych, antyfaszystowskich i kościelnych. W listopadzie 1939 roku na krótko wezwano go do Berlina, gdzie brał udział w przesłuchaniach Georga Elsera, sprawcy zamachu na Adolfa Hitlera w monachijskiej piwiarni. W 1942 roku jego placówka przy ambasadzie niemieckiej została przekształcona w biuro attaché policyjnego. Kappler, awansowany na majora, a w 1943 roku na podpułkownika SS (Obersturmbannführera), miał w Rzymie około czterdziestu podwładnych z gestapo, policji kryminalnej i policji porządkowej, a także rozległą sieć informatorów.

Dzięki tym kontaktom w lecie 1943 roku dobrze orientował się w nastrojach wokół Mussoliniego. Po upadku dyktatora 25 lipca jego placówka zbierała informacje o miejscu, w którym rząd Badoglia więził Duce. Z podsłuchów, przekupionych informatorów i korespondencji rodziny Mussolinich ustalono, że dyktatora przewieziono na wyspę La Maddalena. Te ustalenia wykorzystał później Otto Skorzeny, który 12 września 1943 roku wziął udział w uwolnieniu Mussoliniego z Gran Sasso.

Szef policji w okupowanym Rzymie

Po ogłoszeniu włoskiego rozejmu z aliantami Niemcy zajęli Rzym. 10 września 1943 roku Kappler objął stanowisko komendanta policji bezpieczeństwa i SD (Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD) w mieście. Podlegał komendantowi Rzymu gen. Kurtowi Mälzerowi, a w hierarchii SS dowódcy policji bezpieczeństwa we Włoszech gen. Wilhelmowi Harsterowi i najwyższemu dowódcy SS i policji we Włoszech gen. Karlowi Wolffowi. Faktycznie kontrolował też faszystowską policję w Rzymie.

Jego pierwszą ofiarą stała się społeczność żydowska. 26 września 1943 roku wezwał przewodniczących gminy żydowskiej i zażądał w ciągu 36 godzin 50 kilogramów złota, grożąc w przeciwnym razie wywózką dwustu osób. Złoto zebrano przy pomocy także nieżydowskich rzymian i 28 września przekazano Niemcom. Nie dało ono nikomu bezpieczeństwa. W nocy z 15 na 16 października 1943 roku specjalne komando SS kpt. Theodora Danneckera, przysłane z biura Adolfa Eichmanna, przeprowadziło przy wsparciu ludzi Kapplera obławę w getcie rzymskim i w całym mieście. Zatrzymano ponad 1200 osób; po zwolnieniu części z nich ponad tysiąc wywieziono do Auschwitz, skąd po wojnie wróciło kilkanaście. 18 października Kappler meldował Wolffowi, że „akcja przeciw Żydom” została przeprowadzona „według najlepiej opracowanego planu”. Kolejnych Żydów wyszukiwano i aresztowano w następnych miesiącach, często po donosach.

W budynku przy via Tasso, należącym do ambasady niemieckiej, Kappler urządził więzienie i ośrodek przesłuchań. Trafiali tam członkowie ruchu oporu, oficerowie konspiracji wojskowej i ludzie podejrzani o pomoc zbiegłym jeńcom alianckim; wielu było torturowanych. Dziś mieści się tam muzeum wyzwolenia Rzymu. Kappler ścigał też sieć pomocy, którą w Watykanie zbudował irlandzki ksiądz Hugh O’Flaherty. Ukrywała ona w klasztorach i mieszkaniach tysiące zbiegłych jeńców, Żydów i innych prześladowanych; według relacji powojennych Kappler planował porwanie i zabójstwo księdza, gdyby ten opuścił teren Watykanu.

Groty Ardeatyńskie

23 marca 1944 roku komunistyczni partyzanci z grup GAP zaatakowali bombą przy via Rasella kompanię niemieckiego pułku policji „Bozen”; do rana następnego dnia zginęło lub zmarło z ran 32 policjantów. Hitler zażądał surowego odwetu, a dowódcy w Rzymie i feldmarszałek Albert Kesselring ustalili proporcję dziesięciu Włochów za każdego zabitego Niemca. Kappler ze swoim zastępcą, kpt. Erichem Priebkem, przez całą noc układał listy ofiar. Wpisał na nie więźniów z via Tasso, członków konspiracji, ludzi zatrzymanych po zamachu i 75 Żydów, a pięćdziesiąt nazwisk dostarczyła faszystowska policja. Gdy zmarł 33. policjant, dopisał na własną rękę kolejnych dziesięć osób.

Po południu 24 marca w opuszczonych kamieniołomach przy via Ardeatina jego ludzie rozstrzeliwali więźniów strzałami w tył głowy, grupami po pięciu. Na rozkaz Mälzera Kappler strzelał osobiście, by „dać przykład” swoim oficerom. Okazało się, że przywieziono pięć osób więcej, niż przewidywała lista; zabito i je, by nie zostawiać świadków. Zginęło 335 ludzi, a wejścia do korytarzy wysadzono.

Kappler działał w Rzymie aż do końca okupacji. 17 kwietnia 1944 roku jego ludzie wspólnie z wojskiem przeprowadzili obławę w robotniczej dzielnicy Quadraro, uważanej za ostoję partyzantów: blisko tysiąc mężczyzn wywieziono na roboty przymusowe do Rzeszy, a według włoskich szacunków mniej więcej połowa z nich nie wróciła. Gdy 4 czerwca 1944 roku do miasta weszli Amerykanie, Kappler wycofał się wraz z niemieckim aparatem policyjnym na północ Włoch.

Proces i więzienie

W maju 1945 roku Kappler zgłosił się w Bolzano do brytyjskiej żandarmerii. W 1947 roku Brytyjczycy wydali go Włochom. Jego proces przed włoskim trybunałem wojskowym w Rzymie odbył się w 1948 roku. Jego przełożonych sądzili wcześniej Brytyjczycy: gen. Mälzera i gen. Eberharda von Mackensena skazano na śmierć w 1946 roku, Kesselringa w 1947 roku, a wszystkie te wyroki zamieniono na więzienie. Kappler bronił się, że wykonywał rozkazy. 20 lipca 1948 roku sąd skazał go na dożywocie. Uznał, że odwet w takiej skali i takiej formie był bezprawny, lecz nie przypisał Kapplerowi winy za 320 ofiar wyznaczonych rozkazem przełożonych; skazał go za zabicie piętnastu osób dodanych z jego własnej inicjatywy, a osobno na 15 lat za wymuszenie złota od rzymskich Żydów. Sądzeni razem z nim podwładni zostali uniewinnieni. W 1952 roku najwyższy trybunał wojskowy utrzymał wyrok.

Karę odbywał w więzieniu wojskowym w twierdzy w Gaecie. Odwiedzał go tam m.in. ksiądz O’Flaherty, z którego rąk w 1959 roku – według niemieckich i angielskich biografów – przyjął chrzest katolicki. Jego prośby o łaskę odrzucano, choć wstawiali się za nim politycy RFN, m.in. prezydent Gustav Heinemann i kanclerz Helmut Schmidt, a także niemieckie Kościoły. W Niemczech działało stowarzyszenie jego przyjaciół. W 1972 roku Kappler poślubił w więzieniu pielęgniarkę Anneliese Walther z Soltau, która od kilku lat z nim korespondowała.

Ucieczka i śmierć

W połowie lat 70. u Kapplera rozpoznano nowotwór z przerzutami. Przeniesiono go do wojskowego szpitala Celio w Rzymie. W 1976 roku sąd wojskowy przyznał mu zwolnienie warunkowe, ale po fali protestów w całych Włoszech decyzję uchylono i Kappler pozostał w szpitalu pod strażą karabinierów. W nocy z 14 na 15 sierpnia 1977 roku, w dzień świąteczny, zniknął ze szpitala wraz z żoną i wkrótce znalazł się w jej domu w Soltau w Dolnej Saksonii. Okoliczności ucieczki nigdy nie zostały w pełni wyjaśnione. Według najbardziej znanej wersji żona miała wynieść wychudzonego męża w wielkiej walizce; niemieccy autorzy uważają, że prawdopodobniej oboje po prostu wyszli ze słabo pilnowanego szpitala.

Ucieczka wywołała we Włoszech oburzenie i kryzys w stosunkach z Republiką Federalną Niemiec. Minister obrony Vito Lattanzio podał się do dymisji. Rząd Giulia Andreottiego zażądał wydania Kapplera, ale władze RFN odmówiły, powołując się na zakaz ekstradycji własnych obywateli i na stan jego zdrowia; w Niemczech nie postawiono go też przed sądem. Herbert Kappler zmarł w Soltau 9 lutego 1978 roku, niespełna pół roku po ucieczce.

Znaczenie

Kappler nie należał do najwyższych dygnitarzy III Rzeszy, ale w Rzymie był ucieleśnieniem okupacyjnego terroru: to on wymusił złoto od Żydów, prowadził więzienie przy via Tasso i zorganizował egzekucję w Grotach Ardeatyńskich. Jako jeden z nielicznych niemieckich sprawców zbrodni we Włoszech odbył długą karę, a jego proces na dekady ukształtował włoską pamięć o tej masakrze. Wyrok z 1948 roku, uznający, że wykonywał rozkaz w sprawie 320 ofiar, pozostaje przedmiotem krytyki prawników i historyków.

Jego ucieczka w 1977 roku na nowo otworzyła we Włoszech dyskusję o bezkarności niemieckich sprawców. Do sprawy Grot Ardeatyńskich wrócono w latach 90., gdy z Argentyny wydano Priebkego. Postać Kapplera pojawia się też w kulturze: zagrał go m.in. Richard Burton w filmie „Masakra w Rzymie” (1973).