De Gaulle naczelnym wodzem

4 kwietnia 1944 roku w Algierze Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego przyjął zarządzenie i dekret, które przebudowały najwyższe dowództwo francuskich sił zbrojnych. Zniesiono stanowisko naczelnego dowódcy, które od listopada 1942 roku zajmował gen. Henri Giraud, wraz z jego sztabem. Zwierzchnikiem armii, marynarki i lotnictwa został przewodniczący komitetu, gen. Charles de Gaulle, który kierował też Komitetem Obrony Narodowej. Girauda zamierzano przenieść na honorowe stanowisko generalnego inspektora armii. Generał odmówił i kilkanaście dni później przeszedł w stan spoczynku. Tego samego dnia do komitetu weszli pierwsi komuniści.

Popularne kalendarium podaje, że tego dnia de Gaulle „objął dowództwo wszystkich sił Wolnej Francji”. To uproszczenie. Siły Wolnej Francji jako osobna formacja już nie istniały – latem 1943 roku połączono je z Armią Afryki w jedną armię francuską. De Gaulle nie objął też dowództwa w polu: wojska francuskie we Włoszech i w Afryce Północnej nadal walczyły pod dowództwem alianckim i własnych generałów. Dekret z 4 kwietnia dał mu natomiast pełną władzę polityczną nad wojskiem i usunął ostatnie stanowisko, z którego rywal mógł mu się przeciwstawić. Giraud dowiedział się o decyzji dopiero kilka dni później, a komunikat ogłoszono około 9 kwietnia.

Dwóch generałów w Algierze

Spór de Gaulle’a z Giraudem trwał od lądowania aliantów w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku. Giraud, który kilka miesięcy wcześniej uciekł z niemieckiej twierdzy Königstein, był kandydatem Amerykanów na przywódcę Francuzów walczących w Afryce. Po zabójstwie admirała François Darlana w grudniu 1942 roku przejął w Algierze władzę cywilną i wojskową. De Gaulle miał za sobą Wolną Francję, Londyn i coraz silniejsze poparcie podziemia w kraju.

W czerwcu 1943 roku obaj zostali współprzewodniczącymi nowego komitetu, ale przewaga szybko przechodziła na stronę de Gaulle’a. Zasada, że naczelny dowódca nie może jednocześnie sprawować władzy cywilnej, odebrała Giraudowi wpływ na politykę, a samodzielnie przygotowana wyprawa na Korsykę jesienią 1943 roku zraziła do niego większość komisarzy. W listopadzie 1943 roku de Gaulle został jedynym przewodniczącym komitetu, a Giraud opuścił jego skład. Zachował tylko stanowisko naczelnego dowódcy – w praktyce był odpowiedzialny za odbudowę armii z amerykańskiego uzbrojenia i za kontakty wojskowe z aliantami.

Zimą 1943/1944 roku stosunki między generałami znów się zaostrzyły. Spór dotyczył przede wszystkim służb specjalnych: w styczniu 1944 roku komitet podporządkował połączone francuskie wywiady przewodniczącemu, a ludzie Girauda nadal utrudniali ich pracę. Pozycję naczelnego dowódcy podkopał też proces byłego ministra spraw wewnętrznych Vichy Pierre’a Pucheu. Giraud sam ściągnął go do Afryki Północnej, dając mu list żelazny, a potem kazał go internować. W marcu 1944 roku trybunał wojskowy skazał Pucheu na śmierć, a 20 marca został rozstrzelany. Giraud zeznawał na procesie, ale go nie obronił. Stracił w ten sposób zaufanie zarówno gaullistów i podziemia, jak i oficerów dawnej Armii Afryki, którzy mieli mu za złe uległość wobec komitetu.

Dekret z 4 kwietnia

Zarządzenie z 4 kwietnia 1944 roku zamknęło budowę jednolitej władzy nad wojskiem, rozpoczętą jesienią 1943 roku. Przewodniczący komitetu stał się zwierzchnikiem sił zbrojnych – francuscy historycy podkreślają, że po raz pierwszy szef rządu przyjął wprost tytuł „szefa armii” (chef des armées). Komitet Obrony Narodowej, w którym zasiadali przewodniczący, komisarze odpowiedzialni za wojsko i najwyżsi dowódcy, przestał być ciałem rozstrzygającym i stał się organem doradczym przy de Gaulle’u. Sztab naczelnego dowódcy i sekretariat obrony narodowej połączono w jeden Sztab Obrony Narodowej (État-major de la défense nationale), podległy bezpośrednio szefowi rządu. Kierował nim od kwietnia do sierpnia 1944 roku gen. Émile Béthouart, później gen. Alphonse Juin.

Tego samego dnia komitet uzupełniono. André Diethelm, jeden z najstarszych współpracowników de Gaulle’a z Londynu, został komisarzem wojny. Do komitetu weszli dwaj komuniści – François Billoux jako komisarz stanu i Fernand Grenier jako komisarz lotnictwa – oraz radykał Paul Giacobbi, który objął produkcję i aprowizację. Francuska Partia Komunistyczna od listopada 1943 roku spierała się z de Gaulle’em o to, kto ma wskazywać jej przedstawicieli. Ostatecznie ustąpiła i weszła do rządu na jego warunkach. Komitet obejmował odtąd wszystkie liczące się nurty francuskiego ruchu oporu, od komunistów po prawicę, które kilka tygodni wcześniej uzgodniły program Rady Narodowej Ruchu Oporu.

Decyzja nie zapadła jednomyślnie. Według raportu alianckich służb propagandowych z 16 kwietnia, cytowanego przez historyka Alfreda Salinasa, komisarz marynarki Louis Jacquinot postarał się nie być na posiedzeniu, a najostrzej przeciw upokorzeniu Girauda protestowali – paradoksalnie – nowi komisarze komunistyczni, zwłaszcza Billoux. Najbardziej przybity odejściem generała miał być Henri Queuille. De Gaulle przeforsował jednak swoje.

Odejście Girauda

Giraud dowiedział się o swoim losie 8 kwietnia, gdy de Gaulle przyjął go i oznajmił, że stanowisko naczelnego dowódcy zostanie zniesione, a on sam mianowany generalnym inspektorem armii. Według biografów Giraud przerwał rozmowę i wyszedł, trzaskając drzwiami. De Gaulle wezwał wtedy jego zaufanego oficera, gen. René Chambe’a, i dał do zrozumienia, że jeśli Giraud zobowiąże się do posłuszeństwa wobec komitetu, będzie mógł pozostać na stanowisku. Następnego dnia Chambe przyniósł list z takim zobowiązaniem, ale w tym samym czasie agencja prasowa France-Afrique ogłosiła już nominację Girauda na inspektora. Postawiony przed faktem dokonanym generał odmówił przyjęcia nowej funkcji.

Giraud szukał jeszcze pomocy u prezydenta Franklina Delano Roosevelta, który przez półtora roku był jego głównym protektorem. Waszyngton jednak się nie wtrącił. Amerykański przedstawiciel w Algierze Robert Murphy, ten sam, który w 1942 roku przygotowywał w Afryce Północnej grunt pod lądowanie aliantów i postawił na Girauda, radził sekretarzowi stanu Cordellowi Hullowi, by Stany Zjednoczone nie wiązały się dłużej z generałem, którego wielu Francuzów uważało za „lokaja Ameryki”. Według korespondencji Murphy’ego, na którą powołuje się Salinas, w niektórych oddziałach w Maroku i w okręgu Oranu oficerzy wiernego Giraudowi skrzydła Armii Afryki grozili wystąpieniem przeciw de Gaulle’owi, ale nic z tego nie wynikło. Większość armii przyjęła zmianę spokojnie.

14 kwietnia 1944 roku Giraud został przeniesiony do rezerwy dowództwa. 18 kwietnia w Pałacu Letnim w Algierze pożegnał się ze swoimi zwolennikami przy honorowej warcie spahisów, a dwa dni później zamieszkał w zarekwirowanej dla niego willi w Mazagranie koło Mustaghanimu. Tam, strzeżony i zarazem pilnowany przez francuskich żołnierzy, przeczekał wyzwolenie Francji. Nie dowodził już w żadnej kampanii – ani we Włoszech, ani we Francji. 28 sierpnia 1944 roku jeden z marokańskich strzelców z jego warty strzelił mu w twarz. Generał przeżył i jesienią wrócił do kraju.

Armia, którą przejął de Gaulle

Wojsko, nad którym de Gaulle objął zwierzchnictwo, było w dużej mierze dziełem Girauda i Amerykanów. Na mocy porozumień z konferencji w Casablance Stany Zjednoczone uzbrajały i wyposażały francuskie dywizje w Afryce Północnej. Rekrutowano do nich przede wszystkim żołnierzy Armii Afryki – Algierczyków, Marokańczyków, Tunezyjczyków i Senegalczyków pod dowództwem francuskich oficerów – a także Francuzów z Afryki Północnej i ochotników, którzy uciekli z kraju przez Pireneje.

Najważniejszą siłą bojową był Francuski Korpus Ekspedycyjny we Włoszech gen. Juina. Jego pierwsze dywizje walczyły od grudnia 1943 roku w górach Mainarde w Apeninach, a w styczniu i lutym 1944 roku, w czasie pierwszego natarcia na Linię Gustawa, zdobyły masyw Belvedere na północ od Cassino. Wiosną 1944 roku korpus obejmował cztery dywizje – 2 Marokańską Dywizję Piechoty, 3 Algierską Dywizję Piechoty, 4 Marokańską Dywizję Górską i 1 Dywizję Piechoty Marszowej (dawną 1 Dywizję Wolnych Francuzów) – oraz trzy grupy taborów marokańskich. W maju miał około 112 tysięcy żołnierzy, w około 60 procentach z Afryki Północnej. Juin wierzył, że jego górskie oddziały mogą przełamać niemiecką obronę tam, gdzie nie udało się to aliantom pod Cassino.

W Afryce Północnej gen. Jean de Lattre de Tassigny, który jesienią 1943 roku uciekł z więzienia Vichy w Riom i przedostał się do Algieru, formował Armię B – przyszłą 1 Armię francuską, przeznaczoną do lądowania w Prowansji. W Maroku 2 Dywizja Pancerna gen. Philippe’a Leclerca szykowała się do przerzutu do Wielkiej Brytanii, skąd miała wziąć udział w walkach w Normandii. W samej Francji od 1 lutego 1944 roku główne organizacje zbrojne podziemia łączono we Francuskie Siły Wewnętrzne (FFI). Ich dowódcą de Gaulle uczynił gen. Marie Pierre’a Kœniga, wysłanego do Londynu jako jego przedstawiciel przy gen. Dwighcie Eisenhowerze.

Miejsce w wojnie

Dekret z 4 kwietnia 1944 roku zakończył dwuwładzę, która od lądowania w Afryce Północnej dzieliła Francuzów walczących po stronie aliantów. Od tej chwili de Gaulle kierował zarówno rządem, jak i armią, a jego komitet, poszerzony o komunistów, reprezentował cały ruch oporu. Było to ważne właśnie wiosną 1944 roku: zbliżała się inwazja na Francję, a de Gaulle chciał, by w wyzwolonym kraju władzę przejmowała administracja podległa Algierowi, a nie amerykański zarząd wojskowy, jakiego obawiał się po doświadczeniach z Darlanem i Giraudem.

W następnych tygodniach komitet przygotowywał państwo do powrotu do Francji. Zarządzenie z 21 kwietnia 1944 roku określiło organizację władz po wyzwoleniu i przyznało kobietom prawo wyborcze. 3 czerwca 1944 roku komitet ogłosił się Rządem Tymczasowym Republiki Francuskiej. Wojska, nad którymi de Gaulle objął zwierzchnictwo, odegrały w tym roku dużą rolę. W maju korpus Juina przełamał niemiecką obronę w górach Aurunci, co otworzyło aliantom drogę do Rzymu. Dywizja Leclerca walczyła w Normandii i 25 sierpnia wkroczyła do Paryża, a Armia B de Lattre’a wylądowała 15 sierpnia w Prowansji w ramach operacji Dragoon. Giraud, który zbudował znaczną część tej armii, oglądał jej zwycięstwa z daleka.