Jean Moulin

Jean Moulin był urzędnikiem państwowym, który stał się symbolem francuskiego ruchu oporu. Przed wojną należał do najzdolniejszych prefektów III Republiki, związany z lewicą i z Frontem Ludowym. W czerwcu 1940 roku, jako prefekt w Chartres, wolał podjąć próbę samobójczą, niż podpisać kłamliwy dokument podsunięty przez Niemców. Rok później przedostał się do Londynu i został wysłannikiem generała Charles’a de Gaulle’a w okupowanej Francji. W ciągu półtora roku, pod pseudonimami „Rex” i „Max”, zbudował to, czego wcześniej nie było: wspólne kierownictwo rozproszonych ruchów podziemnych, związków zawodowych i partii, podporządkowane de Gaulle’owi. Zginął latem 1943 roku po aresztowaniu przez gestapo, kilka tygodni po pierwszym posiedzeniu stworzonej przez siebie Rady Narodowej Ruchu Oporu.

Młodość i pierwsza wojna

Jean Pierre Moulin urodził się 20 czerwca 1899 roku w Béziers w Langwedocji. Jego ojciec, Antoine-Émile Moulin, był nauczycielem, działaczem radykalnym, republikaninem i wolnomularzem, wnukiem uczestnika oporu przeciw zamachowi stanu Ludwika Napoleona z 1851 roku. Rodzina pochodziła z prowansalskiej wsi Saint-Andiol, do której Jean wracał przez całe życie. Uczył się w liceum w Béziers bez szczególnych sukcesów, za to wcześnie zaczął rysować. W 1917 roku rozpoczął studia prawnicze w Montpellier i dzięki ojcu dostał posadę attaché w gabinecie prefekta departamentu Hérault.

W kwietniu 1918 roku został powołany do wojska z rocznikiem 1919, ostatnim, który Francja zmobilizowała w czasie I wojny światowej. Służył w saperach, a na początku września trafił w Wogezy. Zanim jego pułk wszedł do walki, zawarto rozejm z 11 listopada. Moulin pomagał grzebać poległych i widział zrujnowane wsie, co wspominał w listach do domu. Zwolniony z wojska w listopadzie 1919 roku, wrócił do prefektury, a w 1921 roku ukończył prawo.

Kariera w administracji i Front Ludowy

Moulin zrobił w administracji szybką karierę. W 1925 roku został najmłodszym podprefektem we Francji, w Albertville w Sabaudii, potem pracował w Châteaulin w Bretanii, w Thonon-les-Bains i jako sekretarz generalny prefektury Sommy w Amiens. W 1926 roku ożenił się z młodą śpiewaczką Marguerite Cerruti, ale małżeństwo rozpadło się po dwóch latach. Równolegle prowadził drugie życie artysty. Pod pseudonimem „Romanin”, od nazwy miejsca w Alpilles, publikował rysunki i karykatury w satyrycznym piśmie „Le Rire”, ilustrował poezje Tristana Corbière’a, przyjaźnił się z poetą Maxem Jacobem i kolekcjonował obrazy.

O jego dalszej drodze zdecydowała znajomość z Pierre’em Cot, politykiem Partii Radykalnej. Moulin kierował jego gabinetem w Ministerstwie Lotnictwa w 1933 roku, a ponownie w 1936 roku, w rządzie Frontu Ludowego Léona Bluma. W czasie hiszpańskiej wojny domowej uczestniczył w potajemnym przekazywaniu republikańskiej Hiszpanii samolotów i pomagał w werbowaniu pilotów, wbrew oficjalnej polityce nieinterwencji. W styczniu 1937 roku, mając 37 lat, został prefektem departamentu Aveyron w Rodez, najmłodszym prefektem we Francji. Prawica uważała go za człowieka lewicy i ta opinia miała mu potem zaszkodzić w oczach Vichy.

Chartres, czerwiec 1940

W styczniu 1939 roku Moulin objął prefekturę departamentu Eure-et-Loir z siedzibą w Chartres. Po wybuchu wojny kilka razy prosił o zwolnienie, by pójść do wojska, ale minister spraw wewnętrznych nakazał mu zostać na stanowisku. W czasie kampanii francuskiej przez Chartres przetaczały się kolumny uchodźców, a miasto było bombardowane. Gdy urzędnicy uciekali, Moulin pozostał na miejscu i 17 czerwca 1940 roku przyjął wkraczających Niemców.

Tego samego dnia niemieccy oficerowie zażądali, by podpisał oświadczenie, że kobiety i dzieci, których ciała znaleziono w okolicach wsi La Taye, zostały zamordowane przez senegalskich strzelców z armii francuskiej, broniących się w tym rejonie. W rzeczywistości ofiary zginęły w niemieckich bombardowaniach. Moulin odmówił. Pobity i zamknięty na noc, w obawie, że nie wytrzyma dalszych nacisków, podciął sobie gardło kawałkiem szkła. Znaleziony przez strażnika, przeżył, ale do końca życia nosił bliznę, którą ukrywał pod szalikiem. Wydarzenia tych dni opisał w dzienniku, wydanym po wojnie pod tytułem „Premier combat” („Pierwsza walka”).

Po utworzeniu państwa Vichy Moulin, jako prefekt związany z lewicą, był dla nowych władz podejrzany. 2 listopada 1940 roku minister spraw wewnętrznych Marcel Peyrouton odwołał go ze stanowiska. W połowie listopada Moulin opuścił Chartres i przeniósł się do strefy nieokupowanej, do rodzinnego domu w Saint-Andiol.

Droga do Londynu

Zdecydowany walczyć, wyrobił sobie fałszywe dokumenty na nazwisko Joseph Jean Mercier i w 1941 roku krążył po południu Francji, nawiązując kontakty z pierwszymi organizatorami konspiracji, wśród nich z kapitanem Henrim Frenayem, twórcą ruchu, który niebawem przyjął nazwę Combat. Zebrał informacje o ich liczebności, potrzebach i sporach, po czym 9 września 1941 roku wyjechał pociągiem z Marsylii do Barcelony, a stamtąd do Lizbony. Po kilku tygodniach starań Brytyjczycy przerzucili go do Anglii. W październiku 1941 roku spotkał się w Londynie z de Gaulle’em, który już w czerwcu 1940 roku wezwał Francuzów do dalszej walki.

Spotkanie było przełomem dla obu stron. Moulin był pierwszym wysokim urzędnikiem przedwojennej Republiki, który przyjechał do de Gaulle’a z rzetelnym obrazem konspiracji w kraju. De Gaulle zobaczył w nim człowieka, który może podporządkować sobie ruch oporu, a Moulin w de Gaulle’u przywódcę, który nada mu sens polityczny. Generał uczynił go swoim delegatem na strefę nieokupowaną, z zadaniem skłonienia ruchów do uznania władzy Londynu, rozdzielenia ich działalności politycznej od wojskowej i stworzenia wspólnej organizacji zbrojnej. Moulin przeszedł szkolenie spadochronowe i strzeleckie, a w nocy z 1 na 2 stycznia 1942 roku wyskoczył nad Prowansją wraz z dwoma współpracownikami.

„Rex” i zjednoczenie ruchu oporu

Przez następne półtora roku Moulin, znany w konspiracji jako „Rex”, a później „Max”, kierował z Lyonu pracą delegatury. Rozdzielał pieniądze z Londynu, organizował łączność radiową, siatkę zrzutów i lądowisk oraz służbę prasową, a latem 1942 roku powołał komitet ekspertów, który miał przygotować projekty reform na czas po wyzwoleniu. Jako przykrywkę otworzył w lutym 1943 roku galerię sztuki „Romanin” w Nicei. Najtrudniejsze były spory z przywódcami ruchów, przede wszystkim z Frenayem, który nie chciał oddać kontroli nad swoją organizacją ani podporządkować jej wojska de Gaulle’owi. 27 listopada 1942 roku, po okupacji południowej Francji przez Niemców, powstał Komitet Koordynacyjny strefy południowej, a w styczniu 1943 roku trzy główne ruchy z południa, Combat, Libération-Sud i Franc-Tireur, połączyły się w Zjednoczone Ruchy Oporu. Ich oddziały zbrojne utworzyły Tajną Armię pod dowództwem generała Charles’a Delestrainta.

W połowie lutego 1943 roku Moulin poleciał z Delestraintem do Londynu. De Gaulle odznaczył go Krzyżem Wyzwolenia, mianował członkiem Komitetu Narodowego i swoim jedynym przedstawicielem na całą metropolię. Powierzył mu też najtrudniejsze zadanie: stworzenie rady, w której obok ruchów oporu zasiedliby przedstawiciele związków zawodowych i partii politycznych, także komunistów. Moulin wrócił do Francji w drugiej połowie marca 1943 roku. Musiał przełamać opór przywódców ruchów, nieufnych wobec przedwojennych partii, oraz Pierre’a Brossolette’a, który w strefie północnej organizował koordynację samych ruchów. Wiedział, że jest tropiony: wiosną 1943 roku pisał do de Gaulle’a, że szukają go jednocześnie Vichy i gestapo, które zna jego tożsamość i działalność.

8 maja 1943 roku Moulin wysłał do Londynu depesze z wiadomością, że Rada Ruchu Oporu została ukonstytuowana i uznaje de Gaulle’a za przywódcę. Oparty na nich komunikat, który 15 maja ogłosił światu powstanie Rady, przesądził o przewadze de Gaulle’a w rywalizacji z generałem Henrim Giraudem w Algierze. 27 maja 1943 roku Moulin przewodniczył jej pierwszemu posiedzeniu w Paryżu, w mieszkaniu przy rue du Four 48. Przy stole zasiedli przedstawiciele ośmiu ruchów, dwóch central związkowych i sześciu partii, od komunistów po konserwatywną prawicę. Rada zażądała utworzenia rządu tymczasowego pod przewodnictwem de Gaulle’a, z Giraudem jako dowódcą armii. Trzy dni później de Gaulle przyleciał do Algieru.

Caluire i śmierć

Moulin cieszył się sukcesem zaledwie kilka tygodni. 9 czerwca 1943 roku gestapo aresztowało w Paryżu generała Delestrainta i Tajna Armia straciła dowódcę. Moulin zwołał na 21 czerwca w Caluire-et-Cuire pod Lyonem, w domu doktora Frédérica Dugoujona, naradę kilku przywódców ruchu oporu, którzy mieli wyznaczyć tymczasowego następcę generała. Na spotkanie przyszedł nieproszony René Hardy z ruchu Combat, kilka dni wcześniej zatrzymany i zwolniony przez Niemców. Wkrótce dom otoczyli ludzie szefa gestapo w Lyonie, Klausa Barbiego. Aresztowano wszystkich oprócz Hardy’ego, któremu udało się uciec. Po wojnie Hardy dwukrotnie, w 1947 i 1950 roku, stawał przed sądem pod zarzutem zdrady i dwukrotnie został uniewinniony. Okoliczności zasadzki w Caluire do dziś pozostają przedmiotem sporów historyków.

Moulina przewieziono do więzienia Montluc w Lyonie. Gdy Niemcy ustalili jego tożsamość, był codziennie przesłuchiwany i torturowany przez Barbiego. Następnie przewieziono go do Paryża, do siedziby niemieckiej policji bezpieczeństwa przy avenue Foch, a potem do willi jej szefa Karla Bömelburga w Neuilly. Według relacji współwięźniów był już wtedy w stanie agonalnym. Nie wydał nikogo. Zmarł w transporcie do Niemiec; akt zgonu wskazuje dzień 8 lipca 1943 roku i dworzec w Metzu, ale dokładne okoliczności i miejsce śmierci nie są pewne. Jego ciało spalono, a urnę z prochami, uznanymi za jego szczątki, złożono na cmentarzu Père-Lachaise.

Pamięć i znaczenie

Milczenie Moulina uratowało Radę Narodową Ruchu Oporu. Przeszła w głębszą konspirację, wybrała na przewodniczącego chadeka Georges’a Bidaulta i w marcu 1944 roku przyjęła program reform, z którego po wyzwoleniu wyrosły między innymi powszechne ubezpieczenia społeczne i nacjonalizacje. Zjednoczony przez nią ruch oporu stał się w 1944 roku zapleczem Francuskich Sił Wewnętrznych, które wspierały aliantów podczas inwazji i wyzwolenia Francji. Dzięki temu de Gaulle mógł objąć władzę w kraju jako szef uznanego przez aliantów rządu tymczasowego, a nie jako protegowany obcych armii.

19 grudnia 1964 roku, w dwudziestą rocznicę wyzwolenia, prochy uznane za szczątki Moulina przeniesiono do Panteonu w Paryżu. Mowa André Malraux, wygłoszona w obecności prezydenta de Gaulle’a, uczyniła z Moulina symbol całego ruchu oporu. W 1987 roku Klaus Barbie, wydany Francji przez Boliwię, został w Lyonie skazany na dożywocie za zbrodnie przeciwko ludzkości. Od czasu publikacji wielotomowej biografii pióra Daniela Cordiera, jego dawnego sekretarza, historycy spierają się o polityczne poglądy Moulina i jego relacje z komunistami, ale nie o jego rolę: to on sprawił, że rozproszone grupy konspiratorów stały się jednym ruchem oporu, a jego przywódcą został de Gaulle.