Konstantin von Neurath

Baron Konstantin von Neurath był wirtemberskim arystokratą i zawodowym dyplomatą starej szkoły, który przez pierwsze pięć lat rządów Adolfa Hitlera kierował niemiecką polityką zagraniczną. Dla zagranicznych rządów był gwarancją, że Rzesza pozostaje państwem przewidywalnym, a jego obecność w gabinecie ułatwiła Hitlerowi wyjście z Ligi Narodów, remilitaryzację Nadrenii i rozbicie wersalskiego porządku bez wojny. Odsunięty w 1938 roku, gdy Hitler postanowił iść szybciej, niż Neurath uważał za bezpieczne, wrócił rok później jako pierwszy protektor Rzeszy w okupowanych Czechach i na Morawach. Pod jego podpisem ogłoszono zamknięcie czeskich uczelni w listopadzie 1939 roku. Dla Hitlera okazał się jednak za mało bezwzględny i we wrześniu 1941 roku zastąpił go w praktyce Reinhard Heydrich. W Norymberdze skazano go na piętnaście lat więzienia.

Wirtemberski arystokrata

Urodził się 2 lutego 1873 roku w majątku rodzinnym Kleinglattbach koło Vaihingen an der Enz w Królestwie Wirtembergii, w rodzinie, która od pokoleń służyła wirtemberskim królom. Dziadek był ministrem spraw zagranicznych Wirtembergii, a ojciec, poseł do Reichstagu z ramienia konserwatystów, szambelanem na dworze w Stuttgarcie. Neurath studiował prawo w Tybindze i w Berlinie, odbył służbę wojskową w wirtemberskim pułku piechoty i w 1898 roku wstąpił do wirtemberskiej służby sądowej. W 1901 roku ożenił się z Marie Auguste Moser von Filseck, córką bankiera. Mieli syna Konstantina i córkę Winifred, która wyszła za dyplomatę Hansa Georga von Mackensena, późniejszego ambasadora Rzeszy w Rzymie.

W 1901 roku Neurath przeszedł do służby konsularnej Rzeszy. W latach 1903–1908 był wicekonsulem w Londynie, gdzie poznał brytyjską elitę i nauczył się języka, co później stało się jego największym atutem. Na przełomie 1912 i 1913 roku przeszedł do służby dyplomatycznej. Po wybuchu wojny walczył jako oficer rezerwy w wirtemberskim pułku grenadierów i otrzymał Krzyż Żelazny, a wiosną 1915 roku objął stanowisko radcy ambasady w Konstantynopolu. Był tam na miejscu świadkiem ludobójstwa Ormian, wobec którego niemiecka dyplomacja, osłaniając sojusznika, ograniczała się do formalnych zastrzeżeń. Pod koniec 1916 roku na własną prośbę odszedł ze służby Rzeszy i został szefem gabinetu cywilnego króla Wilhelma II Wirtemberskiego, jego najbliższym doradcą aż do rewolucji listopadowej, która zmiotła monarchię.

Ambasador republiki, której nie lubił

W grudniu 1919 roku, za zgodą prezydenta Friedricha Eberta, wrócił do dyplomacji jako poseł w Kopenhadze. W latach 1921–1930 był ambasadorem w Rzymie i obserwował z bliska dojście do władzy Benita Mussoliniego i budowę faszystowskiej dyktatury. Nie zrobiła na nim większego wrażenia, ale z Mussolinim utrzymywał poprawne stosunki. Był konserwatystą i monarchistą, Republiki Weimarskiej nie lubił i domagał się rewizji traktatu wersalskiego, choć metodami dyplomacji, a nie siły. Po śmierci Gustava Stresemanna w 1929 roku Paul von Hindenburg chciał go widzieć na czele Auswärtiges Amt, ale nominacja upadła wobec sprzeciwu partii koalicji. W 1930 roku Neurath został ambasadorem w Londynie.

Minister Hitlera

Gdy Hindenburg po dymisji Brüninga powołał w czerwcu 1932 roku prezydencki gabinet Franza von Papena, zwany „gabinetem baronów”, Neurath został ministrem spraw zagranicznych jako bezpartyjny fachowiec, zaufany człowiek prezydenta. Pozostał nim w rządzie Kurta von Schleichera, a 30 stycznia 1933 roku w rządzie Hitlera. Konserwatyści liczyli, że wraz z Papenem i Hindenburgiem utrzymają nazistów w ryzach. Neurath okazał się jednak posłusznym wykonawcą. Amerykański dyplomata pisał w maju 1933 roku, że baron wykazuje „niezwykłą zdolność” do znoszenia upokorzeń ze strony nazistów.

Jego ministerstwo przeprowadziło najważniejsze posunięcia pierwszych lat. 19 października 1933 roku Neurath wypowiedział członkostwo Niemiec w Lidze Narodów, po tym jak Rzesza opuściła konferencję rozbrojeniową. 26 stycznia 1934 roku podpisał z posłem Józefem Lipskim deklarację o niestosowaniu przemocy z Polską. Rano 7 marca 1936 roku wręczył ambasadorom Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Belgii memorandum, które uzasadniało wkroczenie wojsk do Nadrenii, a w następnych dniach przekonywał Hitlera, że Paryż nie zaryzykuje wojny. Podpisał też niemiecką gwarancję dla Belgii z października 1937 roku. Coraz częściej omijał go jednak Joachim von Ribbentrop, który ze swoim partyjnym biurem zawarł z Brytyjczykami układ morski, choć Neurath liczył na jego klęskę, a w 1936 roku przygotował pakt antykominternowski, do którego Neurath podchodził niechętnie, bo stawiał na współpracę z Chinami, a nie z Japonią.

Neurath nie był przeciwnikiem ekspansji, lecz jej tempa. 30 stycznia 1937 roku przyjął od Hitlera złotą odznakę partyjną, co oznaczało wstąpienie do NSDAP, a we wrześniu tego roku otrzymał honorowy stopień SS-Gruppenführera. 5 listopada 1937 roku był jedynym uczestnikiem spoza sił zbrojnych na tajnej naradzie w Kancelarii Rzeszy, na której Führer przedstawił plan zdobycia „przestrzeni życiowej” siłą, zaczynając od Austrii i Czechosłowacji. Razem z Wernerem von Blombergiem i Wernerem von Fritschem ostrzegał, że wojna w Europie Środkowej wciągnie Francję i Wielką Brytanię. Nie były to zastrzeżenia moralne, tylko rachunek ryzyka, ale Hitler wyciągnął z nich wnioski. 4 lutego 1938 roku, przy okazji afery Blomberga-Fritscha, Neurath stracił ministerstwo na rzecz Ribbentropa. Formalnie go awansowano: został przewodniczącym Tajnej Rady Gabinetowej, która miała doradzać Hitlerowi w polityce zagranicznej, ale według Hermanna Göringa nigdy się nie zebrała. Do końca wojny pozostał ministrem bez teki.

Nie usunął się w cień. Podczas Anschlussu w marcu 1938 roku, gdy Ribbentrop był w Londynie, odpowiadał w imieniu Rzeszy na protesty mocarstw. We wrześniu 1938 roku, w ostatnich dniach przed konferencją w Monachium, był wśród tych, którzy namawiali Hitlera do przyjęcia mediacji Mussoliniego, a projekt porozumienia, który włoski dyktator przedstawił w Monachium jako własny, przygotowali w Berlinie Göring, Neurath i sekretarz stanu Ernst von Weizsäcker. Tak powstał układ monachijski.

Protektor Czech i Moraw

Po zajęciu Czech i Moraw Hitler mianował Neuratha 18 marca 1939 roku protektorem Rzeszy. Wybór miał uspokoić Londyn i Paryż: na Zamku Praskim zasiadł arystokrata znany z umiaru, a nie nazistowski aktywista. W kwietniu przejął władzę od administracji wojskowej. Był osobistym przedstawicielem Führera i zwierzchnikiem autonomicznego rządu Protektoratu z prezydentem Emilem Háchą i premierem Aloisem Eliášem. Wprowadził cenzurę prasy, rozwiązał partie polityczne i związki zawodowe, a 21 czerwca 1939 roku wydał rozporządzenie o majątku żydowskim, które wprowadzało rasową definicję Żyda na wzór norymberski i otwierało drogę do grabieży. Rzeczywistą władzę w sprawach policyjnych miał jednak jego sekretarz stanu, sudecki Niemiec Karl Hermann Frank, a gestapo podlegało bezpośrednio Berlinowi.

Pierwsza próba przyszła jesienią 1939 roku. Demonstracje w Pradze 28 października, w rocznicę powstania Czechosłowacji, zakończyły się śmiercią czeladnika piekarskiego Václava Sedláčka i postrzeleniem studenta medycyny Jana Opletala, którego pogrzeb 15 listopada przerodził się w kolejną manifestację. 16 listopada Hitler wezwał Neuratha i Franka do Berlina i zażądał natychmiastowego stłumienia oporu. W nocy z 16 na 17 listopada policja i SS uderzyły na praskie akademiki (Sonderaktion Prag): dziewięciu działaczy studenckich rozstrzelano bez sądu, a około 1200 studentów wywieziono do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Proklamacja z podpisem Neuratha ogłaszała zamknięcie czeskich szkół wyższych na trzy lata. W rzeczywistości pozostały zamknięte do końca wojny. Neurath twierdził później, że proklamację wydano bez jego zgody, a kierował akcją Frank. Zabiegał też o zwolnienie części uwięzionych studentów, czasem skutecznie.

W kolejnych miesiącach protektorat stał się dla Rzeszy zapleczem przemysłowym, a czeska samorządność kurczyła się z każdym miesiącem. Latem 1940 roku Neurath i Frank przedstawili Hitlerowi memoranda o przyszłości ziem czeskich, które przewidywały zniemczenie „rasowo wartościowej” części Czechów i usunięcie pozostałych. Hitler uznał jednak rządy Neuratha za zbyt miękkie wobec rosnącego ruchu oporu. 27 września 1941 roku wysłał go na urlop „ze względów zdrowotnych”, a do Pragi jako zastępcę protektora skierował szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Reinharda Heydricha. Heydrich ogłosił stan wyjątkowy, kazał aresztować Eliáša i w ciągu kilku tygodni doprowadził do setek egzekucji. Po jego śmierci w zamachu w czerwcu 1942 roku urzędującym protektorem został Kurt Daluege. Neurath, nadal tytularnym protektorem, kilka razy prosił o dymisję. W czerwcu 1943 roku awansowano go jeszcze na SS-Obergruppenführera, a w sierpniu 1943 roku Hitler przyjął rezygnację i protektorem został Wilhelm Frick.

Norymberga i ostatnie lata

6 maja 1945 roku Neuratha zatrzymali Francuzi. Stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze jako jeden z głównych oskarżonych. Obrona przekonywała, że był hamulcem dla Hitlera i Ribbentropa, a w Pradze łagodził politykę Franka. Trybunał uznał, że jako minister brał udział w przygotowaniu agresji, a jako protektor odpowiadał za zbrodnie popełnione w Czechach, w tym za egzekucje studentów i wywiezienie ich kolegów do obozów. Wziął pod uwagę okoliczności łagodzące: interwencje w sprawie aresztowanych i próbę dymisji. 1 października 1946 roku Neuratha uznano winnym we wszystkich czterech punktach oskarżenia i skazano na piętnaście lat więzienia.

Karę odbywał w więzieniu Spandau. Po zawale serca i na wniosek Watykanu, przy zgodzie Związku Radzieckiego, który wcześniej odrzucał wszelkie prośby o złagodzenie wyroków, wypuszczono go 6 listopada 1954 roku. Ostatnie lata spędził w majątku Leinfelder Hof koło Enzweihingen w Wirtembergii. Zmarł 14 sierpnia 1956 roku w wieku 83 lat.

Znaczenie

Neurath był najlepszym przykładem konserwatywnych elit, które w 1933 roku sądziły, że oswoją Hitlera, a w praktyce dały mu twarz godną zaufania. Jego reputacja w Londynie i Rzymie pomogła Rzeszy przejść przez najniebezpieczniejsze lata, gdy była jeszcze słaba, a jego dyplomaci załatwiali formalności każdego kolejnego zerwania z Wersalem. Sprzeciw z listopada 1937 roku nie dotyczył celów, lecz ryzyka, i kosztował go stanowisko. W Pradze, mimo opinii umiarkowanego, firmował prześladowania Żydów, rozwiązanie czeskiego życia politycznego i zamknięcie uniwersytetów. Czesi zapamiętali go jako pierwszego okupanta, przy którym ich położenie wydawało się złe, dopóki nie przyszedł Heydrich. Wyrok norymberski, jeden z łagodniejszych, oddaje tę dwuznaczność: trybunał uznał go za świadomego wspólnika zbrodni, ale nie za ich twórcę.