SS niezależne od SA

20 lipca 1934 roku, trzy tygodnie po nocy długich noży, Adolf Hitler podpisał krótkie zarządzenie, które zmieniło układ sił w III Rzeszy. „Wobec wielkich zasług SS, zwłaszcza w związku z wydarzeniami 30 czerwca 1934 roku, podnoszę ją do rangi samodzielnej organizacji w ramach NSDAP” – głosiło. Dalej stało, że Reichsführer SS, podobnie jak szef sztabu SA, podlega bezpośrednio Hitlerowi jako najwyższemu wodzowi SA. Formacja, która od 1926 roku była formalnie częścią SA i musiała słuchać jej szefa, przestała jej podlegać. Odtąd Heinrich Himmler odpowiadał już tylko przed Hitlerem.

Niezależna od SA, nie od partii

Chronologie oparte na anglojęzycznej Wikipedii piszą, że 20 lipca SS stała się „organizacją niezależną od partii nazistowskiej”. To nieścisłe. Zarządzenie mówiło wyraźnie o samodzielnej organizacji „w ramach NSDAP”: SS pozostała jedną z formacji partii, tak jak SA, Hitlerjugend czy korpus kierowców NSKK, a jej członkowie należeli do ruchu, na którego czele stał Hitler. Niezależna stała się od SA i jej szefa sztabu, a więc od organizacji, której dowództwo właśnie wymordowała. W sierpniu 1934 roku Himmler dostał w partii rangę Reichsleitera, czyli wszedł do najwyższego kierownictwa NSDAP na równi z szefami jej wielkich urzędów. Tytuł Reichsführera SS, który dotąd był tylko nazwą funkcji wewnątrz SA, stał się najwyższym stopniem w SS.

W praktyce SS była niezależna od partii w większym stopniu, niż mówiły przepisy, ale nie dzięki temu zarządzeniu, tylko dzięki temu, że Himmler łączył stanowiska partyjne z państwowymi. Jako zwierzchnik policji politycznej krajów Rzeszy i faktyczny szef pruskiego gestapo był urzędnikiem państwa, a jako Reichsführer SS dowódcą partyjnej formacji. To przenikanie się partii i państwa, w którym ani ministrowie, ani urzędnicy partyjni nie mogli Himmlera kontrolować, stało się znakiem rozpoznawczym SS.

Od straży przybocznej do zwycięzcy

SS powstała w 1925 roku jako mała straż przyboczna Hitlera, a w 1926 roku podporządkowano ją dowództwu SA. Przez kolejne lata pozostawała w cieniu wielkiej bojówki. Gdy Himmler przejmował ją w styczniu 1929 roku, liczyła około trzystu ludzi. Pod jego kierunkiem rosła jako „elita” ruchu: kandydaci musieli wykazać „aryjskie” pochodzenie, a od końca 1931 roku esesmani mogli się żenić tylko za zgodą urzędu do spraw rasy i osadnictwa. Pod koniec 1933 roku SS liczyła ponad dwieście tysięcy członków, ale wciąż była kilkunastokrotnie mniejsza od SA, która pod wodzą Ernsta Röhma rozrosła się do kilku milionów ludzi.

Konflikt Röhma z armią i z Hitlerem był dla Himmlera szansą. Wiosną 1934 roku SS i jej służba bezpieczeństwa SD, kierowana przez Reinharda Heydricha, zbierały materiały przeciw SA i przygotowały fałszywe dowody, że Röhm szykuje pucz. Między 30 czerwca a 2 lipca to przede wszystkim esesmani, wspólnie z gestapo, aresztowali i rozstrzeliwali przywódców SA i innych przeciwników Hitlera. Röhma zastrzelił w celi więzienia Stadelheim komendant obozu w Dachau Theodor Eicke wraz ze swoim podwładnym. Himmler poświęcił w ten sposób dwóch ludzi, którym zawdzięczał karierę, Röhma i Gregora Strassera, i tym udowodnił Hitlerowi bezwzględną lojalność. Zarządzenie z 20 lipca było zapłatą.

Lato i jesień 1934 roku

Usamodzielnienie SS było tylko częścią zmian. SA, pozbawiona przywódców, przeszła pod rozkazy nowego szefa sztabu, Viktora Lutzego, który nie miał ani autorytetu, ani ambicji Röhma. W ciągu kilku miesięcy z SA usunięto setki tysięcy ludzi, a jej liczebność spadła z około 4,5 miliona w czerwcu 1934 roku do 2,6 miliona we wrześniu i około 1,6 miliona rok później. Zajmowała się odtąd szkoleniem sportowym i przedwojskowym, zbiórkami i paradami.

SS natomiast rosła i zdobywała nowe zadania. 4 lipca 1934 roku Eicke został inspektorem obozów koncentracyjnych i oddziałów wartowniczych SS. Przejmował kolejne obozy, zamykał prowadzone przez SA i wprowadzał w nich regulamin wypracowany w Dachau. Z oddziałów wartowniczych wyrosły później SS-Totenkopfverbände. Obok nich powstawały stale uzbrojone, skoszarowane oddziały SS: 24 września 1934 roku Hitler oznajmił dowództwu Reichswehry utworzenie SS-Verfügungstruppe, „oddziałów dyspozycyjnych” wielkości trzech pułków, a w berlińskim Lichterfelde stacjonowała Leibstandarte SS Adolf Hitler, której pluton egzekucyjny 30 czerwca strzelał do dowódców SA. Generałowie, którzy pomogli Hitlerowi pozbyć się SA w imię monopolu armii na broń, kilka miesięcy później musieli się pogodzić z nowym rywalem w mundurach. W tej sytuacji tkwił paradoks, który historycy często podkreślają: armia pozbyła się wielkiej, ale chaotycznej SA, a w zamian dostała mniejszą, lecz znacznie groźniejszą SS.

Rosła też rola służby bezpieczeństwa. Już 9 czerwca 1934 roku Rudolf Heß ogłosił SD jedyną służbą wywiadowczą partii, a po nocy długich noży inne partyjne służby informacyjne, w tym wywiad SA, zlikwidowano. Heydrich, który od kwietnia kierował jednocześnie SD i berlińską centralą gestapo, mógł odtąd budować sieć donosicieli i kartotek obejmującą całe Niemcy. W drugiej połowie 1934 roku Himmler zaczął też tworzyć własne szkoły oficerskie SS, pierwszą w Bad Tölz, a wkrótce potem w Brunszwiku, w których przyszłych dowódców uczono nie tylko rzemiosła wojskowego, ale przede wszystkim ideologii rasowej i bezwzględnego posłuszeństwa. Ogólna SS (Allgemeine SS), złożona z ludzi, którzy pracowali w cywilu i służyli po godzinach, przestała rosnąć tak szybko jak przedtem. Himmler wolał jakość od liczby: według historyków SS w latach 1933–1935 usunął z niej kilkadziesiąt tysięcy członków uznanych za nieprzydatnych, pijaków, ludzi z kryminalną przeszłością i tych, którzy wstąpili tylko dla kariery.

Znaczenie

20 lipca 1934 roku był narodzinami SS jako samodzielnej siły w państwie nazistowskim. W następnych latach Himmler zbudował z niej to, co historycy nazywają państwem w państwie. W czerwcu 1936 roku Hitler mianował go szefem całej niemieckiej policji. We wrześniu 1939 roku, w czasie wojny z Polską, policja bezpieczeństwa i SD połączyły się w Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy pod kierunkiem Heydricha. Oddziały dyspozycyjne i jednostki trupich główek dały początek Waffen-SS, która w czasie wojny liczyła setki tysięcy żołnierzy i walczyła obok Wehrmachtu. SS kierowała Einsatzgruppen mordującymi polską inteligencję i Żydów, wysiedleniami i germanizacją okupowanej Polski, obozami koncentracyjnymi i obozami zagłady. Była głównym organizatorem i wykonawcą Zagłady Żydów.

Wszystko to wymagało organizacji, która nie podlegała nikomu poza Hitlerem: ani ministrom, ani sądom, ani partyjnym rywalom. Taką pozycję SS zdobyła latem 1934 roku, płacąc za nią krwią swoich dawnych przełożonych z SA. Po wojnie Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał SS za organizację przestępczą.