Himmler przejmuje policję polityczną

Wiosną 1934 roku Heinrich Himmler, Reichsführer SS, był w Niemczech kimś, kogo rok wcześniej trudno było sobie wyobrazić: zwierzchnikiem policji politycznej prawie wszystkich krajów Rzeszy. Zaczynał w marcu 1933 roku jako komisaryczny prezydent policji w Monachium, a w ciągu kilkunastu miesięcy, kraj po kraju, zebrał w swoich rękach władzę nad aparatem, który śledził, aresztował i wysyłał do obozów przeciwników reżimu. Brakowało mu tylko Prus, największego kraju Rzeszy, gdzie policją polityczną, gestapo, rządził Hermann Göring. Połączenie policji politycznej z SS stworzyło fundament państwa policyjnego III Rzeszy i narzędzie, którym kilka miesięcy później Hitler rozprawił się z własnymi towarzyszami.

20 marca czy 20 kwietnia

Chronologie oparte na anglojęzycznej Wikipedii podają, że już 20 marca 1934 roku „wszystkie siły policyjne w Niemczech” przeszły pod rozkazy Himmlera. To zdanie trzeba poprawić w dwóch punktach. Po pierwsze, chodziło wyłącznie o policję polityczną, a nie o całą policję: zwykła policja mundurowa, kryminalna i żandarmeria nadal podlegały ministrom spraw wewnętrznych poszczególnych krajów, a w Prusach Göringowi i jego zaufanemu Kurtowi Daluege, który kierował policją w pruskim ministerstwie spraw wewnętrznych. Po drugie, źródła nie wskazują żadnego aktu prawnego ani decyzji z 20 marca, które by taką zmianę ogłaszały. Opracowania historyków i źródła niemieckie opisują proces rozłożony w czasie: od jesieni 1933 do stycznia 1934 roku Himmler został komendantem policji politycznej w kolejnych krajach Rzeszy, aż pozostały poza jego zasięgiem tylko Prusy i maleńkie Schaumburg-Lippe. Rozstrzygający krok nastąpił dopiero 20 kwietnia 1934 roku, gdy Himmler przejął kontrolę nad pruskim gestapo, a szefem całej niemieckiej policji został 17 czerwca 1936 roku. To więc 20 kwietnia, a nie 20 marca, wyznacza moment, w którym policja polityczna całych Niemiec znalazła się w rękach Himmlera.

Od Monachium do krajów Rzeszy

Republika weimarska nie miała policji ogólnoniemieckiej. Policja była sprawą krajów: Prus, Bawarii, Saksonii, Wirtembergii i kilkunastu mniejszych. Po dojściu Hitlera do władzy i pożarze Reichstagu naziści przejmowali je jeden po drugim. Dekret o ochronie narodu i państwa z 28 lutego 1933 roku zawiesił podstawowe prawa obywatelskie i pozwolił zatrzymywać ludzi bez sądu w tak zwanym areszcie ochronnym (Schutzhaft). Kto kontrolował policję polityczną, ten decydował, kto do takiego aresztu trafi.

W Bawarii tę władzę zdobył Himmler. 9 marca 1933 roku został komisarycznym prezydentem policji w Monachium, a 20 marca ogłosił utworzenie obozu koncentracyjnego w Dachau. Od 1 kwietnia, jako „komendant policji politycznej Bawarii”, kierował wydzieloną z policji Bawarską Policją Polityczną. Codzienną pracę powierzył szefowi swojej służby wywiadowczej SD, byłemu oficerowi marynarki Reinhardowi Heydrichowi. W Bawarii powstał wzór, który Himmler chciał przenieść na całe Niemcy: policja polityczna wyjęta spod kontroli sądów i administracji, prowadzona przez ludzi SS, z własnym systemem obozów.

Szansę dała mu rywalizacja innych. Minister spraw wewnętrznych Rzeszy Wilhelm Frick chciał podporządkować sobie policje wszystkich krajów i zbudować scentralizowane państwo. Göring, premier i minister spraw wewnętrznych Prus, bronił swojej pruskiej domeny i w kwietniu 1933 roku wydzielił z pruskiej policji Tajną Policję Państwową, na której czele stanął Rudolf Diels. Himmler wykorzystał ten konflikt. Pozyskiwał namiestników Rzeszy i gauleiterów w kolejnych krajach i od jesieni 1933 roku przejmował tam, kraj po kraju, stanowiska komendanta policji politycznej, od wielkich, takich jak Saksonia czy Wirtembergia, po najmniejsze. Wszędzie organizował policję polityczną według bawarskiego wzoru i obsadzał ją ludźmi SS. 30 stycznia 1934 roku ustawa o przebudowie Rzeszy odebrała krajom suwerenność i przekazała ich prawa zwierzchnie Rzeszy. Policje krajowe przestały być niezależnymi instytucjami, a droga do jednego aparatu stanęła otworem.

Prusy

Ostatnią przeszkodą były Prusy, w których mieszkało ponad trzy piąte Niemców. Göring długo nie chciał oddać gestapo, ale wiosną 1934 roku jego rachunek się zmienił. Najgroźniejszym rywalem w ruchu stał się dla niego, tak jak dla armii i dla Himmlera, szef sztabu SA Ernst Röhm, którego wielomilionowa bojówka domagała się „drugiej rewolucji” i zastąpienia Reichswehry. Diels, urzędnik bez zaplecza w partii, nie wydawał się Göringowi dość bezwzględny, by stawić czoło SA, a SS była formalnie wciąż częścią SA, ale jej przywódcy mieli własne powody, by Röhma się pozbyć. Na początku kwietnia Diels został odwołany, a 20 kwietnia 1934 roku Göring mianował Himmlera inspektorem i zastępcą szefa pruskiej tajnej policji. Göring pozostał nominalnie jej szefem, ale faktyczną władzę miał już Himmler. 22 kwietnia na czele Urzędu Tajnej Policji Państwowej w Berlinie stanął Heydrich, a do centrali przy Prinz-Albrecht-Straße przyszli ludzie z Bawarskiej Policji Politycznej, wśród nich Heinrich Müller, późniejszy szef gestapo w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy. W listopadzie 1934 roku Göring oddał Himmlerowi prowadzenie pruskiego gestapo na wyłączną odpowiedzialność.

W ten sposób wiosną 1934 roku pod jednym kierownictwem znalazły się policja polityczna całych Niemiec, partyjna służba wywiadowcza SD i obozy koncentracyjne. Powstał aparat, który nie był jeszcze formalnie jednym urzędem, ale działał jak jeden.

Pierwsze zadanie

Nowa władza Himmlera szybko znalazła zastosowanie. Od kwietnia SD i gestapo zbierały materiały przeciw Röhmowi i przywódcom SA, a w czerwcu przygotowywały spreparowane dowody, że SA szykuje zamach stanu. Gdy 30 czerwca 1934 roku Hitler uderzył, ludzie SS i gestapo aresztowali i mordowali według list przygotowanych w Berlinie i Monachium. Policja polityczna, która jeszcze rok wcześniej była rozbita na kilkanaście krajowych urzędów, okazała się sprawnym narzędziem mordu na zlecenie wodza.

Znaczenie

Przejęcie policji politycznej przez Himmlera było jednym z najważniejszych kroków w budowie państwa nazistowskiego, choć nie towarzyszyły mu ani uroczystości, ani jedna spektakularna data. Policja polityczna, która w Niemczech zawsze była częścią administracji państwowej, związanej prawem i kontrolowanej przez ministrów, stała się domeną partyjnej formacji, posłusznej tylko Himmlerowi i Hitlerowi. Zasada, którą Werner Best, zastępca Heydricha, ujął później słowami, że działania gestapo nie podlegają kontroli sądów, dopóki wykonuje ono wolę kierownictwa, wyrosła właśnie z tych miesięcy.

Proces dokończono w czerwcu 1936 roku. Hitler mianował wtedy Himmlera „Reichsführerem SS i szefem niemieckiej policji”, czyli zwierzchnikiem także policji mundurowej i kryminalnej. Policja kryminalna i gestapo połączyły się w Policję Bezpieczeństwa pod kierunkiem Heydricha, a 27 września 1939 roku, w czasie wojny z Polską, Policja Bezpieczeństwa i SD utworzyły Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy. Z tego aparatu wyszły Einsatzgruppen, które od pierwszych dni wojny mordowały polską inteligencję, a od 1941 roku Żydów na okupowanych terenach Związku Radzieckiego, i urzędnicy, którzy zorganizowali deportacje do obozów zagłady. Droga do nich zaczęła się od cichej wymiany ludzi na stanowiskach komendantów policji w krajach Rzeszy w zimie 1933 i wiosną 1934 roku.