Wyzwolenie Bayeux

Rankiem 7 czerwca 1944 roku, nazajutrz po lądowaniu w Normandii, żołnierze brytyjskiej 56 Brygady Piechoty, wspierani przez czołgi pułku Sherwood Rangers Yeomanry, weszli do Bayeux – stolicy krainy Bessin, położonej około dziesięciu kilometrów od wybrzeża. Niemcy wycofali się z miasta w nocy, a jego zajęcie obyło się praktycznie bez walki. Bayeux, z katedrą z XI wieku i średniowiecznym centrum, przetrwało wojnę niemal nietknięte. We francuskiej pamięci zapisało się jako pierwsze ważniejsze miasto kontynentalnej Francji wyzwolone w toku operacji Overlord i pierwsza wyzwolona siedziba podprefektury. W następnych tygodniach stało się zapleczem brytyjskiego frontu, miastem szpitali, a także miejscem, w którym Charles de Gaulle po raz pierwszy od czterech lat przemówił do Francuzów na francuskiej ziemi.

Cel pierwszego dnia

W planie inwazji Bayeux było jednym z głównych celów brytyjskiej 50 Dywizji Piechoty (Northumbryjskiej) gen. mjr. Douglasa Grahama. Dywizja wchodziła w skład XXX Korpusu i 2 Armii gen. Milesa Dempseya, podlegającej 21 Grupie Armii Bernarda Montgomery’ego. Miała wylądować na odcinku Gold – między Le Hamel a La Rivière – a następnie poszerzyć przyczółek na zachód i na południe: zdobyć Arromanches, gdzie miał stanąć sztuczny port Mulberry, przeciąć szosę nr 13 z Bayeux do Caen, opanować samo Bayeux i nawiązać łączność z Kanadyjczykami na plaży Juno na wschodzie oraz z Amerykanami na plaży Omaha na zachodzie. Na dzień D dywizję wzmocniono o dodatkową brygadę piechoty (56), brygadę pancerną (8), 47 Komando Royal Marines, artylerię i saperów.

Naprzeciw stały oddziały niemieckiej 716 Dywizji Piechoty, dywizji statycznej złożonej w dużej części ze starszych roczników i batalionów „wschodnich”, oraz 352 Dywizji Piechoty, która od marca 1944 roku odpowiadała za odcinek od Carentan po Asnelles. Odwód tej ostatniej – licząca według brytyjskich opracowań około 2700 ludzi grupa bojowa ppłk. Meyera – stał właśnie w okolicach Bayeux. W nocy z 5 na 6 czerwca, gdy napływały meldunki o desantach spadochronowych, wysłano go na zachód, ku nasadzie półwyspu Cotentin; o świcie zawrócono go, a po południu, ostrzelany po drodze z powietrza, uderzył na Brytyjczyków na wschód od Bayeux. Pod ogniem 69 Brygady i czołgów został niemal całkowicie rozbity, a jego dowódca poległ. Na zachodnim skrzydle niemieckiej obrony zabrakło w ten sposób jedynego odwodu, który mógł bronić Bayeux.

Dzień D na plaży Gold

Pierwsze fale 231 i 69 Brygady wylądowały 6 czerwca około 7.25. Na wschodnim odcinku, pod La Rivière i baterią Mont Fleury, opór złamano stosunkowo szybko; tam też sierżant Stanley Hollis z batalionu Green Howards zdobył jedyny Krzyż Wiktorii przyznany za walki tego dnia. Na zachodzie umocnione Le Hamel broniło się do popołudnia, co zmusiło dowództwo do skierowania 56 Brygady – 2 batalionu South Wales Borderers, 2 batalionu Gloucestershire i 2 batalionu Essex – na sąsiedni odcinek. Brygada wylądowała około 11.00, z opóźnieniem, i ruszyła w głąb lądu przez Ryes ku Bayeux. Tymczasem 1 batalion pułku Hampshire zajął pod wieczór Arromanches, a 151 Brygada przecięła drogę i linię kolejową z Bayeux do Caen.

Wieczorem 50 Dywizja trzymała przyczółek o głębokości kilku kilometrów, a 69 Brygada nawiązała na wschodnim skrzydle kontakt z Kanadyjczykami z plaży Juno. Ceną były, według brytyjskich szacunków, straty rzędu tysiąca ludzi, w tym około 350 zabitych, na całym odcinku Gold. Patrole 56 Brygady dotarły do przedmieść Bayeux, lecz brygada, która z opóźnieniem wyszła z plaży, okopała się na noc kilka kilometrów przed miastem. Wieczorem dowódca 352 Dywizji gen. Dietrich Kraiss polecił zbudować linię obrony na północ od Bayeux, ale nie miał już czym jej obsadzić – większość terenu była w rękach Brytyjczyków, a jego jednostki straciły znaczną część stanów.

7 czerwca: miasto bez walki

Rankiem 7 czerwca 56 Brygada wznowiła marsz. Według relacji brytyjskich i francuskich miasto było już opuszczone przez Niemców, którzy wycofali się na południe; oddziały 2 batalionu Essex i towarzyszące im czołgi Sherwood Rangers natrafiły jedynie na pojedynczych maruderów. Mieszkańcy wyszli na ulice z flagami trójkolorowymi i brytyjskimi, obdarowując żołnierzy kwiatami, cydrem i calvadosem. Do południa Bayeux było w rękach brytyjskich, a dywizja posunęła się jeszcze o kilka kilometrów na południe. Ten sam dzień przyniósł jednak pierwsze kontrataki: pod Caen uderzyła 12 Dywizja Pancerna SS „Hitlerjugend”, a od 8 czerwca na odcinek na południe od Bayeux zaczęła wchodzić Dywizja Pancerna Lehr. Pod Tilly-sur-Seulles, zaledwie kilkanaście kilometrów od wyzwolonego miasta, rozpoczęły się wielodniowe ciężkie walki w normandzkim bocage’u – krajobrazie pól poprzedzielanych wysokimi żywopłotami.

Bayeux miało szczęście, którego nie zaznały inne miasta regionu. Leżało na tyle daleko od brzegu, że nie stało się celem bombardowań poprzedzających lądowanie, a Niemcy nie podjęli próby jego obrony. Kiedy w następnych tygodniach Caen, Saint-Lô czy Vire legły w gruzach, katedra Notre-Dame i kamienice nad rzeką Aure pozostały nietknięte.

Łączenie przyczółków

Wyzwolenie Bayeux zbiegło się z pierwszymi próbami zszycia rozdzielonych przyczółków w jeden front. Na wschodzie kontakt z Kanadyjczykami z Juno nawiązano już wieczorem w dniu D. Na zachodzie, między Gold a Omahą, leżał mały port rybacki Port-en-Bessin, umocniony przez Niemców i ważny dla planistów: miał stać się terminalem paliwowym dla obu armii. Zdobycie go powierzono 47 Komandu Royal Marines. Komandosi stracili przy lądowaniu część łodzi i sprzętu, przeszli lądem na tyły umocnień i w walkach 7–8 czerwca – znanych jako bitwa o Port-en-Bessin – zdobyli port nad ranem 8 czerwca, tracąc według brytyjskich danych 46 zabitych i 70 rannych. Tego samego dnia w rejonie Port-en-Bessin zetknęli się z amerykańskimi żołnierzami z 1 Dywizji Piechoty, idącymi od strony Omahy. Brytyjski i amerykański przyczółek zostały w ten sposób połączone. Do pełnego połączenia całego frontu brakowało jeszcze styku Omahy z plażą Utah, oddzieloną ujściem rzek Vire i Douve – ten nastąpił dopiero po walkach o Carentan kilka dni później.

Miasto zaplecza

Nietknięte Bayeux stało się jednym z najważniejszych punktów brytyjskiego zaplecza. Wąskie średniowieczne uliczki nie wytrzymywały ruchu wojskowych kolumn, więc saperzy w ciągu kilku tygodni zbudowali wokół centrum obwodnicę – według francuskich opracowań pierwszą tego rodzaju drogę we Francji. W szkołach, klasztorach i budynkach seminarium urządzono szpitale polowe, do których trafiały tysiące rannych żołnierzy i cywilów z ostrzeliwanych i bombardowanych okolic. Tych, których nie udało się uratować, chowano na cmentarzu wojennym na skraju miasta; dziś spoczywa tam ponad 4600 żołnierzy, w większości Brytyjczyków, ale także kilkuset Niemców. Jest to największy brytyjski cmentarz z czasów II wojny światowej we Francji. Jeszcze w czerwcu zaczął się tu ukazywać tygodnik „La Renaissance du Bessin”, uważany w Bayeux za pierwszą gazetę wyzwolonej Francji.

De Gaulle w Bayeux i koniec planów AMGOT

Wyzwolenie pierwszego francuskiego miasta postawiło praktyczne pytanie, które od miesięcy dzieliło aliantów: kto ma rządzić na wyzwolonych terenach. Prezydent Franklin Delano Roosevelt nie chciał uznać władzy de Gaulle’a, dopóki Francuzi nie wypowiedzą się w wyborach, a amerykańskie służby przygotowywały na wzór Włoch zarząd wojskowy (AMGOT, Allied Military Government of Occupied Territories) i wydrukowały własne „banknoty z flagą” – franki emitowane przez aliantów, które de Gaulle nazywał „fałszywymi pieniędzmi”. 3 czerwca Francuski Komitet Wyzwolenia Narodowego w Algierze ogłosił się Rządem Tymczasowym Republiki Francuskiej; Waszyngton tej decyzji nie uznał.

De Gaulle odpowiedział faktami dokonanymi. 14 czerwca przepłynął z Portsmouth na niszczycielu „La Combattante” i wylądował w rejonie Courseulles-sur-Mer. Po krótkiej wizycie w kwaterze Montgomery’ego w zamku pod Creully przeszedł pieszo przez Bayeux, witany przez tłum, odwiedził podprefekturę, a na placu w centrum miasta wygłosił pierwsze od 1940 roku przemówienie na wolnej ziemi Francji kontynentalnej. Zapowiedział, że Francja będzie walczyć u boku aliantów aż do zwycięstwa. Tego samego dnia odwiedził jeszcze Isigny-sur-Mer i Grandcamp, a wieczorem wrócił do Anglii. W Bayeux pozostawił jednak swoich ludzi. François Coulet, dyplomata z Wolnej Francji, mianowany 12 czerwca komisarzem Republiki dla wyzwolonej Normandii, przejął władzę cywilną, a podprefektem Bayeux wyznaczył miejscowego działacza ruchu oporu Raymonda Triboulet. Urzędnicy Vichy zostali odsunięci.

Alianci przyjęli ten stan rzeczy. Montgomery, a nad nim Dwight Eisenhower, nie zamierzali na tyłach toczącej się bitwy budować obcej administracji wbrew miejscowej ludności, która uznała de Gaulle’a za swojego przywódcę. Oficerowie do spraw cywilnych, którzy przybyli z wojskami, zaczęli w praktyce współpracować z ludźmi Couleta. Według francuskich opracowań to właśnie w Bayeux plan rządu wojskowego dla Francji upadł, zanim zdążył zacząć działać – choć spór o waluty i o formalne uznanie rządu de Gaulle’a trwał jeszcze przez całe lato.

Tkanina, której nie było w mieście

Najsłynniejszego zabytku Bayeux w wyzwolonym mieście nie było. Tkaninę z Bayeux – blisko 70-metrowy haft z XI wieku, przedstawiający podbój Anglii przez Wilhelma Zdobywcę i bitwę pod Hastings – francuskie władze zwinęły i ukryły w schronie w piwnicach miasta już 1 września 1939 roku. W 1941 roku przeniesiono ją do opactwa Mondaye, gdzie badali ją niemieccy naukowcy z Ahnenerbe, organizacji związanej z Heinrichem Himmlerem, zainteresowani nią jako rzekomym świadectwem „germańskiego” dziedzictwa Normanów. Od sierpnia 1941 roku przechowywano ją w zamku Sourches w departamencie Sarthe. Według francuskich opracowań 26 czerwca 1944 roku, na rozkaz okupanta, przewieziono ją do Luwru w Paryżu. W sierpniu, w ostatnich dniach okupacji Paryża, Himmler chciał według powojennych relacji wywieźć ją do Niemiec, ale nie zdołano tego zrobić; tkanina została w Luwrze i wróciła do Bayeux w 1945 roku.

Historia ta dodała wyzwoleniu Bayeux wymiaru symbolicznego, chętnie podkreślanego po wojnie. Na fryzie pomnika wzniesionego naprzeciw miejscowego cmentarza wojennego umieszczono łacińską inskrypcję „Nos a Gulielmo victi victoris patriam liberavimus” – „My, niegdyś podbici przez Wilhelma, wyzwoliliśmy ojczyznę zwycięzcy”.

Znaczenie

Samo zajęcie Bayeux nie było wielkim osiągnięciem militarnym – Niemcy oddali miasto bez walki, a jego zdobycie nastąpiło z jednodniowym opóźnieniem wobec planu. Plan dnia D zakładał zresztą coś więcej: opanowanie także Caen, które Brytyjczycy i Kanadyjczycy mieli zdobyć pierwszego dnia, a zdobyli dopiero po kilku tygodniach krwawych walk. Bayeux, położone na zachodnim skrzydle brytyjskiego przyczółka, stało się jego bezpiecznym zapleczem, węzłem dróg, szpitali i składów, z którego zasilano walki pod Tilly, Villers-Bocage i Caen.

Ważniejsze okazało się znaczenie polityczne. Wizyta de Gaulle’a 14 czerwca i instalacja jego komisarza pokazały, że Francuzi na wyzwolonych terenach uznają władzę Rządu Tymczasowego, a nie zarząd aliancki ani urzędników Vichy. Ten model – władza cywilna przejmowana przez ludzi de Gaulle’a w ślad za wojskami – powtarzał się w kolejnych wyzwalanych miastach. W lipcu de Gaulle odwiedził Waszyngton, w sierpniu alianci podpisali z Francuzami porozumienie o administracji cywilnej, a w październiku 1944 roku Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i ZSRR formalnie uznały jego rząd. Do Bayeux de Gaulle wrócił w czerwcu 1946 roku, już jako osoba prywatna, by wygłosić tu słynne przemówienie o ustroju Francji, które stało się zapowiedzią konstytucji V Republiki.