Wyzwolenie Jałty i Kerczu

16 kwietnia 1944 roku oddziały Samodzielnej Armii Nadmorskiej, razem z krymskimi partyzantami, weszły do Jałty – kurortu na południowym wybrzeżu Krymu, jednego z ostatnich miast, które Niemcy i Rumuni opuścili w odwrocie do Sewastopola. Tego samego dnia czołówki radzieckie stanęły pod obwodem sewastopolskiej twierdzy. Osiem dni po rozpoczęciu ofensywy krymskiej niemal cały półwysep był w rękach Armii Czerwonej.

Pod datami 11 i 16 kwietnia zapisano dwie wiadomości: że wojska radzieckie zdobyły Kercz, rozpoczynając odzyskiwanie Krymu, oraz że zajęły Jałtę, a większa część półwyspu została wyzwolona. Obie opisują ten sam marsz Armii Nadmorskiej przez wschodni i południowy Krym. Druga jest trafna. Pierwsza wymaga poprawki: odzyskiwanie Krymu nie zaczęło się w Kerczu, lecz trzy dni wcześniej, 8 kwietnia, na północy – na Przesmyku Perekopskim i nad Sywaszem. Kercz padł dopiero wtedy, gdy przełamanie na północy zmusiło Niemców do odwrotu z Półwyspu Kerczeńskiego. Co do Jałty: radzieckie źródła i oficjalne nazwy honorowe podają 16 kwietnia; w części opracowań niemieckich zajęcie miasta przesunięto na 14–15 kwietnia, kiedy ostatnie niemieckie i rumuńskie oddziały je opuszczały.

Kercz po raz trzeci

Kercz, najbardziej na wschód wysunięte miasto Krymu, przechodził z rąk do rąk trzykrotnie. Niemcy zajęli go w listopadzie 1941 roku, stracili po desancie kerczeńskim pod koniec grudnia i odzyskali w maju 1942 roku, gdy w operacji Trappenjagd rozbili Front Krymski i zakończyli walki na Półwyspie Kerczeńskim. Okupacja kosztowała miasto tysiące ofiar: rosyjskie źródła mówią o około 15 tys. zamordowanych mieszkańców, z których około 7 tys. – w większości Żydów – rozstrzelano w rowie przeciwczołgowym pod wsią Bagerowo już na początku grudnia 1941 roku. Przez kilka miesięcy 1942 roku w podziemnych kamieniołomach w Adżymuszkaju bronili się odcięci żołnierze i cywile, a Niemcy wysadzali i zadymiali wejścia do wyrobisk.

Od listopada 1943 roku na północny wschód od miasta trzymała się radziecka Samodzielna Armia Nadmorska, utworzona z wojsk, które wylądowały tam przez Cieśninę Kerczeńską. Dowodził nią gen. armii Andriej Jeriomienko, obrońca Stalingradu. Naprzeciw stał niemiecki V Korpus Armijny z 73 i 98 Dywizją Piechoty oraz oddziałami rumuńskimi, za czterema liniami umocnień.

11 kwietnia: Kercz

Gdy 10 kwietnia 51 Armia przełamała obronę nad Sywaszem, a następnego dnia radzieckie czołgi wjechały do Dżankoja, wojskom na Półwyspie Kerczeńskim groziło odcięcie. V Korpus zaczął się wycofywać na zachód, na stare pozycje na przesmyku Parpacz, a potem dalej. W nocy z 10 na 11 kwietnia Armia Nadmorska uderzyła na cofających się Niemców, a rano 11 kwietnia oddziały 16 Korpusu Strzeleckiego – 318, 339 i 383 Dywizji Strzeleckiej z piechotą morską i czołgami – zajęły Kercz. Miasto było w gruzach; według rosyjskich danych zniszczonych było ponad 85 procent budynków. Tego dnia partyzanci wspierani przez radziecki zwiad zaczęli walkę o Stary Krym w głębi półwyspu. Wycofujące się oddziały Wehrmachtu w nocy na 13 kwietnia dokonały tam masakry: według rosyjskich źródeł zabito na ulicach i w domach 584 mieszkańców, w tym około 200 dzieci.

12 kwietnia Armia Nadmorska przełamała pozycję pod Ak-Monajem, w najwęższym miejscu Półwyspu Kerczeńskiego, gdzie w 1942 roku Front Krymski długo trzymał linię przeciw Mansteinowi. Dalej szła w dwóch kolumnach: jedna przez Karasubazar w głąb Krymu, gdzie 13 kwietnia połączyła się z wojskami 4 Frontu Ukraińskiego, a druga wzdłuż wybrzeża.

Wzdłuż południowego wybrzeża

13 kwietnia wojska Jeriomienki zajęły Teodozję, port, który Niemcy w styczniu 1942 roku odbili z rąk radzieckiego desantu. 14 kwietnia padł Sudak, 15 kwietnia Ałuszta, a 16 kwietnia Jałta. Wąska droga nadmorska, wciśnięta między Góry Krymskie a morze, była idealnym miejscem do opóźniania pościgu, ale Niemcy i Rumuni nie mieli już na to ani sił, ani czasu. Atakowali ich partyzanci z gór, którzy według radzieckich relacji brali udział w zajęciu Jałty i starali się nie dopuścić do zniszczenia portu i uzdrowisk; radzieckie lotnictwo i flota atakowały statki zabierające żołnierzy z portów południowego wybrzeża.

W tym samym czasie na północy i w centrum półwyspu wojska 4 Frontu Ukraińskiego zajęły 13 kwietnia Symferopol i Eupatorię, a 14 kwietnia Bakczysaraj, dawną stolicę chanów krymskich. 15 i 16 kwietnia czołówki 2 Gwardyjskiej Armii, 51 Armii i Armii Nadmorskiej doszły do zewnętrznych umocnień Sewastopola. 18 kwietnia armię włączono w skład 4 Frontu Ukraińskiego (bez przymiotnika „Samodzielna”); jej dowództwo objął gen. lejt. Kondrat Mielnik, a Jeriomienko, który dowodził nią dopiero od lutego, odszedł na stanowisko dowódcy 2 Frontu Nadbałtyckiego.

Ewakuacja przez morze

Za plecami cofających się wojsk zaczęła się ewakuacja. Już 12 kwietnia Hitler zgodził się na wywiezienie z Krymu rannych, służb tyłowych, jeńców i części Rumunów, a od 15 kwietnia niemieckie i rumuńskie konwoje kursowały między Sewastopolem a Konstancą. Dla rumuńskiej marynarki była to największa operacja wojny, nazwana kryptonimem „60 000” – od przybliżonej liczby rumuńskich żołnierzy na Krymie. Do 25 kwietnia, w pierwszej fazie, wywieziono w ten sposób – według różnych obliczeń – od około 60 do ponad 70 tys. ludzi; radzieckie lotnictwo i okręty podwodne atakowały konwoje, ale większość dotarła do celu. Potem Hitler przerwał ewakuację: Sewastopol miał się bronić, a wojska wewnątrz obwodu – około 70 tys. ludzi – czekały na szturm.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Kerczu, Teodozji i Jałty zamknęło pierwszą, szybką fazę walk o Krym. W ciągu ośmiu dni Armia Czerwona odzyskała prawie cały półwysep, którego zdobycie zajęło Niemcom w latach 1941–1942 ponad dziewięć miesięcy, łącznie z oblężeniem Sewastopola. Jednocześnie, po wyzwoleniu Odessy 10 kwietnia, wybrzeże Morza Czarnego od Kerczu do ujścia Dniestru, z wyjątkiem Sewastopola, przeszło w ręce radzieckie, a Flota Czarnomorska mogła znów działać z krymskich baz.

Twierdza nie wytrzymała długo. Szturmy 19 i 23 kwietnia zostały odparte, ale po dwóch tygodniach przygotowań, 7 maja, wojska radzieckie zdobyły Sapun-gorę, a 9 maja wyzwoliły Sewastopol – rok i dziesięć miesięcy po tym, jak zdobyli go Niemcy. Ostatni obrońcy poddali się 12 maja na przylądku Chersones, a ewakuacja w ostatnich dniach zamieniła się w katastrofę: zatopione transportowce, tysiące utopionych żołnierzy niemieckich i rumuńskich. Tydzień później NKWD deportowało z półwyspu całą ludność tatarską.

Jałta, w kwietniu 1944 roku zniszczony i opustoszały kurort, dziesięć miesięcy później, w lutym 1945 roku, gościła Stalina, Roosevelta i Churchilla, którzy w pałacu w Liwadii ustalali kształt powojennej Europy. Kercz otrzymał po wojnie, w 1973 roku, tytuł miasta-bohatera.