Wyzwolenie Sewastopola

9 maja 1944 roku wojska 4 Frontu Ukraińskiego generała armii Fiodora Tołbuchina wdarły się z trzech stron do Sewastopola i opanowały miasto – główną bazę Floty Czarnomorskiej, utraconą niespełna dwa lata wcześniej po 250 dniach oblężenia. Rozstrzygnięcie przyszło dwa dni wcześniej: 7 maja piechota radziecka zdobyła szturmem Sapun-gorę, grzbiet panujący nad miastem od wschodu. Niemiecko-rumuńska 17 Armia, której Adolf Hitler kazał bronić Sewastopola do końca, dostała zgodę na ewakuację dopiero w nocy z 8 na 9 maja, gdy obrona już się sypała. Jej resztki cofnęły się na półwysep Chersoneski na zachód od miasta, skąd miały odpłynąć do Rumunii. Wieczorem Moskwa uczciła zdobycie Sewastopola salutem artyleryjskim.

Data jest ścisła: na 9 maja zdobycie miasta datują zgodnie źródła radzieckie, niemieckie i zachodnie. Walki na Krymie trwały jednak jeszcze trzy dni, na Chersonezie.

Twierdza bez umocnień

Sewastopol był dla obu stron czymś więcej niż portem. Od października 1941 roku do lipca 1942 roku bronił się przed 11 Armią Ericha von Mansteina; jego upadek w lipcu 1942 roku zakończył się wzięciem do niewoli dziesiątków tysięcy żołnierzy zepchniętych na przylądek Chersonez. Miasto i pierścień fortów zostały wtedy w dużej części zniszczone – i Niemcy przez dwa lata okupacji ich nie odbudowali.

Wiosną 1944 roku role się odwróciły. 8 kwietnia ofensywa krymska przełamała obronę na przesmykach nad Sywaszem i pod Perekopem, a od 11 kwietnia ze wschodu nacierała spod Kerczu Samodzielna Armia Nadmorska. W ciągu tygodnia wojska radzieckie odbiły Kercz, Teodozję i Jałtę oraz niemal cały półwysep; 16 kwietnia stanęły pod Sewastopolem. Dowódca 17 Armii, generał pułkownik Erwin Jaenecke, uważał, że twierdzy bez fortów i bez zaopatrzenia z lądu nie da się długo utrzymać; tego samego zdania był rumuński dyktator marszałek Ion Antonescu, którego dywizje stanowiły dużą część załogi Krymu. Hitler myślał inaczej. Obawiał się, że utrata Krymu zachwieje postawą Turcji i Rumunii, a radzieckie lotnictwo i flota zyskają bazy w zasięgu rumuńskich pól naftowych i portów. Wstrzymał więc rozpoczętą w połowie kwietnia ewakuację i zażądał obrony Sewastopola.

Jaenecke, który na odprawie w Berchtesgaden pod koniec kwietnia (zwykle podaje się 29 kwietnia) domagał się wycofania armii, został odwołany. 1 maja (według części źródeł 3 maja) dowództwo objął generał piechoty Karl Allmendinger, dotychczasowy dowódca V Korpusu Armijnego, z rozkazem bronienia twierdzy „do ostatka”. Obrona opierała się na trzech liniach: na północy – na wzgórzach nad doliną Belbeku i na Mekenzijewych Górach; na wschodzie i południowym wschodzie – na Sapun-gorze i wzgórzach nad Bałakławą; w głębi – na pozycjach wokół miasta i na półwyspie Chersoneskim. Pozycje te obsadzały wykrwawione dywizje niemieckie i rumuńskie, z których część oddziałów tyłowych i rannych zdążono już wywieźć morzem do Konstancy.

Plan szturmu

Ostateczny plan zatwierdził przedstawiciel Kwatery Głównej (Stawki) marszałek Aleksandr Wasilewski, który koordynował całą operację krymską. Po dwóch nieudanych próbach przełamania obrony – 19 i 23 kwietnia – Tołbuchin potrzebował czasu, by podciągnąć artylerię, amunicję i paliwo po zniszczonych drogach półwyspu. Od 19 kwietnia do 5 maja lotnictwo i artyleria systematycznie bombardowały i ostrzeliwały niemieckie pozycje.

Główny cios miały wyprowadzić lewe skrzydło 51 Armii generała porucznika Jakowa Krejzera i Armia Nadmorska generała porucznika Kondrata Mielnika – 18 kwietnia włączona do 4 Frontu Ukraińskiego, po tym jak jej dotychczasowy dowódca Andriej Jeriomienko odszedł na inny front. Miały one uderzyć z rejonu Bałakławy na Sapun-gorę i wzgórza koło wsi Karań, tak by odciąć obrońców od zatok na zachód od miasta, przez które szła ewakuacja. Uderzenie pomocnicze, rozpoczęte dwa dni wcześniej, powierzono 2 Gwardyjskiej Armii generała porucznika Gieorgija Zacharowa, stojącej na północy. Miała ona nacierać przez dolinę Belbeku ku Zatoce Północnej (Siewiernej) i ściągnąć na siebie niemieckie odwody. Na morzu okręty podwodne, kutry torpedowe i lotnictwo Floty Czarnomorskiej miały przeciąć szlak konwojów między Sewastopolem a Konstancą.

5 maja: uderzenie od północy

5 maja do natarcia przeszła 2 Gwardyjska Armia. Jej dywizje atakowały pozycje na Mekenzijewych Górach i nad Belbekiem – w tym samym terenie, przez który w czerwcu 1942 roku Niemcy przebijali się do miasta od północy. Walki były ciężkie i postęp niewielki, ale uderzenie spełniło swoje zadanie: Allmendinger, przekonany, że to tu przypada główny wysiłek radziecki, przesunął na północ część i tak skąpych odwodów.

7 maja: Sapun-gora

7 maja o 10.30, po przygotowaniu artyleryjskim i przy wsparciu niemal całego lotnictwa frontu, ruszył główny szturm na mniej więcej 9-kilometrowym odcinku od Sapun-gory po Karań. Sapun-gora – stromy grzbiet z kilkoma liniami okopów, schronów i stanowisk ogniowych – była kluczem obrony od wschodu: kto ją trzymał, panował nad podejściami do miasta i nad Bałakławą. Piechota 51 Armii i Armii Nadmorskiej wspinała się po zboczach pod ogniem z góry, zdobywając linię po linii. Walki trwały cały dzień, z kontratakami obrońców, a wieczorem grzbiet był w rękach radzieckich.

Szturm Sapun-gory stał się w ZSRR jednym z najbardziej znanych epizodów wojny. W listopadzie 1944 roku Armia Nadmorska postawiła na szczycie obelisk ku czci poległych, a później powstały tam muzeum i panorama-diorama przedstawiająca szturm. Za walki o Sewastopol tytuł Bohatera Związku Radzieckiego otrzymało wielu żołnierzy, a liczne jednostki – honorowy przydomek „Sewastopolskich”.

8–9 maja: zgoda na ewakuację i wejście do miasta

Utrata Sapun-gory przesądziła o losie Sewastopola. 8 maja wojska radzieckie przełamały ostatnie linie przed miastem od wschodu i południowego wschodu, a 2 Gwardyjska Armia wyszła od północy nad Zatokę Sewastopolską. Schörner, któremu podlegała 17 Armia, prosił Kwaterę Główną o zgodę na ewakuację. Hitler udzielił jej dopiero we wczesnych godzinach 9 maja – zbyt późno, by można było wycofać wojska w porządku i pod osłoną silnej straży tylnej. Obrońcy zaczęli porzucać pozycje wokół miasta i cofać się na zachód, na półwysep Chersoneski, gdzie przy małych zatokach Kamyszowej i Kozaczej oraz na lotnisku czekano na statki i samoloty.

9 maja wojska 4 Frontu Ukraińskiego wdarły się do Sewastopola z trzech stron: od północy przez Zatokę Północną – częściowo na łodziach i improwizowanych środkach przeprawowych – od wschodu i od południowego wschodu. Walki toczyły się na Kurhanie Małachowa, w dzielnicy portowej i na ulicach śródmieścia; wieczorem miasto było w rękach radzieckich, a na ruinach zawieszono czerwone flagi. Resztki 17 Armii, ścigane przez 19 Korpus Pancerny, zajęły ostatnią pozycję przecinającą nasadę półwyspu Chersoneskiego. Tam miał się rozegrać ostatni akt walk na Krymie.

Miasto w gruzach

Sewastopol, który Armia Czerwona odzyskała, był jednym z najbardziej zniszczonych miast Związku Radzieckiego. Dwa oblężenia – długie z lat 1941–1942 i krótkie z 1944 roku – oraz lata okupacji zrównały z ziemią większą część zabudowy. Według danych radzieckich z około 109 tysięcy mieszkańców sprzed wojny w mieście zostało około 3 tysięcy, a ocalała tylko niewielka część budynków mieszkalnych. Wielu mieszkańców ewakuowano w latach 1941–1942, wielu zginęło w czasie oblężenia; w czasie okupacji Niemcy zamordowali Żydów miasta, a dziesiątki tysięcy ludzi z Krymu wywieźli na roboty przymusowe do Rzeszy. Port był zaminowany i zatarasowany wrakami, a baza floty – niezdolna do użytku. Flota Czarnomorska wróciła do Sewastopola dopiero w listopadzie 1944 roku.

Salut w Moskwie

Rozkaz dzienny Józefa Stalina ogłosił przez radio, że wojska 4 Frontu Ukraińskiego „szturmem opanowały twierdzę i bazę morską na Morzu Czarnym – Sewastopol”. Moskwa uczciła zwycięstwo salwą honorową – według przekazów radzieckich 24 salwami z 324 dział, oddanymi późnym wieczorem 9 maja (część źródeł pisze o nocy na 10 maja). Takie salwy od sierpnia 1943 roku oznajmiały mieszkańcom stolicy najważniejsze zwycięstwa. Propaganda radziecka podkreślała, że miasto, którego obrona w latach 1941–1942 trwała 250 dni, odbito w ciągu niespełna miesiąca od początku ofensywy i w ciągu kilku dni od rozpoczęcia generalnego szturmu.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Sewastopola zakończyło w praktyce walkę o Krym. Opóźniona zgoda Hitlera sprawiła, że ostatnia faza ewakuacji 17 Armii zamieniła się w katastrofę: w ciągu następnych trzech dni radzieckie lotnictwo zatapiało przeładowane statki, a na Chersonezie 12 maja skapitulowały ostatnie oddziały niemieckie i rumuńskie. W całej operacji krymskiej, liczonej od 8 kwietnia, wojska radzieckie straciły według rosyjskich zestawień około 17,8 tysiąca zabitych i zaginionych oraz 67 tysięcy rannych i chorych; straty niemieckie i rumuńskie są sporne i sięgały – zależnie od sposobu liczenia – od około 57 tysięcy (dane niemieckie) do ponad 100 tysięcy ludzi (obliczenia radzieckie).

Strategicznie odzyskanie Krymu i Sewastopola zmieniło układ sił na Morzu Czarnym. Flota Czarnomorska odzyskała główną bazę, a lotnictwo radzieckie – lotniska, z których mogło razić wybrzeże Rumunii i Bułgarii. Zniknęło ostatnie niemieckie przedmoście na wschodzie, które Hitler trzymał z myślą o Turcji i bezpieczeństwie Bałkanów, a zarazem pułapka, w której ugrzęzło kilkanaście dywizji. W Bukareszcie klęska na Krymie, w której zginęły lub dostały się do niewoli dziesiątki tysięcy rumuńskich żołnierzy, pogłębiła przekonanie, że wojna u boku Niemiec jest przegrana. W sierpniu 1944 roku wojska 2 i 3 Frontu Ukraińskiego rozbiły w operacji jasko-kiszyniowskiej Grupę Armii „Południowa Ukraina”, a Rumunia przeszła na stronę aliantów.

Wojna i dla Krymu się jednak nie skończyła. Kilka dni po zdobyciu Sewastopola, 18 maja, NKWD rozpoczęło deportację całego narodu Tatarów krymskich do Azji Środkowej, a w lutym 1945 roku w Jałcie, kilkadziesiąt kilometrów od zrujnowanego Sewastopola, Stalin przyjął Franklina Delano Roosevelta i Winstona Churchilla na konferencji, która ustaliła powojenny ład w Europie. W 1945 roku Sewastopol otrzymał tytuł miasta-bohatera; jego odbudowa trwała do lat 50.