Zdobycie Moguncji

Późnym popołudniem 20 marca 1945 roku oddziały amerykańskiej 90 Dywizji Piechoty z XII Korpusu generała Mantona Eddy’ego wyszły na wzgórza nad Moguncją (niem. Mainz) i po raz pierwszy zobaczyły w dole Ren. Niemal w tej samej chwili czołgi 4 Dywizji Pancernej wdzierały się do Wormacji, czterdzieści kilometrów dalej na południe. Dla 3 Armii generała George’a Pattona był to finał niespełna tygodniowego pościgu przez góry Hunsrück i Palatynat, a dla Niemców – koniec walki o lewy brzeg Renu.

Niektóre kalendaria podają pod tą datą, że wojska Pattona „zdobyły Moguncję”. W rzeczywistości 20 marca Amerykanie dopiero dotarli do przedmieść. Według oficjalnej historii armii amerykańskiej (Charles B. MacDonald, The Last Offensive) i kroniki miasta 90 Dywizja weszła do dzielnicy Hechtsheim 21 marca, a walki w samej Moguncji ustały 22 marca.

Saara i Palatynat

Po zdobyciu mostu w Remagen 7 marca na zachodnim brzegu Renu pozostał jeszcze jeden duży obszar w rękach niemieckich: trójkąt między Mozelą, Renem a francuską granicą, czyli Palatynat z przemysłowym Zagłębiem Saary. Bronił go generał Paul Hausser, dowódca Grupy Armii G, mając dwie wykrwawione armie: 1 Armię generała Hermanna Foertscha, która wciąż obsadzała bunkry Linii Zygfryda naprzeciw Lotaryngii, oraz 7 Armię generała Hansa Felbera, rozciągniętą wzdłuż Mozeli. Saara była po Zagłębiu Ruhry drugim zagłębiem przemysłowym Rzeszy, a Palatynat zasłaniał najdogodniejsze miejsca przepraw przez Ren – odcinek między Moguncją a Mannheimem.

Plan aliancki zakładał, że główne uderzenie wyprowadzi 7 Armia generała Alexandra Patcha z 6 Grupy Armii generała Jacoba Deversa – operacja „Undertone” – a 3 Armia ograniczy się do ataków pomocniczych przez Mozelę. Naczelny dowódca Dwight Eisenhower zatwierdził ten podział 8 marca. Tego samego dnia jednak Patton uzyskał od generała Omara Bradleya zgodę na własną, znacznie ambitniejszą operację. Swoim dowódcom korpusów powiedział wprost, że celem są przyczółki na Renie pod Moguncją, Oppenheim i Wormacją – choć wszystkie trzy miejsca leżały w pasie 7 Armii.

Siły Deversa były już wolne od zadań na południu: w lutym Francuzi i Amerykanie zlikwidowali kocioł colmarski i oczyścili z Niemców cały lewy brzeg Renu w Alzacji. Wehrmacht nie miał natomiast czym obsadzić Palatynatu. Hitler zakazał odwrotu za Ren, a nowy głównodowodzący na zachodzie, feldmarszałek Albert Kesselring, który 10 marca zastąpił Gerda von Rundstedta, mógł jedynie powtarzać ten rozkaz.

Pościg przez Hunsrück

Natarcie 3 Armii zaczęło się 12–14 marca. Na północy VIII Korpus generała Troya Middletona sforsował dolną Mozelę; jego 87 Dywizja Piechoty przeprawiła się 16 marca powyżej Koblencji i do rana 19 marca opanowała miasto, z którego za Ren uciekło zaledwie kilkudziesięciu obrońców. Z przyczółków na Mozeli XII Korpus Eddy’ego ruszył przez lesiste wzgórza Hunsrück na południowy wschód, a XX Korpus generała Waltona Walkera zaatakował z rejonu Trewiru prosto na tyły 1 Armii niemieckiej. 15 marca do natarcia ruszyła 7 Armia Patcha, która musiała jednak przegryzać się przez umocnienia Linii Zygfryda.

Front 7 Armii niemieckiej pękł niemal natychmiast. Czołówki 4 Dywizji Pancernej przeszły w ciągu dwóch dni kilkadziesiąt kilometrów przez lasy Soonwaldu, dotarły do rzeki Nahe pod Bad Kreuznach, zdobyły nieuszkodzony most kolejowy i utworzyły przyczółek. Za nimi szła piechota 5, 89 i 90 Dywizji. Na drogach Palatynatu panował chaos: kolumny niemieckich wozów, koni i piechurów cofały się ku przeprawom na Renie, a amerykańskie myśliwce bombardujące niszczyły je bez przeszkód. Wieczorem 19 marca generał Felber mógł jeszcze narysować na mapie nową linię obrony na południowy zachód od Moguncji, przed Alzey i Kaiserslautern, ale – jak pisze MacDonald – była to raczej mozaika improwizacji niż linia frontu.

Moguncja, 20–22 marca

20 marca wydarzenia potwierdziły, że kampania jest rozstrzygnięta. Po południu 90 Dywizja zajęła wzgórza nad Moguncją, 4 Dywizja Pancerna weszła do Wormacji, a 10 Dywizja Pancerna XX Korpusu dotarła do Kaiserslautern. Późnym wieczorem niemieckie dowództwo zgodziło się wreszcie na odwrót 7 Armii za Ren. Nocą sztab Felbera i dowództwo XIII Korpusu przeprawiały się na promach, tratwach i łodziach na prawy brzeg, a na zachodnim brzegu został tylko LXXX Korpus, przekazany 1 Armii.

Moguncja nie była już wtedy miastem zdolnym do obrony. 27 lutego 1945 roku, między 16.30 a 16.45, bombowce RAF zrzuciły na nią kilkaset tysięcy bomb zapalających, kilkaset burzących i kilkaset min lotniczych. Według kroniki miasta zginęło około 1200 osób, a stare miasto zamieniło się w morze ognia. 17 marca wycofujący się Wehrmacht wysadził wszystkie mosty na Renie w Moguncji, odcinając drogę ucieczki tym, którzy jeszcze zostali po lewej stronie rzeki. Gestapo zdążyło przygotować aresztowanie biskupa Alberta Stohra, które udaremniło jednak ostrzeżenie.

21 marca żołnierze 90 Dywizji weszli do południowej dzielnicy Hechtsheim, a następnego dnia, 22 marca, ustał opór w śródmieściu. Obrona miasta ograniczyła się do pojedynczych punktów oporu na przedmieściach; Amerykanie zajmowali gruzy kwartał po kwartale, nie napotykając zorganizowanych sił. Według danych miejskich z 154 tysięcy mieszkańców z 1939 roku w Moguncji pozostało około 76 tysięcy. Zniszczonych było 61 procent zabudowy, a w centrum nawet 80 procent; w nalotach zginęło łącznie około 2800 osób. Ze społeczności żydowskiej, liczącej przed 1933 rokiem około 3000 osób – jednej z najstarszych w Niemczech, związanej ze średniowieczną wspólnotą Spiry, Wormacji i Moguncji – w 1945 roku w mieście żyło zaledwie 59 Żydów.

Opór na przedmieściach Moguncji miał dla Pattona inne znaczenie. Uznał go za znak, że Niemcy spodziewają się forsowania Renu właśnie tutaj, gdzie przeprawa poniżej ujścia Menu oszczędziłaby Amerykanom kolejnej rzeki do pokonania. Postanowił więc wykorzystać to oczekiwanie. 90 Dywizja dostała rozkaz pozorowania przeprawy pod Moguncją, za zasłoną dymną, podczas gdy 5 Dywizja Piechoty miała przeprawić się nocą, bez przygotowania artyleryjskiego, piętnaście kilometrów dalej na południe – pod Oppenheim.

Koniec walk na lewym brzegu

W ciągu następnych dni 3 i 7 Armia zamknęły to, co zostało z niemieckich sił w Palatynacie. Kolumny pancerne XX Korpusu odcięły drogi przez las Palatynacki, którymi wycofywały się dywizje 1 Armii spod Saarbrücken i Zweibrücken. Most na Renie w Germersheim Niemcy wysadzili 24 marca, a w nocy z 24 na 25 marca ewakuowali ostatnie oddziały z lewego brzegu. Według szacunków sztabu 7 Armii obie armie niemieckie straciły w kampanii 75–80 procent piechoty. Do niewoli trafiło ponad 68 tysięcy żołnierzy wziętych przez 3 Armię i około 22 tysięcy przez 7 Armię i oddziały francuskie; sztab Pattona szacował łączne straty przeciwnika na około 113 tysięcy ludzi. Straty 3 Armii wyniosły według MacDonalda 5220 żołnierzy, w tym 681 zabitych, a 7 Armii, która szturmowała umocnienia Linii Zygfryda, około 12 tysięcy, w tym blisko tysiąc zabitych.

MacDonald nazywa kampanię w Saarze i Palatynacie znakomitym przykładem manewru, zwłaszcza w wykonaniu 3 Armii, i współdziałania wojsk lądowych z lotnictwem. Zwraca jednak uwagę, że przeciwnik był już tylko cieniem dawnego Wehrmachtu, a rozkaz Hitlera zakazujący odwrotu za Ren sprawił, że niemieckie dywizje dały się zniszczyć w miejscu, zamiast przejść na prawy brzeg, gdzie mogłyby się bronić.

Wyścig do Renu

Upadek Moguncji zbiegł się z decydującym momentem kampanii na zachodzie. Na północy 21 Grupa Armii feldmarszałka Montgomery’ego kończyła przygotowania do wielkiej, starannie zaplanowanej przeprawy pod Wesel. Pod Remagen 1 Armia generała Courtneya Hodgesa rozszerzała przyczółek, ale wciąż czekała na zgodę na wyjście z niego. Patton chciał wyprzedzić jednych i drugich. Gdy Bradley polecił mu 19 marca „brać Ren z marszu”, 3 Armia miała już na lewym brzegu wszystkie siły potrzebne do przeprawy.

Dwa dni po zajęciu Moguncji, w nocy z 22 na 23 marca, 5 Dywizja Piechoty przeprawiła się przez Ren pod Oppenheim – dzień przed Montgomerym. Pozorowana przeprawa pod Moguncją spełniła swoją rolę: niemiecki kontratak skierowano w złą stronę. W nocy z 27 na 28 marca Ren pod Moguncją sforsowała jeszcze 80 Dywizja Piechoty XX Korpusu, a saperzy zaczęli budować w mieście stałe mosty kolejowe i drogowe dla zaopatrzenia armii idącej w głąb Niemiec. Od tej chwili walki toczyły się już po prawej stronie Renu, w Hesji i we Frankonii, a po wojnie Moguncja znalazła się we francuskiej strefie okupacyjnej i w 1950 roku została stolicą nowego kraju związkowego Nadrenia-Palatynat.