Heinrici zastępuje Himmlera

We wtorek 20 marca 1945 roku Adolf Hitler zgodził się, by Reichsführer SS Heinrich Himmler oddał dowództwo Grupy Armii „Wisła” – związku, który bronił frontu nad dolną i środkową Odrą, naprzeciw radzieckich przyczółków odległych od Berlina o niespełna 80 km. Jego następcą został generał pułkownik Gotthard Heinrici, dotąd dowódca 1 Armii Pancernej broniącej pogranicza Śląska i Moraw, uchodzący w Wehrmachcie za jednego z najlepszych znawców wojny obronnej. Zmiana zakończyła niespełna dwumiesięczny, nieudany eksperyment Hitlera: powierzenie grupy armii człowiekowi, który nigdy nie dowodził wojskiem w polu.

Reichsführer SS na froncie

Grupę Armii „Wisła” utworzono pod koniec stycznia 1945 roku, kiedy wielka zimowa ofensywa Armii Czerwonej rozbiła niemiecką obronę nad Wisłą, a między Prusami Wschodnimi a Śląskiem otworzyła się wyrwa sięgająca Pomorza i Odry. Szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Heinz Guderian chciał, by nowy związek, który miał tę lukę zamknąć, objął doświadczony feldmarszałek Maximilian von Weichs. Hitler wybrał jednak Himmlera – szefa SS i policji, ministra spraw wewnętrznych, a od lipca 1944 roku także dowódcę Armii Zapasowej. Po zamachu z 20 lipca dyktator coraz mniej ufał generałom i coraz chętniej powierzał zadania wojskowe ludziom z SS. Himmler miał już za sobą krótkie dowództwo Grupy Armii „Górny Ren”, której natarcie w Alzacji – w tym operacja „Sonnenwende” pod Strasburgiem – nie przyniosło trwałych zdobyczy.

Nad Odrą i na Pomorzu brak doświadczenia Himmlera okazał się dotkliwy. Nowa grupa armii długo istniała w dużej mierze na papierze: składała się z resztek rozbitych dywizji, jednostek szkolnych, batalionów Volkssturmu i improwizowanych grup bojowych. Wspomnienia uczestników opisują sztab pozbawiony map i własnej łączności, a samego Reichsführera – rozkładającego dzień według przyzwyczajeń urzędnika, z długimi przerwami na odpoczynek i masaże. Himmler odpowiadał na klęski tak, jak umiał najlepiej: rozkazami trzymania się za wszelką cenę, sądami doraźnymi i egzekucjami żołnierzy oraz oficerów uznanych za tchórzy.

31 stycznia wojska 1 Frontu Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa uchwyciły przyczółki na zachodnim brzegu Odry pod Kienitz i Kostrzynem. W połowie lutego Grupa Armii „Wisła” przeprowadziła spod Stargardu jedyne większe natarcie w swojej historii – operację „Sonnenwende”. Po ostrym sporze z Hitlerem 13 lutego Guderian wymógł, by faktycznie kierował nią jego zastępca gen. Walther Wenck, a nie Himmler; po kilku dniach natarcie utknęło, a Wenck został ciężko ranny w wypadku samochodowym. Kontruderzenie utwierdziło natomiast radzieckie dowództwo w przekonaniu, że przed marszem na Berlin trzeba najpierw oczyścić Pomorze.

Klęska na Pomorzu

10 lutego 1945 roku uderzył 2 Front Białoruski marszałka Konstantego Rokossowskiego, a pod koniec miesiąca na Pomorze Zachodnie wszedł także Żuków. Front Grupy Armii „Wisła” został rozcięty: 4–5 marca wojska radzieckie wyszły nad Bałtyk pod Koszalinem (Köslin) i Kołobrzegiem (Kolberg), odcinając 2 Armię, która cofnęła się ku Gdyni i Gdańskowi. W ciągu kolejnych tygodni padały kolejne miasta; Kołobrzeg, broniony przez Niemców do ostatka, zdobyła 18 marca 1 Armia Wojska Polskiego. Resztki 3 Armii Pancernej – od 9 marca dowodzonej przez gen. Hasso von Manteuffla – utrzymywały jeszcze przyczółek naprzeciw Szczecina, pod Dąbiem (Altdamm); ewakuowano go właśnie w dniach 19–20 marca, gdy operacja pomorska dobiegała końca.

Klęska na Pomorzu podkopała resztki wiarygodności Himmlera jako wodza. Sam Reichsführer, coraz bardziej przygnębiony, w połowie marca opuścił kwaterę główną grupy armii w lesie pod Prenzlau i wyjechał do sanatorium SS w Hohenlychen koło Lychen, prowadzonego przez jego przyjaciela, lekarza SS Karla Gebhardta. Oficjalnie chorował na grypę lub przeziębienie. Historycy – za Guderianem i oficerami sztabu – przyjmują, że choroba była przynajmniej po części dyplomatyczna: Himmler unikał odpowiedzialności za katastrofę, której nie potrafił zatrzymać, i bał się gniewu Hitlera.

Rola Guderiana

Według wspomnień Guderiana, to on doprowadził do zmiany. Odwiedził Himmlera w Hohenlychen i zastał go – jak pisał – w łóżku, z lekkim przeziębieniem. Zasugerował, że Reichsführer, obciążony tyloma urzędami, nie może jednocześnie dowodzić grupą armii, i zaproponował, by sam zrezygnował. Himmler nie odważył się wystąpić z tym do Hitlera osobiście i poprosił, by zrobił to Guderian. Hitler przyjął propozycję niechętnie, ale się zgodził. Kandydatem Guderiana był Heinrici; Hitler – który generała nie lubił i wcześniej odsuwał go od dowództwa – tym razem nie oponował. Relację Guderiana trzeba czytać z ostrożnością, bo pisał ją po wojnie we własnej obronie, jednak w zasadniczych punktach potwierdzają ją inne źródła.

Heinrici przybył do kwatery grupy armii pod Prenzlau 22 marca. Według relacji zebranych przez Corneliusa Ryana Himmler przyjął go długim, chaotycznym wykładem o własnych zasługach, przerwanym dopiero telefonem od dowódcy 9 Armii z wiadomością o kryzysie pod Kostrzynem. Niedługo potem Himmler wyjechał. Do końca wojny nie objął już żadnego dowództwa wojskowego; w kwietniu zajmował się przede wszystkim tajnymi rozmowami z hrabią Folke Bernadotte, za które Hitler w ostatnich dniach wojny pozbawił go wszystkich stanowisk.

Specjalista od obrony

Gotthard Heinrici, urodzony w 1886 roku w Gąbinie (Gumbinnen) w Prusach Wschodnich syn pastora, był oficerem starej szkoły pruskiej: oszczędnym w słowach, religijnym, niechętnym propagandowej pozie. Sławę zdobył zimą 1941/1942 roku, gdy po radzieckiej kontrofensywie pod Moskwą objął w styczniu 1942 roku dowództwo rozbitej 4 Armii i ustabilizował jej front. Wypracował wtedy metodę, która stała się jego znakiem rozpoznawczym: tuż przed spodziewanym przygotowaniem artyleryjskim wycofywał piechotę z pierwszej linii na drugą, tak że radziecki ogień spadał na opuszczone okopy, a potem wprowadzał żołnierzy z powrotem do walki. Jesienią 1943 roku jego armia długo odpierała natarcia pod Orszą. Heinrici wielokrotnie domagał się skracania frontu; w czerwcu 1944 roku, tuż przed operacją „Bagration”, został odsunięty od dowództwa. Latem 1944 roku objął 1 Armię Pancerną, z którą na Przełęczy Dukielskiej i w Karpatach powstrzymywał natarcie radzieckie.

Obraz Heinriciego jako „przyzwoitego” generała wymaga zastrzeżeń. Jego listy i dzienniki z lat 1941–1942, wydane przez historyka Johannesa Hürtera, pokazują oficera, który aprobował wojnę na Wschodzie i „rozkaz o komisarzach”, a zarazem coraz mocniej wątpił w strategię Hitlera. Jego armie, jak cała Grupa Armii „Środek”, walczyły z partyzantami metodami, które uderzały w ludność cywilną, a w odwrotach 1943 roku niszczyły i wysiedlały tereny, z których się wycofywały. Powtarzana opowieść, że Heinrici odmówił spalenia Smoleńska, opiera się głównie na jego własnych relacjach.

Front nad Odrą

Heinrici przejął grupę armii złożoną z dwóch armii: 3 Armii Pancernej Manteuffla nad dolną Odrą, od Zalewu Szczecińskiego po okolice Hohensaaten, i 9 Armii gen. Theodora Bussego na odcinku od Hohensaaten po ujście Nysy Łużyckiej, gdzie zaczynała się Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Ferdinanda Schörnera. Naprzeciw stał 1 Front Białoruski Żukowa, który w marcu, po zakończeniu walk na Pomorzu Zachodnim, przerzucał swoje armie z powrotem nad Odrę, a na północy – po zdobyciu Gdańska i Gdyni – miał nadejść 2 Front Białoruski Rokossowskiego. Pierwszym zadaniem nowego dowódcy był Kostrzyn (Küstrin), twierdza zamykająca drogę z przyczółka na Berlin. Nowe Miasto padło już 12 marca, a 22 marca wojska 5 Armii Uderzeniowej i 8 Gwardyjskiej Armii gen. Wasilija Czujkowa połączyły się na zachód od miasta, okrążając Stare Miasto z twierdzą i łącząc dwa przyczółki w jeden.

Hitler zażądał przebicia się do twierdzy. Heinrici uważał natarcie za beznadziejne, ale musiał je wykonać: 22 i 27 marca 9 Armia atakowała z rejonu Frankfurtu i Seelow, za każdym razem z ciężkimi stratami i bez powodzenia. Według amerykańskiego historyka Earla Ziemkego samo uderzenie z 27 marca kosztowało Niemców około 8 tys. zabitych i rannych. 28 marca na naradzie w Kancelarii Rzeszy Hitler obwinił o niepowodzenie Bussego; Guderian ostro go bronił i tego samego dnia został wysłany na sześciotygodniowy „urlop zdrowotny”. Jego miejsce zajął gen. Hans Krebs. W nocy z 29 na 30 marca dowódca twierdzy, SS-Gruppenführer Heinz Reinefarth – ten sam, który w sierpniu 1944 roku dowodził pacyfikacją Woli w czasie powstania warszawskiego – wbrew rozkazowi Hitlera przebił się z resztkami załogi do linii niemieckich. Kostrzyn został zdobyty 30 marca, zniszczony niemal doszczętnie.

Plan obrony wzgórz Seelow

Po upadku Kostrzyna Heinrici skupił się na przygotowaniu obrony przed ofensywą, która – jak wszyscy rozumieli – miała ruszyć na Berlin w ciągu kilku tygodni. Uznał, że radzieckiego przyczółka nie da się już zlikwidować, i postanowił wykorzystać jedyny atut, jaki mu pozostał: teren. Za bagnistą doliną Odry (Oderbruch) wznosiła się krawędź wzgórz Seelow, na której 9 Armia rozbudowała drugą, główną linię obrony, a dalej na zachód kolejne pozycje. Heinrici zamierzał powtórzyć swoją metodę spod Moskwy: w ostatniej chwili przed przygotowaniem artyleryjskim wycofać wojska z pierwszej linii, tak by radziecki ogień uderzył w pustkę. Domagał się też od Hitlera zwrotu dywizji pancernych przerzuconych na południe, do Schörnera – na próżno.

Plan częściowo się sprawdził. Gdy 16 kwietnia ruszyła operacja berlińska, natarcie Żukowa przez trzy dni grzęzło pod Seelow, zanim jego armie przełamały obronę. Heinrici nie zamierzał jednak bronić samego Berlina: odmówił wydzielenia wojsk do walk w mieście, nie przekazał podwładnym rozkazów niszczenia infrastruktury i w ostatnich dniach kwietnia wycofywał armie na zachód i północny zachód, wbrew rozkazom. 28–29 kwietnia feldmarszałek Wilhelm Keitel odwołał go z dowództwa; zastąpić go miał gen. Kurt Student. Część 9 Armii zginęła lub poszła do niewoli w kotle pod Halbe, reszta grupy armii przedostała się ku Łabie, by poddać się Amerykanom i Brytyjczykom.

Znaczenie zmiany

Grupę Armii „Wisła” przedstawia się często jako związek, który stał naprzeciw radzieckiego marszu na Berlin. To prawda z jednym zastrzeżeniem: w kwietniu na Berlin szły dwa fronty, a 1 Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa, który wdarł się do miasta od południa, nacierał znad Nysy na pozycje Grupy Armii „Środek” Schörnera, a nie Heinriciego.

Zastąpienie Himmlera Heinricim było jednym z ostatnich przejawów zdrowego rozsądku w dowodzeniu III Rzeszy, ale nie mogło zmienić wyniku wojny. Pokazało też granice eksperymentu, w którym Hitler powierzał front ludziom lojalnym zamiast kompetentnym. Himmler, który w styczniu przejmował grupę armii jako drugi człowiek państwa, w marcu był już politycznie skompromitowany; za kilka tygodni miał szukać na własną rękę porozumienia z zachodnimi aliantami. Guderian, ostatni szef sztabu, który odważał się spierać z Hitlerem, stracił stanowisko tydzień później. Heinrici zaś, dowódca bez złudzeń co do wyniku, przygotował nad Odrą ostatnią wielką obronę Wehrmachtu na froncie wschodnim – bitwę, która zatrzymała Armię Czerwoną na kilka dni, lecz nie uratowała Berlina.