Zdobycie Myitkyiny

3 sierpnia 1944 roku o godzinie 15.45 dowództwo chińsko-amerykańskiej grupy zadaniowej pod Myitkyiną zameldowało, że miasto jest zdobyte. Skończyło się w ten sposób oblężenie, które trwało od 17 maja – od dnia, w którym oddziały generała Josepha Stilwella zajęły z zaskoczenia lotnisko pod miastem, ale nie zdołały z marszu wedrzeć się do samej Myitkyiny. Przez 78 dni kilka tysięcy japońskich żołnierzy, odciętych od głównych sił i zaopatrywanych tylko łodziami przez Irawadi, wiązało pod miastem trzy chińskie dywizje, amerykańskich saperów i resztki słynnego oddziału dalekiego zasięgu – Maruderów Merrilla.

Ostatni szturm był w gruncie rzeczy zajęciem pozycji, które obrońcy w większości już opuścili. Japoński dowódca, generał major Genzō Mizukami, kilka dni wcześniej pozwolił resztkom garnizonu przeprawić się nocami na wschodni brzeg Irawadi, a sam – według amerykańskiej historii oficjalnej 1 sierpnia – odebrał sobie życie. Zdobycie Myitkyiny zamknęło kampanię Stilwella w północnej Birmie, rozpoczętą jesienią 1943 roku w dolinie Hukawng, i dało aliantom najważniejszy węzeł komunikacyjny między Indiami a Chinami.

Miasto, o które szło

Myitkyina, główne miasto północnej Birmy, leżała nad górną Irawadi, u wylotu doliny Mogaung, na końcu linii kolejowej z Mandalaj. Miała dwa lotniska i przystań rzeczną. Dla aliantów była kluczem do dwóch przedsięwzięć jednocześnie. Po pierwsze, samoloty transportowe latające z Asamu do Kunmingu nad wysokimi grzbietami Himalajów – trasą zwaną „Garbem” – mogły z Myitkyiny lecieć niżej i krócej, bez obawy przed japońskimi myśliwcami, które z tutejszego lotniska atakowały dotąd most powietrzny. Po drugie, przez Myitkyinę miała przebiegać Droga Ledo, budowana od 1942 roku z indyjskiego Ledo przez dżungle i góry północnej Birmy do dawnej Drogi Birmańskiej. Połączona z nią droga lądowa miała przywrócić Chinom Czang Kaj-szeka zaopatrzenie odcięte w 1942 roku, gdy Japończycy zajęli Birmę.

Stilwell, który był zarazem szefem sztabu Czanga, dowódcą wojsk amerykańskich na teatrze Chiny–Birma–Indie i zastępcą admirała Louisa Mountbattena w Dowództwie Azji Południowo-Wschodniej, od początku traktował Myitkyinę jako cel całej kampanii. Jego chińskie dywizje, wyszkolone i uzbrojone w Indiach, przez zimę i wiosnę 1944 roku spychały japońską 18 Dywizję w dół doliny Hukawng i doliny Mogaung, a Maruderzy Merrilla obchodzili ją przez dżunglę. W maju, po trzytygodniowym marszu przez góry Kumon, grupa uderzeniowa wyszła wprost na lotnisko pod Myitkyiną.

Oblężenie, które miało trwać kilka dni

Zajęcie lotniska 17 maja było jednym z najśmielszych posunięć wojny w Birmie, ale sukces nie został wykorzystany. Chiński 150 Pułk, wysłany tego samego popołudnia na miasto, pomylił drogę, a w następnych dniach jego bataliony, ostrzelane w zabudowie przedmieść, zaczęły walczyć między sobą. W Myitkyinie było wtedy, według amerykańskiej historii oficjalnej, zaledwie około 700 zdolnych do walki japońskich żołnierzy. Zanim alianci zebrali siły, japońskie dowództwo zdążyło wzmocnić garnizon. Rdzeniem obrony był 114 Pułk Piechoty płk. Fusayasu Maruyamy z 18 Dywizji, a dowództwo objął przysłany z 56 Dywizji gen. mjr Genzō Mizukami, który otrzymał zadanie utrzymania miasta co najmniej przez trzy miesiące. Przez cały czas oblężenia walczyło w Myitkyinie, według historii oficjalnej, co najmniej 4600 Japończyków, w szczytowym okresie około 3500 jednocześnie.

Oblegający byli wyczerpani. Maruderzy Merrilla – amerykański 5307 Oddział Wydzielony, kryptonim „Galahad” – po trzech miesiącach marszów i walk w dżungli topnieli z dnia na dzień od czerwonki, malarii i tyfusu zaroślowego. Pod koniec maja w jednym z ich batalionów zostało kilkunastu zdolnych do walki ludzi. Stilwell rzucał pod miasto wszystko, co mógł przewieźć samolotami: dwa bataliony saperów, 209 i 236, budujące dotąd Drogę Ledo, świeże uzupełnienia nazwane „Nowym Galahadem” i ozdrowieńców ze szpitali. Chińskie szturmy z 31 maja i 3 czerwca przyniosły zdobycze liczone w metrach, a dwa pułki straciły w drugim z nich 320 ludzi.

Japończycy bronili się w gęstej sieci schronów i stanowisk ogniowych wśród ogrodów, nasypów kolejowych i ruin, a nocami utrzymywali przeprawę promową przez Irawadi, którą dowożono amunicję i uzupełnienia, a odsyłano rannych. Od 26 czerwca dowództwo pod Myitkyiną objął gen. bryg. Theodore Wessels, który wprowadził codzienne szkolenie oddziałów i rotację między pierwszą linią a odwodem. W połowie lipca przybyły świeże chińskie pułki, w tym oddziały 14 Dywizji, przerzucone samolotami z Indii, a 12 lipca pierwszy wielki szturm poprzedziło bombardowanie 39 bombowców B-25. Postęp nadal był powolny, ale garnizon wykrwawiał się: do połowy lipca stracił według amerykańskich szacunków 790 zabitych i 1180 rannych.

Losy Myitkyiny rozstrzygały się także poza nią. 26 czerwca brytyjscy czindici z 77 Brygady płk. Michaela Calverta, wsparci przez chiński 114 Pułk z 38 Dywizji, zajęli Mogaung, węzeł kolejowy na zachód od miasta, co odcięło garnizon od zaplecza z tej strony. Na wschód od Irawadi od maja nacierały przez Saluin chińskie armie z Junnanu (zob. Chińczycy przekraczają Saluin), wiążąc japońską 56 Dywizję. A 22 czerwca, wraz z końcem oblężenia Imphalu, załamała się japońska ofensywa na Indie – 15 Armia nie mogła już przyjść Myitkyinie z pomocą.

Rozkaz Mizukamiego

W lipcu dowództwo japońskiej 33 Armii gen. por. Masakiego Hondy przesłało do Myitkyiny rozkaz: „Generał Mizukami ma bronić Myitkyiny do śmierci”. Według relacji japońskich sformułowanie forsował oficer sztabu armii, płk Masanobu Tsuji, i nie zgodził się, by „generała Mizukamiego” zastąpić „oddziałem Mizukamiego”. Rozkaz wiązał więc osobiście dowódcę, a nie jego żołnierzy.

Pod koniec lipca, gdy lotnisko północne było już od 26–27 lipca w rękach Nowego Galahadu, a amunicja i żywność się kończyły, płk Maruyama poprosił o zgodę na wycofanie resztek pułku. Mizukami ją wydał. Według źródeł japońskich zataił przed podwładnymi osobisty rozkaz i polecił Maruyamie przebić się z ocalałymi za Irawadi, w stronę Bhamo. W ciemne noce na początku sierpnia łodzie i tratwy przewoziły na wschodni brzeg chorych, rannych i ostatnie zdolne do walki oddziały; w mieście zostały tylko straże tylne. Sam Mizukami, gdy przeprawa dobiegała końca, zastrzelił się na brzegu rzeki. Amerykańska historia oficjalna – Charles F. Romanus i Riley Sunderland, Stilwell’s Command Problems – podaje datę 1 sierpnia; inne relacje, także japońskie, mówią o 2, 3, a nawet 4 sierpnia. Pośmiertnie awansowano go na generała porucznika, a japońska tradycja przedstawia jego śmierć jako dosłowne wykonanie rozkazu, które pozwoliło ocalić pozostałych.

Ostatni szturm 3 sierpnia

Alianci nie wiedzieli o śmierci japońskiego dowódcy, lecz widzieli, że obrona słabnie. 29–31 lipca ich oddziały wbijały się coraz głębiej w japońskie pozycje. Ostateczne natarcie Wessels przygotował według pomysłu dowódcy chińskiej 50 Dywizji, gen. Pan Yukuna: piętnaście silnie uzbrojonych sekcji miało nocą przeniknąć między japońskimi stanowiskami i uderzyć od tyłu w chwili głównego ataku. 3 sierpnia o godzinie 3.00, gdy zaszedł księżyc i nad miastem rozpętała się burza, oddział szturmowy wyruszył. Nad ranem natarła 50 Dywizja, za nią pułki 14 Dywizji i pozostałe oddziały. Japońskie straże tylne broniły się jeszcze kilka godzin, ale o 15.45 Myitkyinę ogłoszono zdobytą. Według źródeł japońskich rozproszone grupy na przedmieściach stawiały opór jeszcze przez kilka dni, mniej więcej do 7 sierpnia.

Do niewoli trafiło 187 Japończyków, w większości chorych i rannych. Wśród zatrzymanych w okolicach miasta byli także cywile, w tym koreańskie kobiety zmuszane do prostytucji w wojskowych domach publicznych, tzw. kobiety pocieszycielki; raport amerykańskiego Biura Informacji Wojennej z przesłuchania dwudziestu z nich należy dziś do często cytowanych dokumentów o tym systemie. Płk Maruyama z około 600 ludźmi przedarł się na wschodni brzeg Irawadi i według źródeł japońskich do połowy września dotarł do Bhamo.

Bilans

Amerykańska historia oficjalna podaje straty aliantów pod Myitkyiną: Chińczycy – 972 zabitych, 3184 rannych i 188 chorych; Amerykanie – 272 zabitych, 955 rannych i 980 ewakuowanych z powodu chorób, w tym 570 żołnierzy Galahadu. Straty japońskie znane są mniej dokładnie: amerykańskie szacunki z 9 sierpnia mówiły o około 4000 zabitych, źródła japońskie podają około 2100 poległych, wliczając Mizukamiego.

Najdotkliwiej oblężenie odczuli Maruderzy Merrilla. 10 sierpnia 1944 roku, tydzień po upadku miasta, 5307 Oddział Wydzielony rozwiązano; z niespełna 3000 żołnierzy, którzy w lutym wyruszyli z Indii, zdolnych do walki pozostało około 130. Ocalali i uzupełnienia weszli w skład nowego 475 Pułku Piechoty, który wraz z innymi oddziałami utworzył amerykańską brygadę „Mars”. Wokół losu Galahadu – rzucanego do walki ponad siły, ewakuowanego za późno – narosły w Stanach Zjednoczonych oskarżenia pod adresem Stilwella i jego sztabu, które długo kładły się cieniem na ocenie całej kampanii.

Sam Stilwell zebrał tymczasem owoce zwycięstwa: z datą 1 sierpnia 1944 roku otrzymał czwartą gwiazdkę generalską, stając się jednym z zaledwie kilku pełnych generałów armii amerykańskiej. Jego wyszkolone w Indiach chińskie dywizje od jesieni 1943 roku przeszły kilkaset kilometrów z Ledo do Myitkyiny i rozbiły japońską 18 Dywizję – tę samą, która w 1942 roku zdobywała Singapur. Dla Stilwella był to dowód, że chiński żołnierz, dobrze wyszkolony, zaopatrzony i dowodzony, może pokonać Japończyków; tę tezę powtarzał Czang Kaj-szekowi i Waszyngtonowi od dwóch lat.

Miejsce w wojnie

Upadek Myitkyiny przesądził o losie północnej Birmy. Lotnisko, zdobyte w maju, a od sierpnia już bezpieczne, stało się główną bazą mostu powietrznego do Chin: według historii oficjalnej od maja do października 1944 roku wylądowało na lotniskach Myitkyiny około 14 tysięcy samolotów transportowych z ponad 40 tysiącami ton ładunku, a samoloty „Garbu” mogły odtąd latać niższą i krótszą trasą południową. Miasto stało się też zapleczem dla budowniczych Drogi Ledo i biegnącego wzdłuż niej rurociągu.

Polityczne owoce zwycięstwa okazały się dla Stilwella nietrwałe. Latem 1944 roku japońska operacja Ichi-gō rozbijała chińskie armie w środkowych i południowych Chinach, a Waszyngton naciskał na Czang Kaj-szeka, by oddał Stilwellowi dowództwo nad całą armią chińską. Spór zakończył się w październiku 1944 roku odwołaniem Stilwella z teatru Chiny–Birma–Indie. Jesienią chińskie dywizje z Myitkyiny ruszyły na południe; w grudniu zdobyły Bhamo, a w styczniu 1945 roku połączyły się z armiami nacierającymi znad Saluinu. Na początku lutego 1945 roku pierwszy konwój ciężarówek dotarł Drogą Ledo do Kunmingu; Czang nazwał ją wtedy Drogą Stilwella.

Dla Japończyków utrata Myitkyiny, wraz z klęską pod Imphalem i Kohimą, oznaczała koniec planów utrzymania Birmy jako przedpola, z którego można by grozić Indiom i odcinać Chiny. W 1945 roku, w ofensywie brytyjskiej 14 Armii gen. Williama Slima na środkową Birmę oraz w natarciu chińsko-amerykańskim z północy, wojska japońskie straciły Mandalaj, a w maju Rangun. Droga lądowa do Chin, o którą toczyła się cała kampania, została otwarta jednak zbyt późno, by odegrać w wojnie z Japonią rolę, jaką przypisywano jej w 1942 roku: do jej końca większość zaopatrzenia dla Chin wciąż docierała drogą powietrzną.