Lotnisko w Myitkyinie

W połowie maja 1944 roku amerykańsko-chińskie oddziały generała Josepha Stilwella po trzytygodniowym marszu przez góry Kumon wyszły na tyły japońskiego garnizonu w Myitkyinie – głównym mieście północnej Birmy, położonym nad Irawadi. Rankiem 17 maja zdobyły z zaskoczenia główne lotnisko, leżące kilka kilometrów na zachód od miasta, i jeszcze tego samego dnia zaczęły na nim lądować samoloty transportowe. Spotykany w chronologiach zapis, że 18 maja „alianci zajmują lotniska w Myitkyinie, a walka o samo miasto potrwa jeszcze prawie trzy miesiące”, wymaga dwóch uściśleń. Lotnisko padło dzień wcześniej, 17 maja – 18 maja lądowały tam już kolejne posiłki i pierwszy raz próbowano uderzyć na miasto. Zajęto też tylko jedno lotnisko: drugie, mniejsze lądowisko na północ od Myitkyiny, pozostało w rękach japońskich aż do 26 lipca. Druga część zapisu jest natomiast ścisła – miasto padło dopiero 3 sierpnia 1944 roku.

Dlaczego Myitkyina

Od wiosny 1942 roku, gdy Japończycy przecięli Drogę Birmańską, Chiny Czang Kaj-szeka zaopatrywano wyłącznie drogą powietrzną – z Asamu nad wschodnimi pasmami Himalajów do Kunmingu, trasą nazywaną przez lotników „Garbem”. Transportowce musiały omijać Myitkyinę szerokim łukiem, bo z tutejszego lotniska startowały japońskie myśliwce. Opanowanie miasta miało więc podwójne znaczenie: pozwalało skrócić i obniżyć trasę lotów do Chin oraz otwierało drogę dla budowanej z indyjskiego Ledo Drogi Ledo, która za Myitkyiną mogła się połączyć z dawną siecią dróg birmańskich. Myitkyina była też końcową stacją kolei z Mandalaju i najważniejszym japońskim węzłem zaopatrzenia na północy kraju.

Stilwell, który dwa lata wcześniej wyprowadził resztki swojego sztabu pieszo z Birmy, uważał zdobycie Myitkyiny za cel całej kampanii. Od końca 1943 roku jego chińskie dywizje, wyszkolone i uzbrojone przez Amerykanów w indyjskim Ramgarhu, posuwały się przez dolinę Hukawng, a od lutego 1944 roku wspierał je amerykański oddział dalekiego rozpoznania – 5307 Oddział Wydzielony (Prowizoryczny), nazwa kodowa Galahad, znany jako Maruderzy Merrilla od nazwiska dowódcy, gen. bryg. Franka Merrilla. W marcu na tyłach Japończyków wylądowali brytyjscy czindici w ramach operacji Thursday. Ich twórca, gen. Orde Wingate, zginął 24 marca, a jego brygady przeszły w kwietniu pod rozkazy Stilwella.

Brytyjczycy, w tym naczelny dowódca alianckiego Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej adm. Louis Mountbatten, z rezerwą odnosili się do tej kampanii. Uważali, że wysiłek włożony w drogę do Chin się nie opłaci, a wiosną 1944 roku całą ich uwagę pochłaniała japońska ofensywa na Imphal i Kohimę. Stilwell, nieufny wobec sojuszników, nie uzgodnił z nimi swojego planu – rozkazy wydał bezpośrednio podległym sobie Chińczykom i Amerykanom.

Marsz przez góry Kumon

Plan, któremu Stilwell nadał żartobliwy kryptonim End Run (z amerykańskiego futbolu, który uprawiał w młodości), zatwierdzono pod koniec kwietnia. Po ciężkich walkach w dolinie Hukawng i obronie wzgórza Nhpum Ga z blisko trzech tysięcy Maruderów zostało około 1400 zdolnych do marszu. Połączono ich więc z chińskimi pułkami w trzy zgrupowania: H pod płk. Charlesem Hunterem (1 batalion Galahad i chiński 150 Pułk 50 Dywizji), K pod płk. Henrym Kinnisonem (3 batalion i 88 Pułk 30 Dywizji) oraz M pod płk. George’em McGee (2 batalion i około 300 partyzantów z ludu Kaczinów). Zamiast iść wzdłuż doliny Mogaung, gdzie Japończycy się ich spodziewali, kolumny miały przejść na wschód przez pasmo Kumon przełęczą Naura Hkyet na wysokości około 1900 m, a potem skręcić na południe ku Myitkyinie. Stilwell przyznał Merrillowi, że żąda od wyczerpanego oddziału więcej, niż można uczciwie oczekiwać, i obiecał, że po wykonaniu zadania Galahad zostanie wycofany.

Zgrupowanie K wyruszyło 28 kwietnia, H – 30 kwietnia. Szlak przez góry był w wielu miejscach tylko ścieżką Kaczinów, a w niektórych nie było go wcale; muły spadały z rozmokłych zboczy w wąwozy. Ludzie, którzy mieli już za sobą kilkaset kilometrów marszu przez dżunglę i od tygodni jedli niemal wyłącznie racje K, cierpieli na czerwonkę, malarię i owrzodzenia skóry. Pod Ritpong japońska placówka zatrzymała zgrupowanie K na kilka dni – wieś zdobyli Chińczycy 9 maja – a pod Tingkrukawng kolumna Kinnisona natknęła się na silny opór i musiała zawrócić, by pójść śladem Huntera. Sam Kinnison zachorował na dur zaroślowy przenoszony przez roztocza i zmarł po ewakuacji. Zgrupowanie H przeszło natomiast niezauważone i 16 maja stanęło nad rzeką koło wsi Namkwi, na linii kolejowej z Mogaung, około trzech kilometrów od lotniska. Żołnierze zatrzymali okolicznych mieszkańców, by nikt nie ostrzegł garnizonu.

Zdobycie lotniska 17 maja

Rozpoznanie i informatorzy z ludu Kaczinów donosili, że lotnisko jest słabo strzeżone. Hunter wyznaczył natarcie na godzinę 10.00 17 maja: 150 Pułk miał zająć pas startowy, a Amerykanie przystań promową na Irawadi pod Pamati. Według amerykańskiej oficjalnej historii (Charles Romanus i Riley Sunderland, „Stilwell’s Command Problems”) atak przebiegł „jak pokaz w szkole wojskowej” – Japończycy wiedzieli, że Myitkyinie grozi niebezpieczeństwo, ale samo uderzenie całkowicie ich zaskoczyło. Dowódca garnizonu płk Fusayasu Maruyama miał w mieście i na przedmieściu Sitapur dwa niepełne bataliony 114 Pułku 18 Dywizji, około stu ludzi batalionu lotniskowego, kilkuset żołnierzy służb tyłowych i ponad trzystu chorych w szpitalu – w chwili ataku najwyżej około 700 zdolnych do walki.

Gdy Hunter uznał, że lotnisko jest bezpieczne, nadał umówiony sygnał „Merchant of Venice”, oznaczający początek przerzutu zaopatrzenia i posiłków. Pas był w dobrym stanie. Jeszcze 17 maja, zanim pogoda się załamała, wylądowały szybowce z kompanią amerykańskiego 879 Batalionu Saperów Lotniczych, bateria przeciwlotnicza i samoloty C-47 z batalionem chińskiego 89 Pułku. 18 maja, ku rozczarowaniu Merrilla i Huntera, dowódca lotnictwa gen. George Stratemeyer zamiast obiecanej piechoty i amunicji kazał przysłać brytyjską artylerię przeciwlotniczą; tego samego dnia przyleciała reszta 89 Pułku i kompania ciężkich moździerzy, a 19 maja batalion 42 Pułku chińskiej 14 Dywizji. Na lotnisko przyleciał też sam Stilwell.

Stilwell był w siódmym niebie. 17 maja zanotował w dzienniku wielkimi literami: „Ale to rozwścieczy Angoli!” („Will this burn up the Limeys!”). Nie mylił się: Winston Churchill depeszą zapytał Mountbattena, czy spodziewał się tego uderzenia, a ten musiał przyznać, że o planie dowiedział się tylko mimochodem. Zaskoczenie Brytyjczyków wpłynęło na spór o strategię w Azji Południowo-Wschodniej – dyrektywa Połączonych Szefów Sztabów z 2 czerwca 1944 roku uznała utrzymanie rejonu Mogaung–Myitkyina za część rozbudowy mostu powietrznego do Chin.

Nieudane uderzenia na miasto

Okazja, by zająć Myitkyinę z marszu, przepadła w ciągu kilku dni. Wywiad sztabu Stilwella oceniał 18 maja liczbę Japończyków w mieście na zaledwie trzystu. Już po południu 17 maja dwa bataliony 150 Pułku ruszyły na miasto, ale pomyliły drogę, skręciły ku Sitapurowi, a pod ogniem japońskich strzelców straciły orientację i zaczęły strzelać do siebie nawzajem. Następnego dnia około południa pułk ponowił natarcie – i znów, w zamieszaniu walk między własnymi pododdziałami, wycofał się z miasta. Uderzenie 20 maja doprowadziło Chińczyków do stacji kolejowej, gdzie zatrzymał ich silny ogień; 150 Pułk, który od początku kampanii stracił 671 ludzi, trzeba było wycofać. Sprawy nie ułatwiało to, że chińskie oddziały pod Myitkyiną pochodziły z trzech różnych dywizji.

Zgrupowania K i M, które na wieść o zdobyciu lotniska porzuciły czekanie na zrzut żywności i ruszyły ku Myitkyinie, przyszły w opłakanym stanie. Merrill wspominał po wojnie, że prawie nikt nie szedł normalnie, a jeden pluton, nękany czerwonką, wyciął sobie tył spodni mundurowych, by móc walczyć. W tych dniach Merrill przeszedł kolejny zawał serca i został ewakuowany. Po nim dowodzenie przejął Hunter, a wyczerpany Galahad zamiast obiecanego wycofania został na pozycjach w ulewach monsunu. Coraz więcej ludzi zapadało na czerwonkę, malarię i dur zaroślowy – do końca oblężenia wszystkie oddziały amerykańskie straciły pod Myitkyiną według oficjalnej historii armii USA 272 zabitych, 955 rannych i 980 ewakuowanych z powodu chorób. Rozgoryczenie żołnierzy, którzy uważali, że Stilwell złamał daną im obietnicę, a jego sztab trzymał chorych na froncie, doprowadziło później do raportu Huntera i dochodzenia inspektora generalnego armii.

Garnizon Mizukamiego

Japończycy szybko wykorzystali czas, który dali im napastnicy. Już wieczorem 17 maja Maruyama sprowadził zza Irawadi batalion 148 Pułku 56 Dywizji, a kolejne oddziały przenikały nocą przez luki w pierścieniu wokół miasta. Z frontu nad Saluinem, gdzie od 11 maja Chińczycy z Junnanu atakowali 56 Dywizję, przybył dowódca jej piechoty gen. mjr Genzō Mizukami. Objął dowództwo i otrzymał rozkaz utrzymania Myitkyiny; sam nakazał bronić miasta co najmniej trzy miesiące. Do końca maja garnizon urósł do około 2500 ludzi i kilkuset chorych, a w ciągu całego oblężenia walczyło w nim według Romanusa i Sunderlanda co najmniej 4600 Japończyków. Wywiad sojuszników do połowy czerwca szacował ich liczbę na kilkuset, Japończycy zaś sądzili, że oblega ich trzydzieści tysięcy ludzi.

Miejsce w wojnie

Zdobycie lotniska pod Myitkyiną było – jak piszą Romanus i Sunderland – szczytowym momentem kariery Stilwella i kulminacją kampanii w północnej Birmie: w pół roku jego wojska przeszły kilkaset kilometrów w głąb kraju i pobiły kilka japońskich pułków, w tym zwycięzców spod Singapuru. Samo miasto okazało się jednak twardym orzechem. Przez cały czerwiec i lipiec Chińczycy, resztki Galahad, pośpiesznie przysłane i słabo wyszkolone amerykańskie uzupełnienia oraz saperzy wyciągnięci od budowy dróg toczyli w deszczu i błocie wyniszczające walki pozycyjne. Dowództwo pod Myitkyiną przejął 30 maja gen. bryg. Haydon Boatner, a pod koniec czerwca gen. bryg. Theodore Wessels. Czindici 77 Brygady Michaela Calverta wspólnie z Chińczykami zdobyli 26 czerwca Mogaung, odcinając garnizon od zachodu, a 26 lipca Amerykanie zajęli północne lądowisko.

Pod koniec lipca Maruyama poprosił o zgodę na wycofanie pułku. Mizukami, który miał rozkaz bronić miasta do końca, zgodził się, wydał rozkazy ewakuacji przez Irawadi i według amerykańskiej oficjalnej historii 1 sierpnia popełnił samobójstwo (część publikacji podaje 2 lub 3 sierpnia). 3 sierpnia 1944 roku po południu Myitkyinę uznano za zdobytą. Maruyama wyprowadził około 600 ludzi, do niewoli trafiło 187 Japończyków, w większości chorych i rannych; według szacunku wywiadu amerykańskiego z 9 sierpnia zginęło około 4000 obrońców. Chińczycy stracili 972 zabitych i 3184 rannych. Oddział Galahad, z którego pierwotnego składu w chwili zdobycia miasta pozostało na froncie około dwustu ludzi, rozwiązano 10 sierpnia.

Lotnisko szybko dowiodło swej wartości: od maja do października 1944 roku wylądowało na nim około 14 tysięcy samolotów transportowych z ponad 40 tysiącami ton ładunku, a transportowce latające do Chin mogły wybierać krótszą i niższą trasę. Przez Myitkyinę poprowadzono przedłużenie Drogi Ledo – na początku 1945 roku, po oczyszczeniu północnej Birmy i połączeniu z wojskami nadciągającymi z Junnanu, pierwszy konwój dotarł nią do Kunmingu. Stilwell nie doczekał tego na miejscu: w październiku 1944 roku, po ostatecznym zerwaniu z Czang Kaj-szekiem, Roosevelt odwołał go z Chin.