Zdobycie Kowna

Rankiem 1 sierpnia 1944 roku dywizje radzieckiej 5 Armii gen. płk. Nikołaja Kryłowa opanowały ostatnie dzielnice Kowna na lewym brzegu Niemna. Drugie co do wielkości miasto Litwy, w latach międzywojennych jej stolica, a dla niemieckiego dowództwa ostatni duży węzeł drogowy i kolejowy przed granicą Prus Wschodnich, przeszło w ręce 3 Frontu Białoruskiego gen. armii Iwana Czerniachowskiego. Wieczorem Moskwa uczciła zwycięstwo salutem: rozkaz Józefa Stalina mówił o zdobyciu szturmem „miasta i twierdzy Kowno”, a 224 działa oddały na jego cześć dwadzieścia salw.

Wojska, które wkroczyły do miasta, nie zastały w nim prawie nikogo z jego dawnych żydowskich mieszkańców. Trzy tygodnie wcześniej SS rozpoczęło likwidację obozu koncentracyjnego, w który przekształcono kowieńskie getto, wywiozło więźniów do Niemiec, a samą dzielnicę wysadziło w powietrze i spaliło. Wraz z Niemcami na zachód uciekły też dziesiątki tysięcy Litwinów, obawiających się powrotu władzy radzieckiej, którą znali z lat 1940–1941.

Pod tą datą często pisze się, że Armia Czerwona zdobyciem Kowna odcięła kraje bałtyckie od Prus Wschodnich. Ten skrót wymaga uściślenia. Kowno rzeczywiście padło 1 sierpnia, ale lądowe połączenie między niemiecką Grupą Armii „Północ” w krajach bałtyckich a Rzeszą przerwał już dzień czy dwa wcześniej inny front – 1 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Bagramiana, którego czołówki 30–31 lipca doszły pod Tukums i do wybrzeża Zatoki Ryskiej. To połączenie Niemcy na krótko odzyskali w sierpniu w kontruderzeniu „Doppelkopf”.

Tymczasowa stolica

Kowno, położone u ujścia Wilii do Niemna, do 1915 roku było rosyjską twierdzą graniczną; jej pierścień fortów, budowany od lat osiemdziesiątych XIX wieku, wciąż otaczał miasto w 1944 roku. W 1920 roku, gdy oddziały gen. Lucjana Żeligowskiego zajęły Wilno, władze litewskie uznały Kowno za tymczasową stolicę. Konstytucja nadal wskazywała Wilno jako stolicę państwa, a w Kownie przez dwadzieścia lat urzędowali prezydenci – w tym Antanas Smetona – rząd i Sejm. Miasto szybko rosło: według polskiej Wikipedii liczba jego mieszkańców wzrosła z około 90 do około 150 tysięcy, a nowe gmachy urzędów, banków i szkół nadały mu modernistyczny wygląd, wpisany dziś na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Kowno było miastem wielonarodowym. Litwini stanowili większość, ale co czwarty, piąty mieszkaniec był Żydem; istniała też liczna społeczność polska, z polskim gimnazjum i prasą, przy czym stosunki polsko-litewskie, zatrute sporem o Wilno, prowadziły kilkakrotnie do antypolskich wystąpień. W marcu 1939 roku Litwa, pod presją niemieckiego ultimatum, oddała Rzeszy Kłajpedę, a jesienią tego roku, na mocy układu z ZSRR, otrzymała od Moskwy Wilno – w zamian za zgodę na radzieckie bazy wojskowe. Rząd zaczął przenosić urzędy do Wilna, ale w czerwcu 1940 roku Armia Czerwona zajęła cały kraj. Po sfałszowanych wyborach obradujący w Kownie „sejm ludowy” poprosił o przyjęcie Litwy do ZSRR, co zatwierdzono w sierpniu 1940 roku. Rok radzieckiej władzy przyniósł nacjonalizację, aresztowania i – w czerwcu 1941 roku – masowe deportacje w głąb ZSRR.

Pogrom, getto i IX Fort

Wehrmacht wkroczył do Kowna 24 czerwca 1941 roku, a już wcześniej w mieście wybuchło antyradzieckie powstanie litewskich partyzantów. W ostatnich dniach czerwca, przy niemieckiej inspiracji i według niemieckiej instrukcji, uzbrojone grupy litewskie urządziły pogrom, w którym zginęło – według różnych szacunków – od około 2,5 do 3,8 tysiąca Żydów (wyższą liczbę podał w raporcie dowódca Einsatzgruppe A Franz Walter Stahlecker). Od lipca do połowy sierpnia ocalałych, około 29–30 tysięcy ludzi, stłoczono w getcie w ubogiej dzielnicy Wiliampol (Słobódka) na prawym brzegu Wilii. Kierowała nim wybrana przez samych Żydów Rada Starszych (Ältestenrat) z lekarzem Elchananem Elkesem na czele.

Miejscem kaźni stały się forty dawnej twierdzy, przede wszystkim IX Fort na północno-zachodnim skraju miasta, w latach 1940–1941 więzienie NKWD. Egzekucjami kierował dowódca Einsatzkommando 3 Karl Jäger, a wykonywali je w dużej mierze litewscy policjanci i ochotnicy. 4 października 1941 roku zlikwidowano tzw. małe getto i spalono jego szpital. 28 października na placu Demokratów przeprowadzono selekcję wszystkich mieszkańców getta, a nazajutrz w IX Forcie rozstrzelano około 9200 ludzi, w tym kilka tysięcy dzieci – zbrodnię tę Jäger wykazał w swoim raporcie z 1 grudnia 1941 roku. Do IX Fortu przywożono też Żydów deportowanych z Niemiec i Austrii (w listopadzie 1941 roku), a w maju 1944 roku także transport mężczyzn z francuskiego obozu w Drancy. Według najczęściej przytaczanych szacunków zamordowano tam w latach okupacji od 45 do 50 tysięcy Żydów.

Jesienią 1943 roku getto przejęło SS i przekształciło je w obóz koncentracyjny KL Kauen pod komendą SS-Obersturmbannführera Wilhelma Göckego; część więźniów rozesłano do podobozów, a w październiku ponad 2700 osób wywieziono – zdolnych do pracy do obozów w Estonii, dzieci i starszych do Auschwitz. W grudniu 1943 roku w IX Forcie pracowało komando więźniów zmuszonych do rozkopywania masowych grobów i palenia zwłok w ramach akcji zacierania śladów, którą kierował Paul Blobel; w noc Bożego Narodzenia 64 z nich zdołało uciec z fortu. 27–28 marca 1944 roku SS przeprowadziło w obozie tzw. akcję dziecięcą (Kinderaktion): wywieziono i zamordowano dzieci do dwunastu lat oraz ludzi starszych – według polskiej Wikipedii około 1300 osób, według danych Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie przytaczanych przez angielską Wikipedię łącznie około 2500, w tym około 1600 dzieci. Zginęło też kilkudziesięciu żydowskich policjantów, którzy nie wydali kryjówek.

Kilkuset młodym ludziom z getta udało się wcześniej uciec do partyzantki w lasach na południowy wschód od Kowna. Gdy w lipcu 1944 roku front zbliżał się do miasta, SS rozpoczęło 8 lipca ewakuację obozu: kobiety wywieziono do Stutthofu, mężczyzn – do podobozów Dachau w okolicach Kaufering w Bawarii. Elkes zmarł tam w październiku 1944 roku. Teren dawnego getta Niemcy zniszczyli granatami i materiałami wybuchowymi, by wydobyć ludzi z kryjówek; według szacunków zginęło przy tym w ogniu albo od kul do 2000 osób. Szacuje się, że w Kownie, w lasach i w ostatnim nieodkrytym bunkrze przetrwało około 500 Żydów, a spośród wywiezionych do Niemiec wojnę przeżyła tylko część. Według polskiej Wikipedii z około 37 tysięcy kowieńskich Żydów Zagładę przeżyło około 3 tysięcy.

Operacja kowieńska

Po zdobyciu Wilna 13 lipca wojska Czerniachowskiego wyszły nad Niemen i uchwyciły przyczółki na jego zachodnim brzegu, ale przez następne dwa tygodnie posuwały się wolno. Przed nimi stała 3 Armia Pancerna gen. płk. Georga-Hansa Reinhardta, złożona z resztek dywizji rozbitych w czerwcu na Białorusi, kilku świeżych jednostek i doraźnie skleconych grup bojowych; całością Grupy Armii „Środek” dowodził od końca czerwca feldmarszałek Walter Model. Kowno, z dawnymi fortami i rzekami osłaniającymi je od wschodu i północy, było naturalnym ryglem przed Prusami Wschodnimi.

28 lipca Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa (Stawka) poleciła Czerniachowskiemu zdobyć miasto „nie później niż 1–2 sierpnia” uderzeniem 39 Armii z północy i 5 Armii z południa, a następnie dojść do 10 sierpnia do linii Rosienie–Suwałki i tam przejść do obrony przed wejściem do Niemiec. Tak zaczęła się operacja kowieńska, trwająca według radzieckiej periodyzacji do 28 sierpnia. 29 lipca, po czterdziestominutowym przygotowaniu artyleryjskim, ruszyły dwa zgrupowania 5 Armii: 72 Korpus Strzelecki na północny wschód od miasta, ku Wilii, a 45 i 65 Korpus z przyczółków za Niemnem, by obejść Kowno od południa i przeciąć drogi na Mariampol. Na południu 33 Armia, wsparta wprowadzonym w wyłom 2 Gwardyjskim Korpusem Pancernym, szybko posuwała się na zachód; 31 lipca zajęła Mariampol, a groźba okrążenia skłoniła Niemców do odwrotu spod Kowna.

W nocy na 31 lipca czołowe oddziały 72 Korpusu sforsowały Wilię na północ od Kowna, a 277 Dywizja Strzelecka zajęła Wiliampol – dzielnicę, w której jeszcze miesiąc wcześniej istniało getto. Rano 63 Dywizja Strzelecka przełamała obronę pod stacją Palemonas i wdarła się do miasta od wschodu; jej piechota przeprawiła się przez Niemen na łodziach i tratwach i z walką doszła do centrum. Jednocześnie od południa, omijając silne forty IV i V, weszła do Kowna 144 Dywizja Strzelecka, a 120 Brygada Pancerna, nacierając zachodnim brzegiem Niemna, wyszła na tyły garnizonu. Niemcy zaczęli wycofywać się drogami i torami na Mariampol, osłaniani przez czołgi i działa szturmowe; 184 Dywizja Strzelecka próbowała odciąć im odwrót. Rankiem 1 sierpnia miasto było w rękach radzieckich. Tego samego dnia padła Kalwaria, a następnego Kiejdany i Wyłkowyszki. Do początku sierpnia front posunął się o około 50 kilometrów, a jego pas natarcia rozszerzył się do 230 kilometrów.

Wycofujący się Niemcy wysadzili mosty na Niemnie i Wilii oraz część zakładów przemysłowych. Radzieckie dane o stratach przeciwnika w operacji, podawane w opracowaniach rosyjskich, są wysokie i trudne do sprawdzenia; niemieckie dowództwo nie prowadziło wtedy pełnej ewidencji strat jednostek, które od czerwca walczyły w ciągłym odwrocie.

Bałtyk, Tukums i „Doppelkopf”

Zdobycie Kowna samo w sobie nie odcięło krajów bałtyckich od Rzeszy, choć zamknęło najkrótszą drogę z Litwy do Prus Wschodnich. Rzeczywiste przecięcie połączeń lądowych Grupy Armii „Północ” było dziełem armii Bagramiana. Po zajęciu 27 lipca Szawli 3 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany skręcił na północ i 30 lipca jego czołówki przecięły pod Tukumsem ostatnią linię kolejową łączącą Prusy Wschodnie z Łotwą, a następnie wyszły nad Zatokę Ryską. 31 lipca, po ciężkich walkach, padła Jełgawa (Mitawa). Według rosyjskich opracowań Hitler mówił wtedy o „wyrwie w Wehrmachcie”. Dwie grupy armii zostały rozdzielone wąskim, ale ciągłym pasem radzieckich wojsk.

Niemieckie dowództwo nie pogodziło się z tym. 16 sierpnia Reinhardt objął dowództwo Grupy Armii „Środek”, a 3 Armią Pancerną zaczął dowodzić gen. Erhard Raus. Tego samego dnia jej zgrupowanie pancerne rozpoczęło operację „Doppelkopf”: uderzenie z rejonu Kurlandii i Żmudzi na Szawle i Jełgawę. Natarcie na Szawle utknęło, ale 20 sierpnia grupa bojowa gen. Hyazintha Grafa Strachwitza, wsparta ogniem ciężkiego krążownika „Prinz Eugen” z Zatoki Ryskiej, odbiła Tukums i połączyła się z 16 Armią. Wąski korytarz wzdłuż wybrzeża przetrwał do października, kiedy Armia Czerwona doszła do Bałtyku pod Kłajpedą i ostatecznie odcięła Grupę Armii „Północ” w Kurlandii.

Miasto po wyzwoleniu

Kowno przetrwało walki w lepszym stanie niż Wilno czy Mińsk, ale było wyludnione. Żydowska społeczność, przed wojną licząca kilkadziesiąt tysięcy osób, praktycznie przestała istnieć; z lasów i kryjówek wychodzili pojedynczy ocaleni, a w ruinach getta odnajdowano zakopane dzienniki, rysunki i fotografie, które jego mieszkańcy ukryli dla potomnych. Część litewskiej inteligencji, urzędników i duchownych odeszła z Niemcami; w ciągu lata 1944 roku na zachód uciekło – według szacunków historyków emigracji – kilkadziesiąt tysięcy Litwinów, z których wielu po wojnie trafiło do obozów dla dipisów, a potem do Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii.

W ślad za wojskiem wróciły do miasta władze Litewskiej SRR i NKWD. Rozpoczęły się aresztowania osób oskarżanych o kolaborację, pobór do Armii Czerwonej i – jak wcześniej w Wilnie – rozbrajanie wszystkich formacji niepodporządkowanych władzy radzieckiej. Litwini, którzy nie chcieli służyć w Armii Czerwonej ani wyjechać, coraz liczniej szli do lasu; antyradziecka partyzantka litewska działała przez następne lata. Stolicą republiki pozostało Wilno, a Kowno stało się jej drugim miastem.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Kowna było jednym z ostatnich sukcesów operacji „Bagration”, która od 22 czerwca rozbiła Grupę Armii „Środek”, a w lipcu dała Armii Czerwonej Mińsk i Wilno. Wojska Czerniachowskiego stanęły teraz niespełna sto kilometrów od granicy Rzeszy. W następnych dniach jego armie próbowały przełamać umocnienia przygraniczne pod Wyłkowyszkami, a w połowie sierpnia oddziały 5 Armii dotarły do granicznej Szeszupy. Pierwsza próba wejścia do Prus Wschodnich w październiku 1944 roku utknęła jednak po kilkudziesięciu kilometrach, a prowincję zdobyto dopiero w ofensywie zimowej 1945 roku.

Tego samego dnia, 1 sierpnia 1944 roku, w Warszawie wybuchło powstanie. Armia Czerwona stała wówczas jednocześnie nad Niemnem w Kownie, na przedpolach warszawskiej Pragi, na przyczółkach za Wisłą i nad Zatoką Ryską – a pytanie, jak daleko i w którą stronę pójdzie dalej, decydowało teraz o losie całej Europy Środkowo-Wschodniej.