Jüri Uluots

Jüri Uluots był wybitnym estońskim prawnikiem, twórcą nauki o historii prawa estońskiego i jednym z autorów konstytucji z 1938 roku. Jesienią 1939 roku, pod presją ZSRR, został premierem i jako ostatni szef rządu niepodległej Estonii przed okupacją radziecką musiał przyjąć sowieckie ultimatum z czerwca 1940 roku. Według estońskiej konstytucji od 21 czerwca 1940 roku pełnił obowiązki prezydenta i tak uważał do śmierci, choć ani ZSRR, ani III Rzesza tego nie uznawały. Przez całą wojnę próbował zachować ciągłość państwa: w 1941 roku prosił Niemców o przywrócenie estońskiego rządu, w lutym 1944 roku poparł mobilizację, licząc, że estońscy żołnierze obronią kraj przed powrotem Armii Czerwonej, a we wrześniu 1944 roku powołał rząd Otto Tiefa. Zmarł na emigracji w Szwecji, ale dzięki jego decyzjom Estonia na uchodźstwie przetrwała do 1992 roku.

Dzieciństwo i studia

Urodził się 13 stycznia 1890 roku w gospodarstwie Jaanse we wsi Uluste w gminie Kirbla w zachodniej Estonii, wówczas w guberni estlandzkiej Imperium Rosyjskiego, w rodzinie chłopskiej. Uczył się w szkole gminnej i parafialnej, potem w szkole miejskiej i gimnazjum w Parnawie. W 1910 roku rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie w Petersburgu. Ukończył je w 1915 roku i został na uczelni jako stypendysta, specjalizując się w prawie rzymskim i cywilnym. W 1913 roku należał do założycieli estońskiej korporacji studenckiej Rotalia.

W latach 1918–1919, w czasie walk o niepodległość, był sędzią pokoju i sędzią śledczym w Haapsalu. W 1919 roku wybrano go do Zgromadzenia Konstytucyjnego, a w latach 1919–1920 kierował redakcją dziennika „Kaja”.

Profesor w Tartu

W 1920 roku wydział prawa Uniwersytetu w Tartu zaczął pracę z zaledwie trzema estońskimi wykładowcami, a Uluots był jednym z nich. Wykładał prawo rzymskie, od 1925 roku jako profesor nadzwyczajny, od 1927 roku zwyczajny. W latach 1924–1931 był dziekanem wydziału, w latach 1931–1934 prorektorem do spraw studenckich. Dziekanem został ponownie w czasie okupacji niemieckiej, w latach 1942–1944.

Uluots zmienił sposób pisania o dziejach prawa w swoim kraju. Jego zasadą było, że historia prawa Estonii to przede wszystkim historia prawa narodu estońskiego, a nie tylko niemieckich panów, którzy przez stulecia rządzili tym krajem. Wydał „Historię prawa Estonii” (1930), a także po niemiecku zarys dziejów rolnictwa estońskiego (1935) i studium o traktatach Estończyków z obcymi w XIII wieku (1938). Uczestniczył w pracach nad estońskim kodeksem cywilnym i bronił estońskiej reformy rolnej na forum Ligi Narodów. W 1938 roku znalazł się wśród pierwszych członków Estońskiej Akademii Nauk. W 1926 roku poślubił Anette Tobber, z którą miał córkę i syna.

Polityk

Równolegle z karierą naukową Uluots zajmował się polityką. Należał do agrarnego ugrupowania Zgromadzenia Rolników (Põllumeeste Kogud) i z jego listy zasiadał w kilku kadencjach Zgromadzenia Państwowego w latach 20. i na początku lat 30. W latach 1922–1924 był też zastępcą prokuratora w wydziale cywilnym Sądu Najwyższego.

Po zamachu stanu Konstantina Pätsa z 1934 roku, w okresie zwanym „erą milczenia”, Uluots stał się jednym z jego najbliższych współpracowników. W 1936 roku wszedł do Zgromadzenia Narodowego, które przygotowało nową ustawę zasadniczą, przewodniczył jego pierwszej izbie i był jednym z głównych autorów konstytucji z 1938 roku. Od 1937 do 1940 roku stał na czele Związku Ojczyźnianego, jedynej dopuszczonej wówczas organizacji politycznej, a w latach 1937–1938 był redaktorem naczelnym największego estońskiego dziennika „Postimees”. W kwietniu 1938 roku został przewodniczącym Riigivolikogu, niższej izby nowego parlamentu. W tym samym roku otrzymał Order Gwiazdy Białej I klasy.

Premier w cieniu paktu

Pakt Ribbentrop-Mołotow z sierpnia 1939 roku oddał Estonię radzieckiej strefie wpływów. Po żądaniach Mołotowa Uluots wszedł do delegacji, która 27 września pojechała do Moskwy i podpisała pakt o wzajemnej pomocy, otwierający Estonię dla radzieckich baz. Rząd Kaarela Eenpalu wkrótce ustąpił, a 12 października 1939 roku premierem został Uluots.

Jego rząd próbował ratować niepodległość przez skrupulatne przestrzeganie paktu. Od 18 października Armia Czerwona wkraczała do baz, jesienią z kraju wyjechała większość Niemców bałtyckich, a w czasie wojny zimowej Estonia musiała znosić radzieckie naloty na Finlandię startujące z jej terytorium. Wiosną 1940 roku Moskwa zaczęła oskarżać państwa bałtyckie o spisek przeciw ZSRR. 16 czerwca Estonia otrzymała ultimatum z żądaniem nowego rządu i wpuszczenia kolejnych wojsk. Rząd Uluotsa, nie widząc szans na obronę, przyjął je i podał się do dymisji. Po przewrocie z 21 czerwca premierem marionetkowego rządu został Johannes Vares, a w sierpniu ZSRR wcielił Estonię.

Prezydent bez państwa

Konstytucja z 1938 roku, której Uluots był współautorem, stanowiła, że gdy prezydent nie może sprawować urzędu, jego obowiązki przejmuje premier. Päts, odcięty od władzy i zmuszony do podpisania nominacji Varesa, nie działał już swobodnie, a w lipcu 1940 roku wywieziono go w głąb Rosji. Estońscy prawnicy i dyplomaci na Zachodzie uznali, że od 21 czerwca 1940 roku głową państwa jest więc Uluots, jako ostatni premier powołany zgodnie z konstytucją. Sam Uluots w czasie pierwszej okupacji radzieckiej ukrywał się i jako jedyny członek swojego rządu uniknął aresztowania.

Latem 1941 roku, gdy Niemcy weszli do Estonii, a Leśni Bracia w wojnie letniej wypierali oddziały radzieckie z południa kraju, Uluots wyszedł z ukrycia. 29 lipca spotkał się w Tartu z niemieckimi władzami wojskowymi, podziękował za wyzwolenie i poprosił o zgodę na utworzenie rządu niepodległej Estonii z własną armią. Niemcy odmówili. Proponowali mu kierowanie samorządem pod niemieckim nadzorem, ale się nie zgodził. Na czele Samorządu Estońskiego stanął Hjalmar Mäe. Uluots wrócił na uniwersytet, gdzie w latach 1942–1944 znów był dziekanem prawa, i utrzymywał kontakty z podziemiem. 6 stycznia 1943 roku zebranie w estońskim przedstawicielstwie w Sztokholmie potwierdziło, że dla zachowania ciągłości prawnej republiki Uluots powinien nadal pełnić swoje obowiązki.

Przez dwa i pół roku okupacji niemieckiej sprzeciwiał się poborowi Estończyków do niemieckich formacji. Uważał, że Estonia powinna zachować siły na chwilę klęski Niemiec i nie przelewać krwi za Rzeszę, która odmawiała jej państwowości.

Rok 1944

Zmienił zdanie na początku 1944 roku, gdy Armia Czerwona przerwała blokadę Leningradu i 2 lutego stanęła nad Narwą, na granicy Estonii. 1 lutego samorząd Mäe ogłosił mobilizację mężczyzn urodzonych w latach 1904–1923. 7 lutego Uluots wezwał przez radio do stawienia się w punktach poborowych. Mówił, że pójście za mobilizacją jest nieuniknione i tylko tak można liczyć na lepszą przyszłość Estonii, a estońskie wojsko na estońskiej ziemi ma znaczenie szersze, niż może to powiedzieć. Zgłosiło się według różnych szacunków od 32 do 38 tysięcy mężczyzn. Wielu z nich walczyło potem w bitwie o Narwę. Uluots liczył, że w chwili upadku Niemiec kraj będzie miał własną siłę zbrojną, ale jego wezwanie sprawiło też, że dziesiątki tysięcy Estończyków walczyły w niemieckich mundurach, a wielu z nich zginęło lub trafiło potem do radzieckich łagrów.

W tym samym czasie powstał podziemny Narodowy Komitet Republiki Estońskiej, utworzony przez przedwojenne partie opozycyjne wobec Pätsa. Komitet początkowo kwestionował konstytucyjne pełnomocnictwa Uluotsa, ale obie strony potrzebowały się nawzajem. 20 kwietnia 1944 roku Uluots zwołał potajemnie w Tallinnie przewidziane w konstytucji kolegium wyborcze, które potwierdziło, że od 21 czerwca 1940 roku pełni on obowiązki prezydenta. Wicepremierami mianował wkrótce Alfreda Maurera i Otto Tiefa.

We wrześniu 1944 roku Niemcy opuszczali kontynentalną Estonię. Uluots był już ciężko chory na raka żołądka. 18 września powierzył Tiefowi obowiązki premiera i powołał jedenastoosobowy rząd, który miał ogłosić odrodzenie państwa w chwili między odejściem Niemców a nadejściem Armii Czerwonej. 20 września, gdy na wieży zamku na Toompea zawisła estońska flaga, Uluots opuścił kraj i przedostał się do Szwecji. 22 września Armia Czerwona zajęła Tallinn, a większość członków rządu Tiefa trafiła w ręce NKWD.

Emigracja i śmierć

W Szwecji Uluots razem z członkami rządu, którym udało się uciec, kontynuował działalność jako głowa państwa na uchodźstwie. Nie trwało to długo. Zmarł w Sztokholmie 9 stycznia 1945 roku, cztery dni przed 55. urodzinami. Za jego następcę na uchodźstwie uznano Augusta Reia, przedwojenny socjaldemokratyczny szef państwa.

Znaczenie

Uluots nie zdołał uratować niepodległości ani w 1940, ani w 1941, ani w 1944 roku. Jako premier przyjął radzieckie ultimatum, jako głowa państwa nie miał w kraju żadnej realnej władzy, a jego apel o mobilizację posłał dziesiątki tysięcy Estończyków na front pod niemieckim dowództwem. Jego decyzje oceniano dlatego różnie: dla jednych był człowiekiem, który w położeniu bez wyjścia wybrał mniejsze zło, dla innych dowodem, jak mały naród, wciśnięty między dwa totalitarne mocarstwa, mógł tylko wybierać, któremu okupantowi się przeciwstawić.

Najtrwalsze okazało się to, co zrobił jako prawnik. Uznanie go za pełniącego obowiązki prezydenta, kolegium wyborcze z 1944 roku i nominacja rządu Tiefa dały podstawę do ciągłości prawnej Republiki Estońskiej. Rząd na uchodźstwie istniał do 1992 roku, kiedy ostatni premier pełniący obowiązki prezydenta, Heinrich Mark, złożył pełnomocnictwa nowo wybranemu prezydentowi Lennartowi Meri. Dzięki temu odrodzona Estonia mogła w 1991 roku uznać się za kontynuację państwa z 1918 roku, a nie za nowy byt powstały z Estońskiej SRR, a zachodnie państwa przez cały okres zimnej wojny traktowały jej wcielenie do ZSRR jako okupację.

W maju 2008 roku szczątki Uluotsa i jego rodziny sprowadzono ze Szwecji do Estonii, a 31 sierpnia 2008 roku pochowano je na cmentarzu w rodzinnej Kirbli. W estońskiej pamięci pozostał uczonym, który stworzył historię prawa swojego narodu, i politykiem, który w najgorszych latach starał się, by państwo przetrwało przynajmniej na papierze.