Manstein na Krymie

W ostatnich dniach października 1941 roku na wąskim pasie lądu między Krymem a stałym lądem rozstrzygnęły się losy całego półwyspu. Od 18 października niemiecka 11 Armia gen. piechoty Ericha von Mansteina szturmowała radzieckie pozycje pod wsią Iszuń, ostatnią linię obrony u wejścia na Półwysep Krymski. 27 października obrona zaczęła się sypać, a 28 października została przełamana. Radzieckie wojska cofnęły się w dwóch kierunkach – na Sewastopol i na Kercz – a niemieckie kolumny wyszły na otwarty step. 1 listopada Niemcy zajęli stolicę Krymu, Symferopol, a ich czołówki już 30 października podeszły pod Sewastopol, główną bazę Floty Czarnomorskiej.

Często podaje się pod 27 października, że wojska Grupy Armii „Południe” dotarły do Sewastopola, a czołgi sił „północnych” zostały spowolnione albo zupełnie zatrzymane przez błoto. Pierwsza część tej informacji wyprzedza wydarzenia o kilka dni: 27 października 11 Armia wciąż walczyła na przesmyku, a pod Sewastopolem jej przednie oddziały stanęły 30 października i 1 listopada. Sam Manstein czołgów zresztą prawie nie miał – jego armia składała się z dywizji piechoty. Druga jej część dotyczy innego odcinka frontu: w błocie jesiennej rasputicy grzęzły wtedy przede wszystkim dywizje pancerne Grupy Armii „Środek”, które nacierały na Moskwę.

Brama Krymu

Na Krym prowadzi z północy tylko jedna dogodna droga lądowa – Przesmyk Perekopski, pas stepu szeroki na siedem do dziewięciu kilometrów, z Morzem Czarnym po jednej stronie i słonymi płyciznami Sywaszu po drugiej. Przegradzał go od wieków Wał Turecki z fosą, a kilkanaście kilometrów dalej na południe, między jeziorami pod Iszuniem, przesmyk znów się zwężał. Kto chciał zdobyć Krym od lądu, musiał iść frontalnie przez płaski, pozbawiony osłon teren. Tą samą drogą w listopadzie 1920 roku Armia Czerwona Michaiła Frunzego zdobyła Krym na białych gen. Piotra Wrangla.

Dla Hitlera Krym był ważny z dwóch powodów. Z jego lotnisk radzieckie bombowce atakowały rumuńskie rafinerie i port w Konstancy, a Hitler nazywał półwysep „lotniskowcem” wymierzonym w rumuńską ropę, bez której Rzesza nie mogła prowadzić wojny. Z drugiej strony Krym był pomostem na Kaukaz: przez Cieśninę Kerczeńską prowadziła najkrótsza droga do kaukaskiej ropy. W rozkazie z 21 sierpnia, w którym zmienił kierunek natarcia, Adolf Hitler wymienił zajęcie Krymu na pierwszym miejscu wśród celów do osiągnięcia przed zimą, przed Moskwą.

Zadanie przypadło 11 Armii, nacierającej na południowym skrzydle Grupy Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta, której główne siły zamykały wtedy kocioł pod Kijowem. 12 września jej dowódca, gen. płk Eugen von Schobert, zginął, gdy jego samolot łącznikowy Fieseler Storch lądował awaryjnie na radzieckim polu minowym pod Mikołajowem. Był pierwszym niemieckim dowódcą armii, który poległ w tej wojnie. Na jego miejsce wezwano spod Demiańska Mansteina, który dotąd dowodził korpusem pancernym w Grupie Armii „Północ”. Dowództwo w Mikołajowie objął 17 września.

Pierwszy szturm: Perekop

Krymu broniła 51 Armia, utworzona w sierpniu 1941 roku jako samodzielna armia podległa bezpośrednio Stawce. Dowodził nią gen. płk Fiodor Kuzniecow, wcześniej dowódca Frontu Północno-Zachodniego. Radzieckie dowództwo obawiało się desantów z morza i z powietrza, toteż większość jego dywizji rozstawiono na wybrzeżach, a sam przesmyk osłaniała jedna dywizja strzelecka, wsparta słabymi siłami nad Sywaszem.

24 września, tydzień po objęciu dowództwa przez Mansteina, LIV Korpus gen. kawalerii Erika Hansena uderzył dwiema dywizjami piechoty, 46 i 73, na pozycje pod Perekopem. Po dwóch dniach ciężkich walk Niemcy przeszli Wał Turecki i weszli do Armiańska. Miasto kilka razy przechodziło z rąk do rąk, gdy gen. lejt. Pawieł Batow, zastępca Kuzniecowa, rzucił do kontrataku ściągnięte w pośpiechu pułki i dywizję kawalerii, ale ostatecznie zostało przy Niemcach. Pod koniec września Rosjanie cofnęli się na pozycje iszuńskie. Według niemieckich meldunków wzięto 10 tysięcy jeńców, 112 czołgów i 135 dział. Według danych przytaczanych w literaturze sam LIV Korpus stracił w sześciu dniach walk ponad 2600 zabitych i rannych.

Na tym natarcie stanęło, bo Manstein musiał zwrócić się w przeciwną stronę. 26 września radziecki Front Południowy uderzył dwiema armiami na rumuńską 3 Armię gen. Petre Dumitrescu, osłaniającą tyły 11 Armii nad Morzem Azowskim w rejonie Melitopola. Manstein przerzucił tam górski XLIX Korpus i zmotoryzowaną brygadę SS „Leibstandarte Adolf Hitler”, a z północy, na tyły nacierających Rosjan, wyszła grupa pancerna gen. Ewalda von Kleista. W bitwie nad Morzem Azowskim obie radzieckie armie zostały okrążone i rozbite. Zwycięstwo kosztowało jednak Mansteina jego najsilniejsze oddziały: dowództwo zabrało mu XLIX Korpus i „Leibstandarte”, które poszły z Kleistem na Rostów. Krym 11 Armia miała zdobywać samą piechotą.

Odessa płynie na Krym

Radzieckie dowództwo wykorzystało przerwę. 30 września Stawka uznała, że ważniejszy od Odessy jest Krym, i nakazała ewakuować obrońców oblężonego od sierpnia miasta. Między 1 a 16 października okręty Floty Czarnomorskiej wiceadm. Filipa Oktiabrskiego wywiozły z Odessy, według rosyjskich opracowań, około 86 tysięcy żołnierzy z działami i sprzętem. Ostatnie statki odpłynęły rano 16 października. Rumuni, obawiając się pułapki, weszli do opuszczonego miasta dopiero wieczorem. Walki o miasto, w radzieckiej tradycji nazywane obroną Odessy, kosztowały armię rumuńską bardzo ciężkie straty, a kilka dni po wkroczeniu okupanci dokonali w Odessie masakry ludności żydowskiej.

Ewakuowana Samodzielna Armia Nadmorska gen. mjr. Iwana Pietrowa wyładowała się w Sewastopolu i ruszyła na północ, ku przesmykowi. Do rejonu walk jej pierwsze dywizje dotarły dopiero około 23 października, gdy bitwa o pozycje iszuńskie trwała już od pięciu dni.

Bitwa pod Iszuniem

18 października 11 Armia uderzyła ponownie. Na pierwszej linii szły trzy dywizje LIV Korpusu. Teren był najgorszy z możliwych: płaski, słony step bez drzew, poprzecinany jeziorami, na którym każdy ruch widać było z daleka. Radzieckie lotnictwo, operujące z pobliskich lotnisk krymskich, panowało nad polem bitwy. Manstein pisał po wojnie z goryczą o przewadze radzieckiego lotnictwa, przed którą jego piechota nie miała na otwartym stepie żadnej osłony. Radziecka obrona, wspierana przez baterie nadbrzeżne i oddziały floty, ustępowała krok po kroku. Dopiero gdy Luftwaffe ściągnęła nad Krym myśliwce kilku eskadr, sytuacja w powietrzu się odwróciła. Według historyka Christera Bergströma między 18 a 24 października Rosjanie stracili nad przesmykiem około 140 samolotów.

22 października Stawka połączyła wojska lądowe i morskie na półwyspie pod jednym dowództwem. Dowódcą wojsk Krymu został wiceadm. Gordiej Lewczenko, a podlegały mu 51 Armia, Armia Nadmorska i Flota Czarnomorska. Następnego dnia Lewczenko nakazał kontruderzenie. 24 października nadchodzące dywizje Armii Nadmorskiej zaatakowały i przez dwa dni toczyły z Niemcami bój spotkaniowy, który zatrzymał natarcie, ale go nie odwrócił.

Manstein tymczasem przegrupował siły. Wycofał wykrwawione dywizje z pierwszej linii i wprowadził do walki XXX Korpus z dwiema dywizjami oraz świeżą 132 Dywizją Piechoty. 26 października uderzył ponownie na styku obu radzieckich armii. Tego i następnego dnia obrona zaczęła pękać: według rosyjskich opracowań w pułkach Armii Nadmorskiej zostawało po 200–500 ludzi, a dowodzenie się rwało. 27 października radziecki front na przesmyku w praktyce się załamał, a 28 października wojska radzieckie zaczęły się cofać na całej linii. Według niemieckich danych przytaczanych w literaturze 11 Armia straciła w dwunastu dniach walk pod Iszuniem ponad 5300 zabitych, rannych i zaginionych.

Pościg

Po przełamaniu Manstein nie miał czym ścigać przeciwnika – zgromadził więc z oddziałów zmotoryzowanych doraźną brygadę pod dowództwem płk. Heinza Zieglera i rzucił ją przez step na południe. Radzieckie wojska nie miały w głębi półwyspu przygotowanych pozycji i rozdzieliły się. Armia Nadmorska cofała się na Sewastopol, a gdy Niemcy odcięli jej prostą drogę, część jej oddziałów przeszła przez góry krymskie i wąską drogą nadmorską przez Ałusztę i Jałtę. Niektóre jednostki, jak 48 Dywizja Kawalerii, rozproszyły się w górach i zasiliły tworzące się tam oddziały partyzanckie. 51 Armia cofała się na wschód, na Kercz.

31 października brygada Zieglera przecięła drogę z Symferopola do Sewastopola, a 1 listopada Niemcy weszli do Symferopola. Zajęli też Eupatorię na zachodnim wybrzeżu, gdzie broniąca brzegu przed desantem dywizja walczyła w osamotnieniu. Na wschodzie 3 listopada padła Teodozja. W pościgu wzięli udział także Rumuni: korpus górski i brygady kawalerii z armii Dumitrescu, wysłane na Krym za zgodą marsz. Iona Antonescu. Manstein podawał we wspomnieniach, że jego armia wzięła na Krymie około 100 tysięcy jeńców, 700 dział i 160 czołgów. Według rosyjskich danych statystycznych (opracowanie pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa) radzieckie wojska straciły w krymskiej operacji obronnej, liczonej od 18 października do 16 listopada, ponad 48 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz ponad 15 tysięcy rannych i chorych.

2 listopada Kuzniecow stracił dowództwo 51 Armii, a zastąpił go Batow. Armia nie zdołała się utrzymać na Półwyspie Kerczeńskim. 16 listopada Niemcy zajęli Kercz, a resztki wojsk radzieckich przeprawiły się przez cieśninę na półwysep Tamański.

Pod Sewastopolem

Sewastopol, baza Floty Czarnomorskiej, był od strony morza silnie umocniony, ale od lądu w ostatnich dniach października bronili go tylko marynarze, piechota morska i obsługi baterii nadbrzeżnych – według rosyjskich opracowań około 20 tysięcy ludzi. Radziecka tradycja liczy początek obrony miasta od 30 października, gdy jedna z baterii nadbrzeżnych otworzyła ogień do zbliżającej się niemieckiej kolumny. 1 listopada ciężkie działa baterii nr 30 ostrzelały czołówkę 132 Dywizji Piechoty. Niemcom nie udało się wedrzeć do miasta z marszu: 11 Armia nie miała dość wojsk szybkich ani lotnictwa, a jej piechota była wyczerpana dwunastoma dniami walk na przesmyku.

W pierwszej dekadzie listopada do Sewastopola dotarły główne siły Armii Nadmorskiej, które przeszły przez góry, a flota dowoziła z Kaukazu kolejne posiłki. 4 listopada utworzono Sewastopolski Rejon Obronny, którego dowództwo wkrótce przejął Oktiabrski. Duże okręty floty odeszły do portów kaukaskich, ale pancernik i krążowniki wracały, by ostrzeliwać nacierających. Pierwszy niemiecki szturm, w dniach 11–21 listopada, utknął na zewnętrznych pozycjach. Od tej chwili zaczęło się oblężenie Sewastopola.

Błoto pod Moskwą

W tym samym czasie, gdy Manstein przebijał się przez przesmyk, główna ofensywa Wehrmachtu na Moskwę traciła impet. Po zwycięstwach pod Wiaźmą i Briańskiem jesienne deszcze zamieniły drogi w bagno, a walki na linii możajskiej kosztowały Niemców więcej czasu, niż zakładali. Pod koniec października natarcie Grupy Armii „Środek” w bitwie pod Moskwą stanęło na prawie dwa tygodnie, w oczekiwaniu na mróz, który utwardzi ziemię. Ta sama rasputica hamowała też grupę pancerną Kleista w drodze na Rostów, tuż po tym, jak 6 Armia zajęła Charków.

Miejsce w wojnie

Przełamanie pod Iszuniem dało Niemcom w ciągu trzech tygodni niemal cały Krym i zamknęło radzieckiemu lotnictwu drogę nad rumuńskie pola naftowe. Nie dało jednak tego, na czym zależało Hitlerowi najbardziej: Sewastopol, port i baza floty, pozostał w radzieckich rękach. 17 grudnia Manstein rozpoczął drugi szturm, a 26–30 grudnia Armia Czerwona wysadziła desanty pod Kerczem i Teodozją, zmuszając go do przerwania natarcia. Półwysep Kerczeński Niemcy odbili w maju 1942 roku, a Sewastopol zdobyli dopiero na początku lipca 1942 roku, po 250 dniach oblężenia i ostrzale z najcięższych dział, jakie zbudowano. 1 lipca, gdy niemieckie wojska wchodziły do miasta, Hitler mianował Mansteina feldmarszałkiem. Wojska radzieckie odzyskały Krym w kwietniu i maju 1944 roku.

Związanie 11 Armii na Krymie miało też skutki na innych odcinkach. Manstein nie mógł wesprzeć Kleista pod Rostowem, który Niemcy zajęli 21 listopada, a tydzień później utracili w pierwszym poważnym odwrocie Wehrmachtu w tej wojnie. Rundstedt, wycofując wojska nad rzekę Mius wbrew woli Hitlera, stracił 1 grudnia dowództwo.

Za frontem 11 Armii szła Einsatzgruppe D Otto Ohlendorfa. Jesienią i zimą 1941 roku jej oddziały mordowały na Krymie Żydów, Krymczaków i Romów, w grudniu w samym Symferopolu kilkanaście tysięcy ludzi. Armia Mansteina dostarczała im pojazdów, paliwa i kierowców, a jej żandarmeria otaczała miejsca egzekucji. 20 listopada 1941 roku Manstein wydał rozkaz, w którym pisał o konieczności wytępienia „żydowsko-bolszewickiego systemu”. Po wojnie ten rozkaz i współpraca z Einsatzgruppe D znalazły się wśród zarzutów, za które brytyjski sąd wojskowy skazał go w 1949 roku.