Włoski korpus ekspedycyjny w Rosji

10 lipca 1941 roku korpus armijny stacjonujący w Cremonie otrzymał nową nazwę: Włoski Korpus Ekspedycyjny w Rosji (Corpo di Spedizione Italiano in Russia, w skrócie CSIR). Tego samego dnia z Werony, Cremony i Rzymu wyjechały pierwsze pociągi wojskowe, które przez Austrię i Węgry wiozły włoskich żołnierzy na wojnę ze Związkiem Radzieckim. Trzy dywizje, legion faszystowskiej milicji i kontyngent lotnictwa, razem około 62 tysięcy ludzi, były odpowiedzią Benita Mussoliniego na niemiecki atak na ZSRR z 22 czerwca. Wojsk tych nikt w Berlinie nie potrzebował, ale Duce uważał, że Włoch nie może zabraknąć w wojnie, która miała rozstrzygnąć o kształcie Europy.

Niektóre zestawienia podają, że 10 lipca oddziały korpusu „zaczęły przybywać” do Rosji i że w jego skład wchodził legion z Niepodległego Państwa Chorwackiego. Obie informacje trzeba sprostować. 10 lipca transporty dopiero wyruszały z Włoch. Przewóz trwał do 5 sierpnia, a ostatnia dywizja doszła pieszo na front dopiero na początku września. Chorwacki legion, który latem 1941 roku ruszył na wschód, walczył w składzie wojsk niemieckich, a nie włoskich. Przy Włochach znalazła się mniejsza chorwacka jednostka, która dotarła na front dopiero wiosną 1942 roku.

Duce chce mieć udział w krucjacie

Mussolini wiedział o niemieckich przygotowaniach do wojny ze Związkiem Radzieckim, choć Hitler nie wtajemniczył go w szczegóły. 30 maja 1941 roku wezwał szefa sztabu generalnego Uga Cavallera i polecił mu przygotować korpus, który w razie wojny niemiecko-radzieckiej miał pojechać na wschód. Niemieckie plany przewidywały udział Rumunii i Finlandii, państw sąsiadujących z ZSRR i mających z nim rachunki do wyrównania, ale nie Włoch. Adolf Hitler wolał, by sojusznik wzmocnił swoje siły w Afryce Północnej, gdzie od lutego musiał ratować Włochów niemiecki Afrika Korps, i skupił się na wojnie na Morzu Śródziemnym.

Rano 22 czerwca Mussolini, który przebywał na wakacjach w Riccione, dowiedział się o ataku z listu Hitlera. Polecił Cavallerowi przyspieszyć przygotowania, a ministrowi spraw zagranicznych Galeazzowi Ciano – zawiadomić ambasadora radzieckiego o wypowiedzeniu wojny. Hitler jeszcze w ostatniej wymianie listów próbował uprzejmie odmówić pomocy, ale ostatecznie ją przyjął. Podobnie jak w przypadku Węgier i Słowacji, to sojusznik zabiegał o udział w wojnie, a nie Niemcy o jego pomoc.

Motywy Mussoliniego historycy opisują różnie. Antykomunizm był jednym z fundamentów faszyzmu i Duce nigdy nie pogodził się w pełni z paktem Ribbentrop-Mołotow. Wojna z „bolszewizmem” pozwalała mu znów wystąpić jako pierwszy obrońca Europy przed komunizmem. Ważniejsze były jednak rachuby polityczne. Po klęskach w Grecji, Afryce Wschodniej i Libii Włochy straciły w oczach Niemców wiele z prestiżu sojusznika. Biograf Mussoliniego Renzo De Felice uważał, że Duce obawiał się przede wszystkim, iż po szybkim zwycięstwie Niemiec nad ZSRR zostanie zepchnięty na margines przez innych sojuszników Hitlera i nie będzie miał głosu przy urządzaniu powojennej Europy. Według zapisków Ciano Mussolini nie wątpił w zwycięstwo Niemiec, ale liczył, że tym razem nie będzie to dla nich spacer i że Wehrmacht wyjdzie z wojny nadwątlony, co przywróci równowagę w osi Rzym–Berlin.

Trzy dywizje „przewoźne”

Rdzeniem nowego korpusu był Korpus Armijny Przewoźny (Corpo d’armata autotrasportabile), który w kwietniu 1941 roku walczył w Jugosławii i doszedł przez Dalmację aż do Dubrownika. 10 lipca otrzymał nazwę CSIR i trzy dywizje: 9 Dywizję Piechoty „Pasubio” i 52 Dywizję Piechoty „Torino”, obie formalnie „przewoźne” (autotrasportabili), oraz 3 Dywizję Szybką (Celere) „Principe Amedeo Duca d’Aosta”. Do korpusu dołączono 63 Legion „Tagliamento” faszystowskiej milicji, czyli „czarnych koszul”, liczący około 2 tysięcy ludzi.

Określenie „przewoźne” było eufemizmem. Dywizje te nie miały własnych samochodów. Mogły jechać ciężarówkami, jeśli dowództwo je przydzieliło, a jeśli nie, szły pieszo. Korpus dysponował tylko jednym zgrupowaniem samochodowym, które według planu miało przewozić dywizje po kolei. W praktyce to się nie udało i dywizja „Torino” przeszła większość drogi na front na piechotę. Dywizja szybka łączyła tradycyjną kawalerię z pułkami „Savoia Cavalleria” i „Lancieri di Novara” z bersalierami na motocyklach i rowerach. Jedyną jednostką pancerną korpusu był jej batalion około 60 lekkich tankietek L3, bezbronnych wobec radzieckich czołgów T-34 i KW.

Według włoskich danych CSIR liczył około 3 tysięcy oficerów i 59 tysięcy szeregowych, 5500 pojazdów mechanicznych, często zarekwirowanych firmom przewozowym, 220 dział, 92 działa przeciwpancerne kalibru 47 milimetrów i 4600 koni i mułów. Towarzyszył mu kontyngent Regia Aeronautica z 83 samolotami: myśliwcami Macchi C.200, samolotami rozpoznawczymi Caproni Ca.311 i transportowymi Savoia-Marchetti SM.81. Jak na możliwości włoskiej armii, która walczyła jednocześnie w Afryce Północnej, okupowała Bałkany i część Francji, był to wysiłek znaczny. Na tle wojny, w której Niemcy rzucili na wschód ponad 3 miliony żołnierzy, był to jednak kontyngent symboliczny.

Dowódcą korpusu mianowano gen. Francesca Zingalesa. W drodze na front zachorował i 13 lipca trafił do szpitala w Wiedniu. Zastąpił go gen. Giovanni Messe, który dowództwo objął 14 lipca (część włoskich opracowań podaje 17 lipca). Messe był jednym z niewielu włoskich generałów, którzy wyszli z wojny z Grecją z dobrą opinią. Od grudnia 1940 roku dowodził w Albanii Specjalnym Korpusem Armijnym, który powstrzymał greckie natarcie na Wlorę. Od początku narzekał na wyposażenie CSIR. Później określił korpus jako kompromis między tym, czego chciano, a tym, co było możliwe.

Przez Karpaty na Ukrainę

Przewóz trwał od 10 lipca do 5 sierpnia. Według włoskich danych potrzeba było 216 pociągów. Linie kolejowe kończyły się w ówczesnych węgierskich miejscowościach u podnóża Karpat: w Syhocie Marmaroskim, Felsővisó i Borșy, które dziś leżą w Rumunii. Stamtąd oddziały przechodziły przez Karpaty Wschodnie do Rumunii, a dalej setki kilometrów złymi drogami na Ukrainę. Ulewy zmieniały je w błoto, a brak ciężarówek opóźniał marsz.

Korpus podporządkowano niemieckiej 11 Armii gen. Eugena von Schoberta, która razem z wojskami rumuńskimi nacierała z Rumunii przez Besarabię w ramach Grupy Armii Południe feldmarsz. Gerda von Rundstedta. Niemcy nie czekali, aż Włosi zbiorą się w całości. Pod koniec lipca dowódca niemieckiego III Korpusu Zmotoryzowanego gen. Eberhard von Mackensen poprosił o co najmniej jedną dywizję. 30 lipca Messe wysłał na front dywizję „Pasubio”, wzmocnioną kompanią motocyklistów i artylerią. Reszta korpusu dochodziła przez cały sierpień.

Chorwaci: przy Niemcach, nie przy Włochach

Na wezwanie do „krucjaty” odpowiedziało też Niepodległe Państwo Chorwackie, utworzone w kwietniu 1941 roku na gruzach Jugosławii. Jego przywódca Ante Pavelić 25 czerwca zaoferował Berlinowi ochotników na front wschodni, a Hitler 2 lipca ofertę przyjął. Wybór Niemiec, a nie Włoch, nie był przypadkowy. Pavelić zawdzięczał władzę Mussoliniemu, ale traktatami rzymskimi z 18 maja 1941 roku musiał oddać Włochom większość wybrzeża Dalmacji i zgodzić się, by Chorwacja nie miała floty na Adriatyku. W ustaszowskim Zagrzebiu widziano w Niemcach przeciwwagę dla włoskich ambicji, zwłaszcza po rozbiorze Jugosławii, w którym Rzym zagarnął wielkie obszary na wybrzeżu.

W lipcu w Varaždinie zaczęto formować pułk ochotników. Trzeci batalion sformowano w Sarajewie, a około jednej trzeciej ochotników stanowili bośniaccy muzułmanie. Jednostka nosiła niemieckie mundury z chorwacką szachownicą na rękawie i hełmie, a żołnierze przysięgali wierność Hitlerowi, Paveliciowi, Rzeszy i państwu chorwackiemu. Jako 369 Wzmocniony (Chorwacki) Pułk Piechoty, potocznie zwany Legionem Chorwackim, był częścią niemieckich wojsk lądowych. Po szkoleniu w Austrii pułk pojechał w sierpniu do Rumunii, a w październiku dołączył nad Dnieprem do niemieckiej 100 Dywizji Strzelców w składzie 17 Armii. W 1942 roku doszedł z nią do Stalingradu, gdzie w ruinach zakładów „Czerwony Październik” został prawie całkowicie zniszczony. Pod koniec stycznia 1943 roku resztki pułku pod dowództwem Marka Mesicia poddały się Armii Czerwonej. Obok pułku powstały Chorwacki Legion Lotniczy, którego piloci od 15 lipca szkolili się w Niemczech, i Chorwacki Legion Morski, który 17 lipca przybył do bułgarskiej Warny i walczył potem na Morzu Czarnym i Azowskim w składzie Kriegsmarine.

Przy Włochach znalazła się mniejsza jednostka, Lekka Brygada Transportowa (Laki prijevozni zdrug, po włosku Legione Croata Autotrasportabile). Powstała na prośbę Rzymu w lipcu 1941 roku, po rozmowie włoskiego generała z Paveliciem, i liczyła około 1200 ochotników. Długo szkoliła się w Chorwacji i we Włoszech, a na front wschodni dotarła dopiero w kwietniu 1942 roku. Walczyła w składzie włoskiej 3 Dywizji Szybkiej, już w ramach 8 Armii, i w grudniu 1942 roku została rozbita nad Donem. Zdanie, że w lipcu 1941 roku chorwacki legion był częścią włoskiego korpusu, łączy więc te dwie jednostki w jedną i myli daty.

Od Bohu do Donu

Pierwszą walkę CSIR stoczył w sierpniu, w niemieckiej operacji okrążenia wojsk radzieckich między Dniestrem a Bohem. 11 i 12 sierpnia czołowe oddziały dywizji „Pasubio”, idąc wzdłuż Bohu w kierunku Mikołajowa, starły się pod wsiami Pokrowskie i Jasna Polana z radzieckim pułkiem, który wycofał się, zostawiając zabitych i jeńców. 14 sierpnia korpus przeszedł pod rozkazy 1 Grupy Pancernej gen. Ewalda von Kleista i osłaniał jej skrzydło nad Dnieprem. Pod koniec sierpnia Mussolini, który odwiedzał z Hitlerem kwaterę Grupy Armii Południe w Humaniu, dokonał przeglądu włoskich oddziałów. Messe skarżył mu się wtedy na brak ciężarówek i zimowego wyposażenia.

Pod koniec września Włosi przeprowadzili pierwszą samodzielną operację, okrążenie oddziałów radzieckich pod Petrykiwką na wschód od Dniepru, i według własnych danych wzięli około 10 tysięcy jeńców, tracąc 87 zabitych. 20 października bersalierzy zajęli dworzec w Stalino, dzisiejszym Doniecku, 2 listopada dywizja „Pasubio” zdobyła po walkach ulicznych Gorłówkę. W ostatnich dniach grudnia korpus odparł z niemiecką pomocą radziecką ofensywę w Zagłębiu Donieckim, co włoska propaganda okrzyknęła „bitwą Bożego Narodzenia”. Od sierpnia 1941 do lipca 1942 roku CSIR stracił według włoskich danych 1792 zabitych i zaginionych oraz 7858 rannych i odmrożonych.

Znaczenie

CSIR był dla Mussoliniego przede wszystkim gestem politycznym. Na losy kampanii 1941 roku nie miał wpływu, ale wiązał Włochy z wojną na wschodzie, która okazała się znacznie dłuższa, niż zakładano w Rzymie i w Berlinie. Gdy „Barbarossa” nie przyniosła szybkiego zwycięstwa, to Niemcy zaczęli domagać się od sojuszników więcej wojska. Latem 1942 roku Mussolini, choć Messe zabiegał raczej o lepsze uzbrojenie niż o więcej żołnierzy, przekształcił korpus w 8 Armię, zwaną Armią Włoską w Rosji (ARMIR), liczącą około 230 tysięcy ludzi pod dowództwem gen. Itala Gariboldiego. Dawny CSIR stał się jej XXXV Korpusem. Messe, skłócony z Gariboldim, w listopadzie 1942 roku poprosił o odwołanie do Włoch.

Zimą 1942 i 1943 roku, po okrążeniu Niemców pod Stalingradem, radzieckie ofensywy nad Donem, w tym operacja „Mały Saturn”, rozbiły 8 Armię. Według oficjalnych włoskich danych 84 830 żołnierzy nie wróciło za linie niemieckie, a stowarzyszenie weteranów ocenia liczbę zabitych i zaginionych na około 95 tysięcy. Z radzieckiej niewoli wróciło do Włoch nieco ponad 10 tysięcy żołnierzy ARMIR. Klęska nad Donem stała się jednym z najboleśniejszych doświadczeń Włoch w drugiej wojnie światowej i przyczyniła się do upadku zaufania do Mussoliniego, który w lipcu 1943 roku został obalony. Wysłanie korpusu na wschód latem 1941 roku było pierwszym krokiem na tej drodze.