Lotniskowce nad Rabaulem

11 listopada 1943 roku nad Rabaulem, główną japońską bazą na południowym Pacyfiku, po raz drugi w ciągu tygodnia pojawiły się samoloty z amerykańskich lotniskowców. Tym razem uderzyły z dwóch zespołów naraz: z „Saratogi” i „Princetona”, które atakowały już 5 listopada, oraz z trzech nowych okrętów, które dopiero co weszły do walki. Japoński kontratak na lotniskowce zakończył się klęską, a nazajutrz dowódca Floty Połączonej, admirał Mineichi Koga, odwołał resztki swoich grup lotniczych na Truk.

Chronologie wojny zapisują pod tą datą, że „amerykańskie lotnictwo nadal uderza na Rabaul”. To prawda, ale skrót gubi to, co w tych dniach było nowe. Od 12 października bazę bombardowały przede wszystkim samoloty lądowe generała George’a Kenneya. Naloty z 5 i 11 listopada były dziełem lotnictwa pokładowego US Navy, wysłanego przeciw jednej z najsilniej bronionych baz Japonii – i to one, a nie kolejne naloty bombowców, wypędziły z Rabaulu japońską flotę.

Kryzys pod Bougainville’em

1 listopada amerykańscy marines wylądowali w zatoce Cesarzowej Augusty na zachodnim wybrzeżu Bougainville’u. Przyczółek pod Torokiną był jeszcze słaby, a jego zaopatrzenie zależało od transportowców, które musiały przypływać przez otwarte morze. Japończycy od razu spróbowali go odciąć. W nocy z 1 na 2 listopada zespół kontradmirała Sentarō Ōmoriego został jednak odparty przez krążowniki kontradmirała Aarona Merrilla w bitwie w zatoce Cesarzowej Augusty.

Koga nie zrezygnował. Już wcześniej, w ramach operacji RO, przerzucił do Rabaulu z Truku grupy lotnicze lotniskowców „Zuikaku”, „Shōkaku” i „Zuihō” – 173 samoloty z najlepszymi pilotami, jakich marynarka jeszcze miała. Teraz posłał na południe także 2 Flotę wiceadmirała Takeo Kurity: zespół ciężkich krążowników z eskortą lekkiego krążownika i niszczycieli. Kurita miał w Rabaulu uzupełnić paliwo, wyjść w morze po południu 5 listopada i nocą rozbić okręty osłaniające przyczółek. Amerykańskie samoloty rozpoznawcze wykryły jego zespół już 4 listopada i śledziły go aż do wejścia do portu.

Admirał William Halsey, dowodzący siłami alianckimi na południowym Pacyfiku, nie miał pod ręką okrętów, które mogłyby stawić czoła takiej sile. Krążowniki Merrilla były zmęczone po nocnej bitwie i nie dorównywały ciężkim krążownikom Kurity. W swoich wspomnieniach Halsey nazwał tę sytuację najpoważniejszym zagrożeniem, przed jakim stanął jako dowódca na południowym Pacyfiku. Pozostał mu jeden środek: zespół lotniskowców kontradmirała Fredericka Shermana – „Saratoga” i lekki „Princeton” – który osłaniał desant z daleka. Wysłanie go pod Rabaul, chroniony przez pięć lotnisk, setki dział przeciwlotniczych i radary, oznaczało ryzyko utraty obu okrętów. Halsey liczył się z tym, że grupy lotnicze zostaną rozbite. Mimo to wydał rozkaz.

Uderzenie 5 listopada

W nocy z 4 na 5 listopada lotniskowce Shermana popłynęły na północ, osłonięte frontem atmosferycznym. O świcie poderwały wszystkie 97 sprawnych samolotów: myśliwce Hellcat, bombowce nurkujące Dauntless i samoloty torpedowe Avenger. Na pokładach nie został ani jeden myśliwiec do obrony okrętów; to zadanie przejęły lądowe maszyny z Wysp Salomona, które spotkały się z zespołem na morzu. Lotnicy dostali rozkaz uszkodzić jak najwięcej okrętów, zamiast próbować zatopić kilka – unieruchomiony krążownik przestawał być groźny dla przyczółka.

Nalot nadszedł około dziewiątej rano, gdy okręty Kurity dopiero uzupełniały paliwo w zatoce Simpsona. Według źródeł japońskich wystartowało przeciw niemu 71 myśliwców Zero, w tym 47 z grup lotniczych lotniskowców, ale nie zdołały one powstrzymać bombowców. Godzinę później nad port nadleciało 27 Liberatorów Kenneya z eskortą Lightningów; ich bomby spadły głównie na miasto i nabrzeża.

Wynik przerósł oczekiwania. Bomby uszkodziły sześć krążowników, cztery z nich poważnie. „Maya” otrzymała bombę nad maszynownią; zginęło 70 członków załogi, a okręt musiał wrócić do Japonii na długi remont. Na „Atago” bliskie wybuchy zabiły 22 ludzi, w tym dowódcę, a „Takao” i „Mogami” otrzymały bezpośrednie trafienia. Lżej uszkodzone zostały „Chikuma”, lekki krążownik „Agano” i kilka niszczycieli. Amerykanie stracili 10 samolotów, Japończycy – według własnych zapisów – 5 myśliwców i jeden bombowiec nurkujący, choć meldunki amerykańskie mówiły o kilkudziesięciu zestrzelonych.

Najważniejsze było to, co stało się później. Kurita nie wypłynął przeciw przyczółkowi. Jeszcze 5 i 6 listopada jego uszkodzone krążowniki zaczęły odpływać na Truk, gdzie dotarły do 8 listopada. Japońska flota nawodna praktycznie zniknęła z rejonu Rabaulu. Zagrożenie dla Torokiny, które kilka dni wcześniej wydawało się śmiertelne, minęło dzięki jednemu porannemu uderzeniu, a „Saratoga” i „Princeton” wróciły bez szwanku.

Drugie uderzenie

Tymczasem z Pacyfiku Środkowego nadeszły posiłki. Admirał Chester Nimitz, na prośbę Halseya, wypożyczył mu na kilka dni zespół kontradmirała Alfreda Montgomery’ego z nowo tworzonej 5 Floty: lotniskowce „Essex” i „Bunker Hill” oraz lekki „Independence”. Były to okręty pierwszej fali wielkiego programu budowy floty, które dopiero co weszły do służby. Zespół dotarł na miejsce 7 listopada; musiał jednak szybko wrócić, bo za niecałe dwa tygodnie miał osłaniać lądowanie na Wyspach Gilberta.

Halsey postanowił użyć obu zespołów jednocześnie. Rankiem 11 listopada Sherman poderwał samoloty z rejonu Wysp Green, na północny zachód od Bougainville’u, a Montgomery – z Morza Salomona, około 160 mil morskich na południowy wschód od Rabaulu. Grupie Shermana przeszkodziła pogoda: jej samoloty przedzierały się przez mgłę i szkwały, a źródła różnią się co do tego, czy w ogóle zdołały skutecznie zaatakować. Ciężar uderzenia spadł na lotnictwo Montgomery’ego – według źródeł japońskich około 185 maszyn. Na „Bunker Hillu” bojowy debiut przeżyły nowe bombowce nurkujące Helldiver. Po samolotach pokładowych nadleciały Liberatory Kenneya i lądowe maszyny z Wysp Salomona.

Tym razem w zatoce Simpsona nie było już ciężkich krążowników. Pozostały lekkie krążowniki i niszczyciele, a obrona była czujniejsza niż tydzień wcześniej. Mimo to atakujący odnieśli sukcesy. Niszczyciel „Suzunami”, trafiony podczas ładowania torped, wyleciał w powietrze i zatonął wraz ze 148 członkami załogi. Niszczyciel „Naganami” został unieruchomiony. Lekki krążownik „Agano” stracił po trafieniu torpedą lotniczą rufę; po prowizorycznej naprawie wyszedł następnego dnia na Truk, ale w drodze storpedował go okręt podwodny USS „Scamp” i krążownik dotarł do celu dopiero na holu.

Klęska japońskiego kontrataku

Japończycy wykryli zespół Montgomery’ego jeszcze przed świtem i postanowili zaatakować go w dzień. Akcja od początku szła źle. Między lotniskami Rabaulu nie było bezpośredniej łączności telefonicznej, wiadomość o przesunięciu godziny startu nie dotarła do wszystkich jednostek i część myśliwców wystartowała za wcześnie. Grupa samolotów z lotnictwa bazowego, prowadzona przez niedoświadczonego oficera, nie zdołała dołączyć do formacji i wróciła. Ostatecznie na lotniskowce poleciało około 70 samolotów z grup lotniskowcowych – myśliwce Zero, bombowce nurkujące Aichi D3A i samoloty torpedowe Nakajima B5N – oraz kilka bombowców z lotnictwa bazowego.

Amerykanie byli na nich przygotowani. Radar wykrył nadlatującą formację ponad 100 mil morskich od okrętów. Myśliwce przechwyciły ją kilkadziesiąt mil przed zespołem; nad okrętami czekały też Corsairy i Hellcaty lotnictwa lądowego z Nowej Georgii, które tego dnia osłaniały lotniskowce. Japońskie samoloty, które przedarły się przez myśliwce, wpadły w ogień przeciwlotniczy okrętów. Żaden lotniskowiec nie został trafiony. Japończycy stracili około 35 samolotów: wszystkie samoloty torpedowe, które doleciały do celu, 17 bombowców nurkujących Aichi oraz kilka innych maszyn. Amerykanie stracili tego dnia 11 samolotów.

Cesarska Kwatera Główna w Tokio ogłosiła tymczasem wielkie zwycięstwo: zatopienie krążownika oraz uszkodzenie dwóch dużych lotniskowców, pancernika i pięciu krążowników lub niszczycieli. Żadne z tych trafień nie było prawdziwe – podobnie jak wcześniej Kenney, Japończycy uwierzyli w meldunki swoich lotników.

Koniec operacji RO

Wieczorem 11 listopada z grup lotniczych „Zuikaku”, „Shōkaku” i „Zuihō” zostały 52 samoloty – 39 myśliwców, 7 bombowców nurkujących i 6 samolotów torpedowych. Według japońskich obliczeń w ciągu dziesięciu dni operacji RO grupy te straciły około 70 procent samolotów i niemal połowę lotników. Zginęło czterech z siedmiu dowódców dywizjonów i sześciu z jedenastu dowódców eskadr – ludzi, których marynarka nie miała czym zastąpić. Grupy lotnicze „Zuikaku” i „Shōkaku” – lotniskowców, które uczestniczyły w ataku na Pearl Harbor i w bitwie na Morzu Koralowym – były ostatnim dużym zasobem wyszkolonych lotników floty.

12 listopada Koga zakończył operację RO, a nazajutrz resztki grup lotniczych odleciały na Truk. Lotnictwo bazowe nadal atakowało przyczółek na Bougainville’u – kolejne „bitwy powietrzne u wybrzeży Bougainville’u”, jak nazywano je w Tokio, trwały do początku grudnia – ale bez flotowych pilotów nie mogło już przechylić szali. Japońscy historycy podkreślają, że o wyniku 11 listopada przesądziła nie tylko przewaga liczebna Amerykanów, lecz także nowa organizacja obrony: radar, centra kierowania myśliwcami na lotniskowcach, niszczyciele naprowadzające myśliwce i pociski przeciwlotnicze z zapalnikiem zbliżeniowym.

Dla Halseya obie operacje były zaskakującym sukcesem. Lotniskowce zaatakowały jedną z najsilniejszych baz przeciwnika i wróciły bez strat w okrętach, a Japończycy stracili możliwość użycia floty przeciw kampanii na Bougainville’u. Przyczółek pod Torokiną mógł być spokojnie rozbudowywany.

Miejsce w wojnie

Skutki listopadowych nalotów sięgnęły daleko poza Wyspy Salomona. 20 listopada Amerykanie wylądowali na Wyspach Gilberta, na Makin i Tarawie. Japońska Flota Połączona od miesięcy przygotowywała plan rozstrzygającej bitwy na wypadek właśnie takiego ataku, ale jej lotniskowce stały na Truku bez grup lotniczych, a część ciężkich krążowników Kurity była w naprawie. Garnizony Wysp Gilberta walczyły same. Japońscy historycy wskazują, że użycie lotnictwa pokładowego do obrony Rabaulu było decyzją podjętą pod presją chwili i pozbawiło flotę głównej siły uderzeniowej akurat wtedy, gdy była najbardziej potrzebna. Flota odbudowywała grupy lotnicze przez pół roku; młodzi piloci, którzy zastąpili poległych weteranów, ponieśli w czerwcu 1944 roku miażdżącą klęskę w bitwie na Morzu Filipińskim.

Rabaul stracił znaczenie jako baza floty. Japońskie okręty zawijały tam odtąd tylko sporadycznie, a zaopatrzenie garnizonów na Bougainville’u przewożono coraz rzadziej i pod koniec listopada wstrzymano. Od 17 grudnia, gdy na przyczółku pod Torokiną zaczęły działać lotniska, Rabaul był celem codziennych nalotów lotnictwa z Wysp Salomona. W lutym 1944 roku, po amerykańskim uderzeniu na Truk (operacja Hailstone), Japończycy wycofali stamtąd ostatnie samoloty bojowe. Koga nie doczekał końca tej kampanii: zginął w katastrofie samolotu w marcu 1944 roku – niespełna rok po śmierci Yamamoto. Ominięty i odcięty Rabaul skapitulował dopiero we wrześniu 1945 roku.

Uderzenia z 5 i 11 listopada pokazały też coś więcej. Rok wcześniej, w czasie walk o Guadalcanal, US Navy miała na południowym Pacyfiku jeden lub dwa sprawne lotniskowce i nie mogła ryzykować ich pod silnie bronioną bazą. Teraz nowe okręty typu Essex i Independence wchodziły do służby jeden za drugim, a z nimi – nowe samoloty, nowe metody kierowania myśliwcami i nowa obrona przeciwlotnicza. Po raz pierwszy amerykańskie lotniskowce zaatakowały tak silnie bronioną bazę, pełną samolotów, i wyszły z tego bez strat w okrętach. W następnych miesiącach te same zespoły, połączone w szybkie zespoły lotniskowców, poprowadziły ofensywę przez Pacyfik Środkowy.