Japonia zajmuje południowe Indochiny

28 lipca 1941 roku pierwsze oddziały japońskiej 25 Armii generała porucznika Shōjirō Iidy zeszły na ląd w południowej części Indochin Francuskich. Nikt do nich nie strzelał. Tydzień wcześniej rząd Francji Vichy, postawiony przed japońskim ultimatum, zgodził się na „wspólną obronę” kolonii, a gubernator generalny admirał Jean Decoux dostał polecenie, by nie dopuścić do starć. W ciągu kilku następnych dni Japończycy obsadzili porty i lotniska Kochinchiny i południowej Kambodży, z których było już blisko do Malajów, Singapuru, Indii Holenderskich i Filipin. Francuska administracja, policja i wojsko działały dalej, ale od tej chwili cała kolonia, od granicy chińskiej po deltę Mekongu, stała się japońskim zapleczem. Ten krok, zaplanowany w Tokio jako pokojowe „wejście” bez ryzyka, wywołał reakcję, której japońscy przywódcy się nie spodziewali, i przybliżył wojnę na Pacyfiku bardziej niż jakiekolwiek wcześniejsze posunięcie.

Popularne kalendaria podają, że Japończycy zajęli południowe Indochiny, pozwolili francuskiej administracji Vichy dalej rządzić Wietnamem, a „francuskie represje trwały nadal”, i że Vichy zgodziło się na japońskie bazy. Tak było, choć kolejność zdarzeń była odwrotna: najpierw, 21 i 23 lipca, Vichy przyjęło japońskie żądania, potem, od 28 lipca, wojska japońskie weszły do kolonii, a 29 lipca w Vichy podpisano formalny protokół o wspólnej obronie.

Decyzja z Tokio

Japonia stała w Indochinach od września 1940 roku, gdy po krótkich walkach pod Lạng Sơn jej wojska weszły do Tonkinu, północnej części kolonii. Wiosną 1941 roku jako „mediator” w wojnie francusko-tajlandzkiej narzuciła traktat tokijski, a w maju wymusiła na Indochinach umowy gospodarcze, które zapewniały jej ryż, kauczuk i rudy. Wojskowi chcieli więcej: baz lotniczych i morskich na południu, skąd można by zagrozić brytyjskim i holenderskim koloniom. Gdy w czerwcu załamały się rozmowy z Holendrami o dostawach ropy z Indii Holenderskich, sztaby armii i marynarki uzgodniły, że trzeba uzyskać prawo stacjonowania wojsk w południowych Indochinach, w razie potrzeby siłą. 25 czerwca konferencja łącznikowa rządu i kwatery głównej przyjęła ten plan, a cesarz Hirohito go zatwierdził.

Po niemieckim ataku na ZSRR minister spraw zagranicznych Yōsuke Matsuoka domagał się odłożenia ruchu na południe i uderzenia na Syberię, ale przegrał. Konferencja cesarska 2 lipca 1941 roku postanowiła wykonać plan wobec Indochin i Tajlandii i przygotować się do dalszego marszu na południe, „nie cofając się” przed wojną z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Amerykanie, którzy czytali szyfrowaną korespondencję japońskiego ministerstwa spraw zagranicznych, śledzili te przygotowania niemal na bieżąco. Gdy Matsuoka dalej utrudniał politykę rządu, premier książę Fumimaro Konoe 16 lipca podał cały gabinet do dymisji, a 18 lipca utworzył nowy, już bez niego. Ministrem spraw zagranicznych został admirał Teijirō Toyoda. Zmiana gabinetu nie zmieniła niczego w sprawie Indochin, o czym Tokio od razu zapewniło Vichy i Berlin.

Ultimatum dla Vichy

Rokowania prowadzono w Vichy. 14 lipca japoński ambasador Sotomatsu Katō przedstawił wicepremierowi François Darlanowi, faktycznemu szefowi rządu marszałka Philippe’a Pétaina, żądania, które Tokio wysłało mu dwa dni wcześniej. Japonia chciała prawa wprowadzenia do południowych Indochin „potrzebnej liczby” żołnierzy, okrętów i jednostek lotniczych, ośmiu lotnisk, między innymi w Sajgonie, Biên Hòa, Nha Trang, Phnom Penh i Siem Reap, baz morskich w Sajgonie i w zatoce Cam Ranh, swobody poruszania się dla swoich wojsk i prawa emitowania dla nich pieniędzy. Szczegóły mieli ustalić na miejscu wojskowi, ze strony japońskiej generał major Raishirō Sumita, szef misji wojskowej w Hanoi, ale gdyby nie zdążyli przed przybyciem wojsk, desant miał nastąpić i tak. Matsuoka, jeszcze jako minister, uzasadniał żądania „okrążaniem” Japonii przez Brytyjczyków i Amerykanów i przestrzegał, że Indochinom grozi los Syrii, gdzie właśnie skapitulowały wojska Vichy: Francja, której nie stać na obronę kolonii, może je zachować tylko dzięki „bezwzględnemu zaufaniu” do Japonii.

Vichy nie miało czym się bronić. W Indochinach stało kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy, w większości miejscowych, z przestarzałym uzbrojeniem, bez nadziei na posiłki z Francji, z którą połączenia morskie były od 1940 roku praktycznie zerwane. Rząd próbował zasięgnąć zdania Niemców, ale Berlin, zajęty wojną na wschodzie, nie zamierzał bronić francuskich kolonii przed własnym sojusznikiem, a Tokio samo poprosiło Niemcy i Włochy, by doradziły Francji ustępstwo. 19 lipca Katō zażądał odpowiedzi do godziny 18.00 22 lipca i uprzedził, że wojska ruszą bez względu na nią. Rada ministrów postanowiła ustąpić. 21 lipca Darlan wręczył Katō francuską zgodę i wyjaśnił, że Francja nie ma innego wyjścia. Przyznał, że nie brak będzie takich, którzy wytkną paradoks: Francja broniła Syrii przed Brytyjczykami, a do Indochin wpuszcza Japończyków. Prosił jedynie, by Japonia publicznie zapewniła o poszanowaniu francuskiej suwerenności, by nie usuwano francuskich wojsk z ich garnizonów i nie zajmowano ich obiektów.

Francuzi chcieli, by w dokumencie zapisano, że obecność wojsk japońskich jest „tymczasowa” i nie ma charakteru okupacji wojskowej, a armia indochińska nie weźmie udziału w żadnych działaniach zaczepnych. Tokio odmówiło jakiegokolwiek terminu i zakazało ambasadorowi używać słowa „tymczasowa”: japońskie wojska miały pozostać, „dopóki nie zniknie niebezpieczeństwo”. 23 lipca obie strony zawarły porozumienie o wspólnej obronie Indochin, którego szczegóły miał ująć protokół, a 26 lipca w południe japoński rząd ogłosił, że Japonia i Francja postanowiły wspólnie bronić kolonii. 28 lipca japońska Tajna Rada zatwierdziła protokół, a 29 lipca Darlan i Katō podpisali go w Vichy. Japonia zobowiązywała się w nim szanować integralność terytorialną Indochin i suwerenność Francji, Francja zaś godziła się na stacjonowanie japońskich wojsk w całej kolonii i korzystanie z jej lotnisk i portów. Ambasador Katō, raportując do Tokio, nie miał złudzeń co do istoty tej umowy: Francuzi ustąpili, bo widzieli japońską determinację i szybkość działania, a Japonia przeprowadzała okupację wojskową pod pozorem wspólnego porozumienia.

Pokojowe wejście

Wojska były gotowe, zanim Vichy odpowiedziało. Już 5 lipca w Tokio utworzono 25 Armię, przeznaczoną do zajęcia południowych Indochin. Jej trzon stanowiły oddziały przerzucane z południowych Chin i z Hajnanu, w tym Dywizja Gwardii. Konwoje transportowców zebrały się w porcie Sanya na południu wyspy, a osłaniały je okręty 2 Floty Ekspedycyjnej Chin wiceadmirała Masaichiego Niimiego z ciężkim krążownikiem „Ashigara” na czele. Marynarka nazwała całe przedsięwzięcie operacją „Fu”. Termin wejścia kilka razy przesuwano: początkowo mówiono o 17 lipca, potem o 20 i 24 lipca, w końcu wojska popłynęły, gdy porozumienie z Vichy było już przesądzone.

28 lipca na wybrzeżu południowych Indochin zaczęły lądować pierwsze oddziały. W ciągu kolejnych dni Japończycy obsadzili Sajgon z jego portem, zatokę Cam Ranh, jedną z najlepszych naturalnych przystani Azji Południowo-Wschodniej, oraz lotniska w Biên Hòa, Nha Trang, Sóc Trăng i w Kambodży. Opracowania różnią się co do kolejności poszczególnych miejsc i dni, zgodne są jednak, że wejście odbyło się bez walki, a na początku sierpnia było zakończone. W Sajgonie stanęła kwatera główna 25 Armii. 31 lipca japońska marynarka utworzyła dla nowych baz osobną Południową Flotę Ekspedycyjną, której dowódca wiceadmirał Noboru Hirata przejął 11 sierpnia od Niimiego odpowiedzialność za wody Indochin. Według francuskich opracowań w całych Indochinach stacjonowało odtąd około 50 tysięcy japońskich żołnierzy.

Na mocy porozumienia francuskie garnizony pozostały na swoich miejscach, a francuska flaga powiewała dalej nad urzędami. W praktyce podział zadań był jasny: Francuzi odpowiadali za porządek i obronę północy kolonii, Japończycy za południe, gdzie ich lotnictwo i flota mogły swobodnie korzystać z baz. Indochiny płaciły też koszty japońskiej obecności. Według japońskich obliczeń od października 1940 roku do marca 1945 roku administracja kolonii wypłaciła na utrzymanie japońskich wojsk ponad 723 miliony piastrów, kwotę porównywalną z wydatkami bieżącymi samej administracji kolonialnej, dzięki czemu Japończycy nie musieli emitować w Indochinach okupacyjnych pieniędzy.

Dwa jarzma

Decoux, który przez cały ten czas zachowywał się jak lojalny wykonawca rozkazów marszałka, uznał porozumienie za jedyny sposób utrzymania francuskiego panowania. Japonia, by nie obciążać się zarządem obcego kraju i nie wywoływać „wojny ras”, pozwoliła francuskiej administracji rządzić dalej, pod warunkiem lojalności. Dla ludności Wietnamu, Kambodży i Laosu oznaczało to podwójny ucisk. Wietnamczycy mówili o „jednej szyi w dwóch jarzmach”. Kolonia musiała dostarczać Japonii ryż, kukurydzę, kauczuk i rudy, coraz bardziej kosztem własnych mieszkańców.

Francuska władza, choć zależna od Japonii, nie złagodziła kursu wobec poddanych. Represje rzeczywiście trwały nadal. Powstania z jesieni 1940 roku w Tonkinie i w Kochinchinie, wywołane przez komunistów, zostały stłumione z wielką surowością, z egzekucjami, masowymi aresztowaniami i bombardowaniem wsi, a ich uczestników sądziły jeszcze w 1941 roku sądy wojskowe. Zarazem Decoux ścigał zwolenników Charles’a de Gaulle’a, a w kolonii obowiązywały ustawy Vichy wymierzone w Żydów i wolnomularzy. Japończycy nie mieszali się do tego, utrzymując jednocześnie kontakty z wietnamskimi nacjonalistami, z wyjątkiem komunistów, i z ruchami religijnymi kaodaizmu i Hòa Hảo. Komuniści skupieni wokół Hồ Chí Minha w maju 1941 roku utworzyli w górach na pograniczu chińskim Ligę Niepodległości Wietnamu, Việt Minh, która miała walczyć zarówno z Francuzami, jak i z Japończykami.

Odpowiedź, której nie przewidziano

W Tokio liczono, że skoro Francja się zgodziła, a nikt nie strzelał, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania ograniczą się do protestów. Takie przewidywania przedstawiał rządowi sztab generalny, a Konoe twierdził później, że podobnie oceniały sytuację armia i marynarka. Tylko nieliczni, wśród nich Matsuoka, ostrzegali przed wojną. Waszyngton, który dzięki odczytanym depeszom znał japońskie żądania wobec Vichy, zareagował szybciej i ostrzej. 23 lipca pełniący obowiązki sekretarza stanu Sumner Welles oświadczył ambasadorowi Kichisaburō Nomurze, że Stany Zjednoczone muszą uznać ten krok za ostatni przed polityką ekspansji i podbojów w rejonie mórz południowych, a sekretarz stanu Cordell Hull nie widzi podstaw do dalszych rozmów. 24 lipca prezydent Franklin Delano Roosevelt zaproponował Nomurze neutralizację Indochin pod gwarancją Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Holandii, Chin i Japonii, z zapewnieniem Japonii swobodnego dostępu do tamtejszego ryżu i surowców. Tokio nie przyjęło propozycji.

26 lipca, dwa dni przed pierwszymi lądowaniami, Roosevelt zamroził japońskie aktywa w Stanach Zjednoczonych. Wielka Brytania wypowiedziała umowy handlowe z Japonią i również zamroziła jej aktywa, a Indie Holenderskie również zamroziły japońskie aktywa i wkrótce wypowiedziały umowę o dostawach ropy. Tokio odpowiedziało 28 lipca, w dniu pierwszych lądowań, własnymi ograniczeniami dla obcego kapitału w Japonii. Japoński sztab generalny jeszcze 26 lipca zapisał w dzienniku wojennym, że nie spodziewa się całkowitego embarga na ropę. Na marginesie tej notatki dopisano później, że była to błędna ocena, i to nie tylko autorów, lecz całego sztabu generalnego i ministerstwa wojny. Od 1 sierpnia amerykańskie licencje eksportowe w praktyce odcięły Japonię od ropy naftowej, której zapasy, liczone przez marynarkę, starczały na około półtora roku.

Miejsce w wojnie

Wejście do południowych Indochin było momentem, w którym japońska ekspansja w Azji przestała być dla Waszyngtonu sprawą chińską, a stała się zagrożeniem dla brytyjskich, holenderskich i amerykańskich posiadłości. Embargo naftowe postawiło Tokio przed wyborem między wycofaniem się z Indochin i Chin a wojną o ropę Indii Holenderskich. Marynarka, która bez amerykańskiego paliwa traciła z każdym miesiącem siłę, zaczęła naciskać na szybkie rozstrzygnięcie. 6 września konferencja cesarska postanowiła przygotować się do wojny ze Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią i Holandią, jeśli rokowania nie przyniosą wyniku do początku października. W październiku Konoe ustąpił, a premierem został generał Hideki Tōjō. W listopadzie Tokio proponowało jeszcze, w zamian za złagodzenie embarga, przeniesienie wojsk z południowych do północnych Indochin, a amerykańska nota z 26 listopada zażądała wycofania wszystkich japońskich sił z Chin i z całych Indochin.

Bazy zajęte w lipcu 1941 roku posłużyły dokładnie do tego, czego obawiali się Amerykanie i Brytyjczycy. 8 grudnia 1941 roku z Indochin wyruszyły przez Kambodżę wojska, które weszły do Tajlandii, a z portów Indochin i Hajnanu wypłynęły konwoje z desantem na Malaje. 10 grudnia samoloty marynarki z lotnisk wokół Sajgonu zatopiły u wybrzeży Malajów brytyjskie okręty „Prince of Wales” i „Repulse”. Równocześnie Japonia uderzyła na Pearl Harbor, Filipiny i Hongkong.

Francuska administracja w Indochinach przetrwała jeszcze ponad trzy lata. Gdy Francja została wyzwolona, a Amerykanie zbliżali się do wybrzeży Azji, Japończycy uznali ją za zagrożenie i 9 marca 1945 roku obalili ją siłą, internując Decoux i francuskich żołnierzy. Japońskie rekwizycje ryżu, podwójna eksploatacja i alianckie bombardowania przyczyniły się do klęski głodu w północnym Wietnamie w latach 1944–1945. Po kapitulacji Japonii władzę przejął Việt Minh, a próba przywrócenia panowania Francji doprowadziła w 1946 roku do wojny indochińskiej. Droga do niej zaczęła się w lipcu 1941 roku, gdy Vichy, by zachować kolonię, oddało ją pod opiekę japońskiej armii.