Czechosłowacki Komitet Narodowy w Paryżu

17 października 1939 roku w Paryżu powstał Czechosłowacki Komitet Narodowy (Československý národní výbor), organ czechosłowackiej emigracji politycznej, na którego czele stanął były prezydent Edvard Beneš. Miał reprezentować za granicą Czechów i Słowaków, których państwo od marca 1939 roku nie istniało, kierować tworzącym się na emigracji wojskiem i doprowadzić do tego, by mocarstwa zachodnie uznały ciągłość Czechosłowacji i odwołały układ monachijski. Komitet powstał jako kompromis między skłóconymi przywódcami emigracji i jako odpowiedź na posunięcie, którego dokonano dwa tygodnie wcześniej bez Beneša: 2 października 1939 roku czechosłowacki poseł w Paryżu Štefan Osuský podpisał z premierem Francji Édouardem Daladierem umowę o odtworzeniu armii czechosłowackiej na francuskiej ziemi. Rząd francuski uznał Komitet 13 listopada, a brytyjski 20 grudnia 1939 roku, ale jedynie jako przedstawicielstwo narodu, nie jako rząd. Na pełne uznanie Beneš musiał czekać do 1940 i 1941 roku.

Emigracja bez państwa

Po zajęciu Czech i Moraw 15 marca 1939 roku i utworzeniu Protektoratu, dzień po proklamacji państwa słowackiego, Czechosłowacja zniknęła z mapy. Za granicą zostały jednak jej placówki dyplomatyczne, z których część odmówiła przekazania budynków Niemcom. Najważniejsze było poselstwo w Paryżu, kierowane od 1920 roku przez Słowaka Štefana Osuskiego, w czasie pierwszej wojny światowej współpracownika Tomáša Masaryka i Beneša w Czechosłowackiej Radzie Narodowej. Osuský nie przyjął do wiadomości likwidacji państwa i od wiosny stał się w Paryżu nieformalnym rzecznikiem czechosłowackiej sprawy. W Paryżu przebywał też były premier, Słowak Milan Hodža, który wyjechał z kraju po Monachium.

Beneš, który ustąpił z urzędu prezydenta 5 października 1938 roku pod naciskiem Berlina, wykładał wiosną 1939 roku na uniwersytecie w Chicago. Po 15 marca wysłał protesty do rządów mocarstw i od tej chwili uznawał swoją rezygnację za wymuszoną i nieważną, a siebie za prawowitego prezydenta. W lipcu wrócił do Europy i zamieszkał w Londynie. Jego pozycja nie była jednak oczywista. Dla rządów brytyjskiego i francuskiego był żywym wyrzutem sumienia za Monachium i politykiem, którego powrót mógłby utrudnić ewentualne porozumienie z Niemcami. Hodža i Osuský, którzy nie zgadzali się z jego polityką w 1938 roku, chcieli ruchu zbudowanego na nowo, a nie odtworzenia przedmonachijskiej władzy, i mieli własne wpływy w Paryżu. Spór miał też wymiar narodowościowy: Hodža zarzucał Benešowi lekceważenie słowackich aspiracji, a istnienie Republiki Słowackiej sprawiało, że wielu Francuzów wątpiło, czy Beneš mówi w imieniu obu narodów.

Tymczasem do Francji napływali żołnierze. Od wiosny 1939 roku przez Polskę i Bałkany uciekały z Protektoratu tysiące ludzi, wśród nich wielu oficerów i lotników. Z Polski, gdzie później powstał Legion Czechów i Słowaków, od maja do sierpnia odpłynęło do Francji ponad 1100 żołnierzy. Francja, która nie była jeszcze w stanie wojny, nie pozwalała tworzyć obcego wojska, więc ochotnicy mogli tylko wstąpić do Legii Cudzoziemskiej lub do wojsk kolonialnych, z zastrzeżeniem, że w razie wojny zostaną przeniesieni do jednostek czechosłowackich.

Umowa Osuskiego z Daladierem

Wypowiedzenie wojny Niemcom 3 września otworzyło drogę do tego przeniesienia. Polska była pierwszym krajem, który dekretem z 3 września uznał czechosłowacką formację wojskową, ale jej klęska szybko przekreśliła ten projekt. Na zachodzie inicjatywę przejął Osuský. 2 października 1939 roku podpisał z Daladierem, który był wtedy jednocześnie premierem, ministrem obrony narodowej i wojny oraz od połowy września ministrem spraw zagranicznych, umowę o odtworzeniu armii czechosłowackiej we Francji. Osuský podpisał ją w imieniu „tymczasowego rządu czechosłowackiego”, który jeszcze nie istniał i który Francja nie zamierzała na razie uznać. Umowa przewidywała utworzenie na francuskim terytorium czechosłowackiej dywizji piechoty i jednostek lotniczych. Wojsko miało zachować czechosłowacki charakter i własnych dowódców, ale w działaniach podlegać francuskiemu naczelnemu dowództwu, a uzbroić i wyposażyć je miała Francja. Była to umowa podobna do polsko-francuskiej z 9 września, na której podstawie powstawało w tych samych tygodniach Wojsko Polskie we Francji.

Ośrodkiem formowania został obóz w Agde nad Morzem Śródziemnym, zbudowany wcześniej dla internowanych hiszpańskich republikanów. Zebrano tam żołnierzy przeniesionych z Legii Cudzoziemskiej i nowych ochotników, a w połowie października utworzono pierwszy pułk piechoty. Obóz nie nadawał się do szkolenia wojska, brakowało broni, umundurowania i sprzętu, a ochotnicy z Protektoratu i Słowacji, w dużej części oficerowie i podoficerowie, stanowili tylko część potrzebnych ludzi. Resztę miał dać pobór Czechosłowaków osiadłych we Francji, w większości robotników, górników i rolników, często od lat mieszkających poza krajem.

Umowa podpisana przez Osuskiego wzbudziła niepokój w otoczeniu Beneša. Pokazywała, że Francuzi gotowi są rozmawiać z każdym, kto dostarczy im żołnierzy, i że ośrodek władzy emigracji może powstać bez byłego prezydenta. Beneš, który miał za sobą autorytet, kontakty i lojalność większości czeskich polityków na emigracji, nie mógł sobie pozwolić na ruch kierowany przez rywali.

Powstanie Komitetu

Rozwiązaniem był Czechosłowacki Komitet Narodowy, utworzony w Paryżu 17 października 1939 roku. Beneš chciał od razu powołać rząd, ale Francja i Wielka Brytania nie zgodziły się na to, więc przyjęto skromniejszą formę komitetu, która miała jednak w przyszłości stać się zalążkiem rządu. Na jego czele stanął Beneš. Pełniącym obowiązki wiceprzewodniczącego został przywódca Czechosłowackiej Partii Ludowej, ksiądz prałat Jan Šrámek, wielokrotny minister w przedwojennych rządach. Członkami byli Osuský, generał Sergej Ingr, który miał odpowiadać za sprawy wojskowe, słowacki generał Rudolf Viest, przyszły dowódca dywizji, dyplomata i dawny poseł w Warszawie Juraj Slávik, dziennikarz i bliski współpracownik Beneša Hubert Ripka oraz ekonomista Eduard Outrata. Skład był starannie wyważony: obok Czechów zasiadali Słowacy, obok polityków wojskowi, a obok ludzi Beneša jego dawny krytyk Osuský. Hodža pozostał poza Komitetem.

Przy Komitecie działały urzędy zwane zarządami (správy), które prowadziły sprawy emigrantów, finanse, propagandę i łączność z krajem. Kierował nimi dyplomata Prokop Maxa, a najważniejszy był zarząd wojskowy, który zajął się budową armii. Siedzibą Komitetu był Paryż, choć Beneš często przebywał w Londynie. Część czeskich publikacji podaje jako datę powstania Komitetu 17 listopada 1939 roku; większość źródeł wskazuje jednak 17 października, a francuskie uznanie z 13 listopada potwierdza, że Komitet istniał już wcześniej.

Uznanie, ale nie rząd

Francja uznała Komitet notą z 13 listopada 1939 roku jako organ uprawniony do reprezentowania narodów czeskiego i słowackiego oraz do kierowania odbudową czechosłowackiej armii. Wielka Brytania zrobiła to samo 20 grudnia. Oba rządy przyznały Komitetowi prawo do zawierania porozumień, ale nie uważały ich za zawierane w imieniu Republiki Czechosłowackiej. Na tej podstawie Komitet podpisał z Francuzami umowy o czechosłowackich jednostkach lotniczych i o podleganiu czechosłowackich żołnierzy własnemu sądownictwu wojskowemu oraz ogłosił pobór Czechosłowaków mieszkających we Francji. Od grudnia trafiło do wojska ponad osiem tysięcy poborowych, obok przeszło trzech tysięcy ochotników. 15 stycznia 1940 roku oficjalnie powstała 1 Czechosłowacka Dywizja Piechoty, a w maju 1940 roku liczyła około dziesięciu tysięcy żołnierzy.

Rywalizacja nie wygasła. Hodža utworzył w Paryżu jesienią 1939 roku Słowacką Radę Narodową, przekształconą na początku 1940 roku w Czesko-Słowacką Radę Narodową, która była opozycją wobec Komitetu i zabiegała o względy Francuzów. Francuska dyplomacja, ostrożna wobec Beneša i niepewna, co stanie się ze Słowacją, przez całą zimę unikała jednoznacznego poparcia dla jego planu przywrócenia przedmonachijskiej republiki. Komitet był jednak jedynym ośrodkiem, który miał wojsko, i to przesądziło o jego przewadze.

Miejsce w wojnie

W czerwcu 1940 roku dwa pułki czechosłowackiej dywizji walczyły w kampanii francuskiej w obronie linii Marny, Sekwany i Loary, a czechosłowaccy lotnicy, wśród nich Alois Vašátko i František Peřina, należeli do najskuteczniejszych pilotów francuskiego lotnictwa. Po kapitulacji Francji około pięciu tysięcy żołnierzy, w tym niemal wszyscy lotnicy, przedostało się do Wielkiej Brytanii. Tam Komitet przekształcił się w lipcu 1940 roku w Tymczasowy Rząd Czechosłowacki z Benešem jako prezydentem i Šrámkiem jako premierem, uznany przez Wielką Brytanię najpierw tymczasowo, a w lipcu 1941 roku w pełni, wraz ze Związkiem Radzieckim. Przy rządzie powstała Rada Państwowa, namiastka parlamentu, do której wszedł na pewien czas także Hodža. Osuský, coraz ostrzej skłócony z Benešem, został w 1942 roku odwołany ze wszystkich funkcji. Czechosłowaccy lotnicy walczyli w bitwie o Anglię w dywizjonach 310 i 312 RAF, a Josef František w polskim Dywizjonie 303. Po zamachu na Reinharda Heydricha w 1942 roku Wielka Brytania i Wolni Francuzi uznali układ monachijski za nieważny, co spełniło główny cel, dla którego w październiku 1939 roku powstał Komitet.

Droga od paryskiego komitetu do londyńskiego rządu pozwoliła Benešowi wrócić w 1945 roku do kraju jako uznany przez wszystkich aliantów prezydent i odbudować Czechosłowację w granicach sprzed Monachium, ale już w cieniu Józefa Stalina, z którym w 1943 roku zawarł sojusz. Losy czechosłowackiej emigracji w tych miesiącach biegły zresztą równolegle do polskich: w tym samym czasie we Francji powstawały rząd Władysława Sikorskiego i polska armia, a oba rządy zaczęły w 1940 roku rozmowy o przyszłej konfederacji, z których nic nie wyszło. W samym Protektoracie jesień 1939 roku przyniosła pierwsze masowe wystąpienia przeciw okupantowi. Antyniemieckie demonstracje w rocznicę powstania Czechosłowacji 28 października zakończyły się postrzeleniem studenta Jana Opletala, który zmarł 11 listopada, a po jego pogrzebie Niemcy 17 listopada zamknęli czeskie szkoły wyższe i wysłali ponad tysiąc studentów do obozu koncentracyjnego. Emigracyjny Komitet i krajowy ruch oporu od początku nawiązały ze sobą łączność, a ich współpraca stała się jednym z filarów czechosłowackiego ruchu oporu przez całą wojnę.