Słowacka Rada Narodowa Hodży

22 listopada 1939 roku w Paryżu były premier Czechosłowacji Milan Hodža założył Słowacką Radę Narodową (Slovenská národná rada), która ogłosiła się najwyższym organem Słowaków walczących na emigracji o swoją sprawę. Hodža został jej przewodniczącym, a sekretarzem dziennikarz Peter Prídavok. Rada opowiadała się za odbudową wspólnego państwa Czechów i Słowaków, ale na nowych zasadach: z autonomią Słowacji i bez powrotu do porządku sprzed Monachium, który uosabiał Edvard Beneš. Była więc wyzwaniem rzuconym Czechosłowackiemu Komitetowi Narodowemu, który Beneš utworzył w Paryżu w październiku i który właśnie zdobył pierwsze, choć ograniczone, uznanie Francji. Spór między obu ośrodkami przez całą zimę 1939/1940 roku osłabiał czechosłowacką emigrację w oczach aliantów.

Francuskie uznanie Komitetu

Często podaje się, że 17 listopada 1939 roku rząd francuski uznał Czechosłowacki Komitet Narodowy, ale tylko jako „przedstawicielstwo Czechosłowaków za granicą”. Informacja ta jest trafna co do istoty, ale nie co do daty. Czeskie opracowania i historycy czechosłowackiej emigracji wskazują notę francuską z 13 listopada 1939 roku. Data 17 listopada pojawia się w części kronik, a Komitet, ogłoszony 17 października, poinformował Francuzów w listopadzie, że przejmuje zobowiązania wynikające z umowy wojskowej, podpisanej 2 października przez posła Štefana Osuskiego i premiera Édouarda Daladiera. Tę umowę Osuský podpisał w imieniu „tymczasowego rządu czechosłowackiego”, który w rzeczywistości nie istniał.

Francuska nota uznała Komitet za organ uprawniony do reprezentowania narodu czechosłowackiego, czyli w praktyce Czechów i Słowaków na wychodźstwie, i do kierowania odbudową czechosłowackiej armii we Francji. Dawała mu prawo zawierania porozumień, ale nie w imieniu Republiki Czechosłowackiej. Komitet nie był rządem, a Beneš nie był w oczach Paryża prezydentem. Francuzi traktowali go jako polityka, z którym trzeba współpracować, bo tylko on mógł dać armii żołnierzy, ale niekoniecznie jako głos całej emigracji. Rząd Neville’a Chamberlaina uznał Komitet w podobnym zakresie dopiero 20 grudnia 1939 roku.

Ta ostrożność miała kilka źródeł. Paryż i Londyn nie chciały przesądzać o powojennych granicach Europy Środkowej ani odwoływać układu monachijskiego, pod którym same się podpisały. Część francuskich polityków widziała w Benešu symbol porażki z 1938 roku. Wreszcie istniało już Państwo Słowackie, od 26 października z Jozefem Tiso jako prezydentem, a jego wojska wzięły udział w napaści na Polskę. Nie było jasne, czy Beneš, zwolennik idei jednego narodu czechosłowackiego, mówi w imieniu Słowaków. Tę wątpliwość postanowił wykorzystać Hodža.

Hodža i Osuský

Milan Hodža, urodzony w 1878 roku w Sučanach, był jednym z najbardziej doświadczonych słowackich polityków. Przed 1914 rokiem zasiadał w węgierskim parlamencie i należał do kręgu doradców arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, w 1918 roku podpisał deklarację martińską, która przyłączyła Słowaków do Czechosłowacji, a w międzywojniu był jednym z przywódców partii agrarnej, wielokrotnym ministrem i od listopada 1935 do 22 września 1938 roku pierwszym słowackim premierem republiki. Jego rząd prowadził kraj przez kryzys sudecki i ustąpił w jego szczytowym momencie. Krąg Beneša zarzucał mu później, że w nocy z 20 na 21 września 1938 roku sam podsunął Francuzom ultimatum, które miało ułatwić rządowi przyjęcie planu oddania Sudetów. Hodža temu zaprzeczał.

Po Monachium wyjechał do Szwajcarii, a potem do Francji. Miał w Paryżu dobre kontakty i opinię umiarkowanego polityka, który rozumie słowackie aspiracje. W październiku 1939 roku był współautorem memorandum o położeniu Słowacji, w którym domagał się, by w odbudowanym państwie Słowacy sami decydowali o swoich sprawach. Wspólne miały pozostać tylko polityka zagraniczna, wojsko, finanse, handel i komunikacja. Był to program bliski umowie pittsburskiej z 1918 roku, w której Tomáš Masaryk obiecał amerykańskim Słowakom autonomię, nigdy niezrealizowaną w pierwszej republice.

Drugim filarem słowackiej opozycji wobec Beneša był Štefan Osuský, od 1921 roku poseł w Paryżu, który po marcu 1939 roku nie oddał Niemcom poselstwa i jako pierwszy zaczął organizować czechosłowacki ruch oporu we Francji. Wszedł do Komitetu Beneša, ale słowackie opracowania wymieniają go także wśród współtwórców Rady Hodży. Obaj uważali się za prawdziwych przedstawicieli Słowaków na emigracji i wiedzieli, że Brytyjczycy i Francuzi zarzucają Benešowi słabe oparcie wśród Słowaków.

Rada i jej sekretarz

Słowacka Rada Narodowa powstała 22 listopada 1939 roku jako reprezentacja narodu słowackiego za granicą. Jej nazwa nawiązywała do tradycji: Słowacka Rada Narodowa z 1848 roku i ta z 1918 roku, która w Martinie przyjęła deklarację o wspólnym państwie, były symbolami słowackiej podmiotowości. Program Rady zakładał odbudowę Czechosłowacji opartej na równouprawnieniu Czechów i Słowaków, a więc państwa innego niż centralistyczna republika z lat 1918–1938. Hodža odrzucał niepodległość Słowacji pod patronatem Hitlera, ale odrzucał też tezę Beneša o jednym narodzie czechosłowackim.

Sekretarz Rady, Peter Prídavok, urodzony w 1902 roku w Stankovanach, był postacią znamienną. Wywodził się z obozu autonomistów: w latach 1926–1929 wydawał i redagował tygodnik „Rodobrana”, nazwany od bojówki autonomistycznej Słowackiej Partii Ludowej, a w latach 1938–1939 kierował wydziałem prasowym autonomicznego rządu słowackiego i Słowacką Agencją Prasową w Bratysławie. W kwietniu 1939 roku wyemigrował do Paryża. Jego obecność pokazywała, że Rada chciała przyciągnąć tych Słowaków, którzy nie akceptowali reżimu Tiso, ale nie zamierzali też wracać do państwa rządzonego z Pragi.

Rywalizacja z Benešem

Beneš potraktował Radę jako zamach na jedność emigracji i od początku jej się przeciwstawiał. Na początku 1940 roku Hodža, by odeprzeć zarzut słowackiego separatyzmu, przekształcił ją w Czesko-Słowacką Radę Narodową, do której weszli także czescy przeciwnicy Beneša. Słowackie opracowania podają, że nowa rada powstała w Paryżu 28 stycznia 1940 roku. Przewodniczącym znów był Hodža, a sekretarzem Prídavok. 6 lutego 1940 roku Hodža oficjalnie zawiadomił Beneša o jej utworzeniu i zażądał rokowań o wspólnym kierownictwie ruchu oporu. Beneš odmówił.

Rozstrzygnęła przewaga, której Rada nie mogła zrównoważyć: Komitet Beneša miał uznanie Francji i Wielkiej Brytanii, pieniądze, aparat administracyjny i przede wszystkim armię, czyli formowaną w Agde 1 Czechosłowacką Dywizję Piechoty. Hodža miał nazwisko, kontakty i program, ale nie miał żołnierzy. Francuska dyplomacja chętnie słuchała jego argumentów i przez całą zimę unikała wiązania się z planami Beneša, ale nie zamierzała budować drugiego ośrodka. Dla aliantów, którzy w tych samych tygodniach przyjmowali we Francji rząd polski, liczyło się, kto dostarczy wojsko, a nie spór o kształt powojennego państwa.

Miejsce w wojnie

Klęska Francji w czerwcu 1940 roku zakończyła paryskie spory. Czesko-Słowacka Rada Narodowa przestała działać, a Beneš w Londynie przekształcił Komitet w rząd emigracyjny, uznany przez Wielką Brytanię w lipcu 1940 roku. Hodža ustąpił: w listopadzie 1940 roku przyjął stanowisko wiceprzewodniczącego Rady Państwowej, emigracyjnej namiastki parlamentu, ale w 1941 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Tam rozwijał plan powojennej federacji środkowoeuropejskiej, opisany w książce „Federation in Central Europe” (1942), która zyskała uwagę amerykańskich intelektualistów i Departamentu Stanu, ale nie wpłynęła na powojenny ład. Zmarł 27 czerwca 1944 roku w Clearwater na Florydzie. Jego szczątki sprowadzono w 2002 roku na Cmentarz Narodowy w Martinie.

Osuský, coraz ostrzej skłócony z Benešem, wszedł w 1940 roku do rządu emigracyjnego, ale w marcu 1942 roku został pozbawiony wszystkich funkcji. Prídavok poszedł w przeciwną stronę niż Hodža: od czerwca 1940 roku działał w Londynie, a 31 grudnia 1943 roku założył tam nową Słowacką Radę Narodową, która opowiadała się raczej za odrębnym państwem słowackim w sfederowanej Europie. Po wojnie należał do emigracyjnej Słowackiej Rady Narodowej za Granicą, a od 1952 roku do śmierci w 1966 roku pracował w słowackiej sekcji BBC.

Rada Hodży okazała się epizodem, ale spór, który ujawniła, przetrwał wojnę. Beneš wrócił w 1945 roku do kraju jako uznany przez wszystkich aliantów prezydent i zbudował odnowioną Czechosłowację na idei jedności, choć pod naciskiem słowackich uczestników powstania narodowego z 1944 roku musiał uznać odrębność narodu słowackiego. Pytanie, które Hodža postawił w Paryżu jesienią 1939 roku, czyli na jakich zasadach Czesi i Słowacy mają żyć razem, wracało w 1968 roku przy tworzeniu federacji i ostatecznie w 1992 roku, gdy wspólne państwo się rozpadło.