Wielka Brytania uznaje Czechosłowacki Komitet Narodowy

20 grudnia 1939 roku rząd brytyjski uznał Czechosłowacki Komitet Narodowy, utworzony w październiku w Paryżu przez byłego prezydenta Edvarda Beneša. Nastąpiło to w drodze wymiany listów między Benešem a ministrem spraw zagranicznych lordem Halifaksem. Wielka Brytania przyjęła do wiadomości powstanie Komitetu i uznała go za organ uprawniony do reprezentowania narodu czechosłowackiego, czyli Czechów i Słowaków na wychodźstwie, oraz do przygotowania odbudowy czechosłowackiej armii, formowanej wówczas we Francji. Było to uznanie ograniczone, takie samo jak to, którego pięć tygodni wcześniej, 13 listopada, udzieliła Komitetowi Francja. Komitet mógł zawierać porozumienia z rządem brytyjskim, ale nie w imieniu Republiki Czechosłowackiej. Londyn nie uznał go za rząd, a Beneša za prezydenta, i nie odwołał podpisu złożonego pod układem monachijskim.

Londyn wobec Beneša

Stosunek rządu Neville’a Chamberlaina do Beneša od jesieni 1938 roku był chłodny. Po Monachium i dymisji Beneša 5 października 1938 roku brytyjskie władze, które przyjęły go w Londynie, oczekiwały, że nie będzie prowadził działalności politycznej. Beneš wyjechał w lutym 1939 roku do Stanów Zjednoczonych, wykładał na uniwersytecie w Chicago i stamtąd, po zajęciu Czech i Moraw 15 marca, ogłosił, że swoją rezygnację uważa za wymuszoną. W lipcu wrócił do Europy i zamieszkał w Londynie. Dla Foreign Office był jednak kłopotliwy. Przypominał o układzie, który Chamberlain podpisał i którego nadal nie zamierzał się wyrzekać, a jego program, czyli odbudowa republiki w granicach sprzed Monachium, oznaczał zobowiązanie wobec Niemców sudeckich, Słowaków i sąsiadów Czechosłowacji, którego brytyjski rząd nie chciał przyjmować.

Wiosną 1939 roku Londyn przyjął zresztą zniknięcie Czechosłowacji z mapy bez wielkich oporów. Rząd zaprotestował w Berlinie przeciw złamaniu układu monachijskiego, ale w maju uznał de facto państwo słowackie, dopuszczając wymianę konsulów. W Wielkiej Brytanii głośno było też o sprawie czechosłowackiego złota: w marcu 1939 roku Bank Rozrachunków Międzynarodowych przekazał Reichsbankowi część rezerw czechosłowackiego banku centralnego przechowywanych w Banku Anglii, a ujawnienie tej operacji wywołało w maju burzę w Izbie Gmin. Dopiero wybuch wojny zmienił położenie emigracji. Wielka Brytania przestała uznawać Słowację, która wzięła udział w napaści na Polskę, i zaczęła traktować ją jak terytorium okupowane przez nieprzyjaciela. Czechosłowacy na Zachodzie mogli stać się sojusznikami, a przede wszystkim żołnierzami.

Najpierw Francja

Pierwszy ruch wykonała Francja, bo to na jej ziemi miała powstać czechosłowacka armia. 2 października 1939 roku poseł w Paryżu Štefan Osuský podpisał z premierem Édouardem Daladierem umowę o jej odtworzeniu, a 17 października Beneš, ksiądz Jan Šrámek, Osuský i generałowie Sergej Ingr i Rudolf Viest ogłosili powstanie Komitetu Narodowego. Nota francuska z 13 listopada uznała go za przedstawicielstwo narodu i za organ kierujący odbudową armii. Na tej podstawie Komitet zawarł z Francuzami umowy o lotnictwie i o czechosłowackim sądownictwie wojskowym i ogłosił pobór Czechosłowaków osiadłych we Francji.

Londyn czekał. W Foreign Office zastanawiano się, czy Beneš rzeczywiście mówi w imieniu całej emigracji, skoro w Paryżu Milan Hodža założył 22 listopada Słowacką Radę Narodową, a Osuský, choć członek Komitetu, prowadził własną politykę. Brytyjscy urzędnicy obawiali się też, że uznanie Komitetu zostanie odczytane jako zobowiązanie do przywrócenia przedmonachijskich granic. Za uznaniem przemawiały jednak argumenty praktyczne. Komitet był jedynym ośrodkiem, który budował wojsko, a mocarstwa potrzebowały partnera do rozmów o pieniądzach, sprzęcie i statusie czechosłowackich żołnierzy i uchodźców. Do tego dochodziła solidarność z Francją: oba mocarstwa prowadziły wspólną wojnę i nie chciały różnić się w sprawach emigracji z Europy Środkowej.

Wymiana listów

20 grudnia 1939 roku Beneš i Halifax wymienili listy. W odpowiedzi na wystąpienie Beneša Halifax napisał, że rząd Jego Królewskiej Mości uznaje Komitet za uprawniony do reprezentowania narodu czechosłowackiego i do podejmowania niezbędnych przygotowań, w szczególności w sprawie odbudowy czechosłowackiej armii we Francji. Brytyjczycy przyznali Komitetowi prawo zawierania porozumień, ale, tak jak Francuzi, nie uważali ich za zawierane w imieniu Republiki Czechosłowackiej. Brak tej formuły nie był przypadkiem. Oznaczał, że Wielka Brytania nie przesądza o ciągłości państwa, które przestało istnieć w marcu 1939 roku, ani o jego przyszłych granicach.

Czeskie upamiętnienia tej daty mówią czasem o uznaniu Komitetu za „jedynego prawowitego przedstawiciela Czechosłowacji za granicą”. W ujęciu politycznym było to prawdą, bo Londyn i Paryż wybrały Beneša, a nie Hodżę czy Osuskiego. W ujęciu prawnym akt z 20 grudnia był jednak skromniejszy. Komitet nie stał się rządem, a uznanie dotyczyło narodu i armii, nie państwa. Dla emigracji, która od marca działała bez żadnego statusu, była to mimo wszystko wielka zmiana: jej przywódcy przestali być prywatnymi uchodźcami, a stali się partnerami rządów mocarstw prowadzących wojnę z Niemcami.

Różnicę widać w porównaniu z Polską. Gdy we wrześniu 1939 roku prezydent Władysław Raczkiewicz objął urząd w Paryżu, a gen. Władysław Sikorski utworzył rząd, Francja i Wielka Brytania od razu uznały go za rząd Rzeczypospolitej, który niebawem przeniósł się do Angers. Polska była sojusznikiem, za którego mocarstwa przystąpiły do wojny, a jej władze przeszły za granicę zgodnie z konstytucją. Czechosłowacja zniknęła pół roku wcześniej, za przyzwoleniem tych samych mocarstw, a jej prezydent sam ustąpił. Beneš musiał więc wywalczyć uznanie krok po kroku.

Wojsko i emigracja

Brytyjskie uznanie miało też wymiar praktyczny. Komitet mógł odtąd oficjalnie rozmawiać z Foreign Office i War Office o sprawach emigrantów i żołnierzy, a Londyn, gdzie mieszkał Beneš ze współpracownikami, m.in. Hubertem Ripką, i gdzie działał syn pierwszego prezydenta, Jan Masaryk, stał się drugim, obok Paryża, ośrodkiem czechosłowackiej polityki. Tymczasem we Francji, w obozie w Agde, formowała się 1 Czechosłowacka Dywizja Piechoty, oficjalnie utworzona 15 stycznia 1940 roku. W kraju trwały represje: po demonstracjach z 28 października i pogrzebie Jana Opletala Niemcy zamknęli 17 listopada czeskie szkoły wyższe i wysłali ponad tysiąc studentów do obozu koncentracyjnego. Każdy krok emigracji ku uznaniu był więc także sygnałem dla okupowanego kraju, że sprawa czechosłowacka nie została na Zachodzie zapomniana.

Miejsce w wojnie

Uznanie z 20 grudnia otworzyło drogę, którą Beneš szedł przez następne trzy lata. Po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku Komitet i część wojska przedostały się do Wielkiej Brytanii. 9 lipca Beneš zawiadomił Halifaxa o przekształceniu Komitetu w Tymczasowy Rząd Czechosłowacki, a 23 lipca premier Winston Churchill oznajmił w Izbie Gmin, że rząd brytyjski uznał go i nawiązał z nim stosunki. Wciąż było to jednak uznanie „tymczasowego” rządu, bez wyraźnego związku z przedwojenną republiką. Pełne uznanie przyszło 18 lipca 1941 roku, gdy nowy minister spraw zagranicznych Anthony Eden zgodził się, by porozumienia zawierano w imieniu Republiki Czechosłowackiej, w tym samym dniu, w którym układ z rządem czechosłowackim podpisał w Londynie Związek Radziecki. 5 sierpnia 1942 roku, po zamachu na Reinharda Heydricha, Londyn oświadczył, że układ monachijski nie będzie wiązał przy powojennym ustalaniu granic.

Czechosłowaccy lotnicy, którzy przez Francję dotarli do Wielkiej Brytanii, walczyli w RAF, a żołnierze w obronie Tobruku i pod Dunkierką w latach 1944–1945. Beneš zbudował w Londynie rząd emigracyjny, który współpracował z polskim rządem Sikorskiego przy projekcie konfederacji polsko-czechosłowackiej, ale w 1943 roku zawarł sojusz ze Związkiem Radzieckim. W 1945 roku Beneš wrócił do kraju jako uznany przez wszystkich aliantów prezydent. Skromny list Halifaxa z grudnia 1939 roku był pierwszym, choć ostrożnym, krokiem Wielkiej Brytanii od Monachium ku uznaniu, że Czechosłowacja nie przestała istnieć.