Natarcie na Linię Zimową

Na początku listopada 1943 roku alianckie armie we Włoszech doszły do pasa umocnień, który sami nazwali Linią Zimową. Na zachodzie brytyjski X Korpus z amerykańskiej 5 Armii stanął nad dolnym biegiem rzeki Garigliano, a amerykańskie dywizje podeszły pod góry zamykające drogę do Rzymu w przełęczy Mignano. Na wschodzie brytyjska 8 Armia przeszła Trigno i zbliżała się do rzeki Sangro; 9 listopada jej oddziały walczyły w górach między tymi rzekami, w okolicach miasteczka Castiglione Messer Marino. Przez następne dni 5 Armia szturmowała masyw Monte Camino i wzgórza nad Mignano, aż 15 listopada, wyczerpana, przerwała natarcie. Pierwsze uderzenie na Linię Zimową zakończyło się niepowodzeniem.

Linia Bernhardta i Linia Gustawa

Po forsowaniu Volturno w połowie października niemiecka 10 Armia cofała się na kolejne pozycje opóźniające. Za nimi saperzy i robotnicy przymusowi budowali dwa właściwe pasy obrony. Pierwszym była linia Bernhardta (w części niemieckich dokumentów linia Reinharda): ciąg umocnień polowych od ujścia Garigliano przez masyw Camino, przełęcz Mignano i góry nad Venafro aż w Apeniny, a dalej wzdłuż Sangro do Adriatyku. Kilkanaście kilometrów za nią, na rzekach Garigliano i Rapido oraz na wzgórzach wokół Monte Cassino, powstawała znacznie silniejsza linia Gustawa. Alianci oba te pasy, razem z pozycjami pośrednimi, nazywali po prostu Linią Zimową (Winter Line).

Decyzja o obronie na południe od Rzymu zapadła w październiku. Albert Kesselring przekonał Hitlera, że w górach między Gaetą a Ortoną kilkanaście dywizji zatrzyma aliantów na całą zimę. 1 listopada polecił 10 Armii bronić linii Bernhardta tak długo, jak to możliwe, aby dać czas na dokończenie linii Gustawa. Armią tą, w zastępstwie chorego gen. Heinricha von Vietinghoffa, dowodził wtedy gen. Joachim Lemelsen, a odcinkiem przed 5 Armią – XIV Korpus Pancerny gen. Fridolina von Sengera und Etterlina, weteran walk pod Stalingradem i na Sycylii.

Najważniejszym miejscem całej linii była przełęcz Mignano. Przez nią biegły droga krajowa nr 6 i linia kolejowa z Neapolu do Rzymu, a za nią otwierała się dolina rzeki Liri – jedyna w tej części Włoch szeroka droga na północ, którą mogły iść czołgi i kolumny zaopatrzenia. Wejście do przełęczy zamykały z lewej strony masyw Camino z Monte la Difensa i Monte Maggiore, w środku dwa niższe wzgórza, Monte Lungo i Monte Rotondo, nad osadą Mignano Monte Lungo, a z prawej masyw Monte Sammucro nad wioską San Pietro Infine. Kto chciał przejść przez przełęcz, musiał najpierw opanować otaczające ją szczyty.

Brytyjczycy nad Garigliano

Na lewym skrzydle 5 Armii gen. por. Marka Clarka nacierał brytyjski X Korpus gen. por. Richarda McCreery’ego, który po zajęciu Neapolu szedł wzdłuż wybrzeża Morza Tyrreńskiego. 31 października trzy jego dywizje uderzyły na ostatnie niemieckie straże tylne na linii Barbara. 56 Dywizja zajęła Teano, a 1 listopada Roccamonfinę; 46 Dywizja przeszła przez przełęcz Cascano i opanowała okolice Sessa Aurunca; 7 Dywizja Pancerna oczyściła nadmorską równinę za grzbietem Monte Massico. Według amerykańskiej historii oficjalnej (Martin Blumenson, Salerno to Cassino) już 1 listopada patrole 7 Dywizji Pancernej i 46 Dywizji dotarły do brzegu dolnego Garigliano i rozpoznały go; w następnych dniach, w tym 2 listopada, brytyjskie oddziały podchodziły nad rzekę i obsadzały jej południowy brzeg od ujścia w górę doliny.

Owo „dojście do Garigliano” nie oznaczało jednak przełomu. Niemcy oddali dolinę bez większego oporu, bo – jak zauważa Blumenson – sama rzeka i wzgórza na jej drugim brzegu stanowiły lepszą przeszkodę niż porzucone pozycje. Brytyjskie natarcie nie zakłóciło planowego odwrotu XIV Korpusu Pancernego. Garigliano, wezbrana od jesiennych deszczów i panująca nad nią z gór niemiecka artyleria, miała zatrzymać X Korpus na ponad dwa miesiące: rzekę sforsowano dopiero w styczniu 1944 roku. Na razie McCreery zwrócił się na północ, ku górom, które od strony doliny zamykały przełęcz Mignano.

Pierwszy szturm na Monte Camino

Masyw Camino wznosi się prawie tysiąc metrów nad doliną Garigliano. Jego najwyższy szczyt, wzgórze 963, wieńczy klasztor; nieco na północ leżą Monte la Difensa (960 m) i Monte la Remetanea, a dalej Monte Maggiore. Stoki są strome i skaliste, grzbiety wąskie, a nieliczne ścieżki Niemcy zaminowali, zagrodzili drutem kolczastym i objęli ogniem karabinów maszynowych i moździerzy ustawionych w gniazdach wykutych w skale. Broniła go niemiecka 15 Dywizja Grenadierów Pancernych, weteranka walk na Sycylii.

5 listopada brytyjska 56 Dywizja (Londyńska) gen. mjr. Geralda Templera ruszyła na masyw dwiema brygadami. Po wyparciu niemieckich placówek z osad u podnóża jej żołnierze zaczęli 6 listopada wspinać się na stoki; główny ciężar spoczywał na 201 Brygadzie Gwardii, która atakowała grzbiet nazwany przez żołnierzy wzgórzem 819. 8 listopada Niemcy trzykrotnie kontratakowali i omal nie zepchnęli Brytyjczyków ze zbocza; gwardziści utrzymali się mniej więcej w połowie wysokości. Po kilku dniach w zimnie i deszczu brytyjskie bataliony były u kresu sił. Cały batalion zajmował się już tylko wnoszeniem na górę żywności, wody i amunicji, a zniesienie rannego trwało wiele godzin. Dwie okrążone kompanie broniły się pięć dni, mając zapasy na jeden dzień, zanim zdołano je odblokować. Według podawanych w literaturze danych sama 201 Brygada Gwardii straciła w tych walkach około 600 ludzi.

Templer przygotowywał na 12 listopada wejście do walki trzeciej brygady, ale Clark zgodził się na wycofanie dywizji. W nocy z 14 na 15 listopada Brytyjczycy zeszli z Monte Camino; deszcz i mgła sprawiły, że Niemcy im nie przeszkodzili. Blumenson podsumowuje, że grenadierzy 15 Dywizji, wciąż w letnich mundurach przysłanych do „słonecznej Italii”, odnieśli zwycięstwo obronne.

Monte Rotondo i Monte Lungo

Na prawo od Brytyjczyków nacierał amerykański VI Korpus gen. mjr. Johna Lucasa. Jego 3 Dywizja Piechoty gen. mjr. Luciana Truscotta miała otworzyć przełęcz Mignano. Jeden z jej pułków, 7 Pułk Piechoty, przeszedł przez granicę korpusów i od 5 listopada przez dziesięć dni próbował zdobyć Monte la Difensa, by przy okazji pomóc Brytyjczykom na sąsiednim Camino. Żołnierze walczyli na wąskich półkach skalnych nad głębokimi wąwozami; potrzebowali obu rąk do wspinaczki, więc nie mogli nieść wiele broni i amunicji. Zrzuty zaopatrzenia z lekkich samolotów kończyły na dnie niedostępnych jarów albo po stronie niemieckiej, a zniesienie rannego z góry trwało sześć godzin. Monte la Difensa pozostała w rękach niemieckich.

Więcej szczęścia miała reszta dywizji. Na żądanie McCreery’ego, by odciążyć 56 Dywizję, Clark i Lucas kazali Truscottowi użyć swego odwodu, 30 Pułku Piechoty, do szerokiego obejścia od wschodu. Pierwsze natarcie 6 listopada niewiele dało. Dopiero 8 listopada, we mgle i przy wsparciu ośmiu dywizjonów artylerii, 30 Pułk przełamał obronę 3 Dywizji Grenadierów Pancernych, przedarł się przez gęste zarośla na szczyt Monte Rotondo, a batalion 15 Pułku zajął południowo-wschodni stok Monte Lungo. Przez następne dni Amerykanie odpierali kontrataki, m.in. batalionu spadochroniarzy, którego Kesselring użył specjalnie do odzyskania Rotondo, choć miał on być zalążkiem nowej dywizji spadochronowej. Na prawo od nich batalion rangersów walczył od 11 listopada o grzbiety Monte Sammucro nad San Pietro; 13 listopada Niemcy na krótko wyparli go z osady Ceppagna.

Dalej na północ, w górach nad Venafro i Pozzilli, 45 Dywizja Piechoty posuwała się szczyt po szczycie, a 34 Dywizja Piechoty przebijała się przez porośnięte krzakami wzgórza, w których drogi przez pola minowe oczyszczano, pędząc przed żołnierzami owce i kozy. Grupa bojowa pod dowództwem zastępcy dowódcy dywizji gen. bryg. Benjamina Caffeya zajęła wieś Montaquila i nawiązała kontakt z amerykańskimi spadochroniarzami, którzy przeszli przez góry na zachód od Isernii. Te lokalne sukcesy nie zmieniały jednak obrazu: przełęcz Mignano wciąż była zamknięta.

Castiglione i 8 Armia nad Sangro

Na Adriatyku brytyjska 8 Armia gen. Bernarda Montgomery’ego w nocy z 1 na 2 listopada ruszyła przez Trigno i 3 listopada przełamała niemiecką obronę. Niemiecki LXXVI Korpus Pancerny cofnął się na wysunięte pozycje przed Sangro, a 4 listopada oddziały XIII Korpusu weszły bez walki do Isernii. 8 listopada 78 Dywizja stała już na wzgórzach nad dolnym Sangro, a z lewej strony podchodziła 8 Indyjska Dywizja Piechoty, która oczyszczała górzysty pas między Trigno a Sangro. 9 listopada jej brygady stały m.in. pod Atessą, w Gissi oraz między Torrebruną a Castiglione Messer Marino.

W kronikach wojny pod datą 9 listopada pojawia się krótka wzmianka: „alianci zdobywają Castiglione”. Nazwę tę nosi we Włoszech kilkadziesiąt miejscowości, a wzmianka nie mówi, o którą chodzi. Najprawdopodobniej jest to właśnie Castiglione Messer Marino, górskie miasteczko w Abruzji na drodze z doliny Trigno nad Sangro. Według opracowania Johna Rickarda (Battle of the Sangro) zajęła je 17 Indyjska Brygada Piechoty – jednak nie 9, lecz 10 listopada; dzień później brygada weszła do Casalanguidy. W pasie 5 Armii żadna miejscowość o tej nazwie nie odegrała w tych dniach roli, choć nie można wykluczyć, że chodzi o któryś z przysiółków lub wzgórz.

Do 15 listopada cały południowy brzeg Sangro był oczyszczony z Niemców. Za rzeką, na grzbietach nad doliną, zaczynała się wschodnia część linii Gustawa. Montgomery zatrzymał się, by podciągnąć zaopatrzenie i przygotować wielkie natarcie przez rzekę, które miało ruszyć 20 listopada.

Przerwa od 15 listopada

Niemców najbardziej niepokoiło natarcie pod Mignano, bo groziło otwarciem drogi do Rzymu. Około 10 listopada Lemelsen przegrupował 10 Armię: XIV Korpus Pancerny dostał pięć dywizji, a z Adriatyku zabrano część sił, zostawiając tam tylko trzy. Senger uważał, że trzeba natychmiast rzucić do walki wszystkie odwody, bo przełamanie wydawało mu się bliskie. Tymczasem natarcie 5 Armii nagle ustało.

Po stronie alianckiej wyczerpanie było równie wielkie. Dywizje Clarka walczyły niemal bez przerwy od lądowania pod Salerno we wrześniu; bataliony topniały od strat w boju, od chorób, przemoczenia, wychłodzenia i stopy okopowej, a uzupełnień brakowało. Zaopatrzenie wnoszono w góry na mułach i na plecach żołnierzy, a tam, gdzie muły nie dawały rady, nie dochodziło wcale. Według amerykańskich opracowań 5 Armia straciła od forsowania Volturno około 10 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. 13 listopada Clark napisał do dowódcy 15 Grupy Armii gen. Harolda Alexandra, że dalsze natarcia czołowe wyczerpią dywizje, zwłaszcza brytyjską 56 i amerykańską 3, w stopniu niebezpiecznym. Alexander się zgodził i 15 listopada 5 Armia wstrzymała działania zaczepne na dwa tygodnie.

Przerwę wykorzystano na reorganizację. W drugiej połowie listopada (według historii 5 Armii 18 listopada) na środek frontu, naprzeciw przełęczy, wszedł amerykański II Korpus gen. mjr. Geoffreya Keyesa ze świeżą 36 Dywizją Piechoty; VI Korpus przesunął się w góry na prawym skrzydle. Do Włoch przybywały też nowe oddziały – amerykańsko-kanadyjski 1 Oddział Służb Specjalnych, a wkrótce Francuski Korpus Ekspedycyjny – podczas gdy kilka doświadczonych dywizji, zgodnie z decyzjami o przygotowaniu inwazji we Francji, szykowało się do odejścia do Wielkiej Brytanii. Obie strony kopały się w ziemi, a nad frontem padał coraz zimniejszy deszcz.

Znaczenie

Pierwsze natarcie na Linię Zimową pokazało, czym będzie kampania włoska zimą 1943/1944 roku: walką o każdy szczyt, w której przewaga aliantów w czołgach i lotnictwie niewiele znaczyła wobec gór, błota i dobrze ukrytej obrony. Kesselring osiągnął swój cel – zyskał czas na dokończenie linii Gustawa. Gdy 21 listopada objął dowództwo całego frontu włoskiego, linia Bernhardta wciąż się trzymała.

5 Armia wróciła do natarcia na początku grudnia. W operacji Raincoat Brytyjczycy z 46 i 56 Dywizji zdobyli wreszcie Monte Camino, a 1 Oddział Służb Specjalnych wspiął się nocą po urwiskach na Monte la Difensa. W połowie grudnia, po krwawych walkach o San Pietro Infine, Amerykanie opanowali Monte Lungo, a w styczniu 1944 roku przeszli przez resztę przełęczy aż pod Monte Trocchio i rzekę Rapido. Dopiero 17 stycznia 1944 roku X Korpus sforsował dolne Garigliano, rozpoczynając pierwszą z czterech bitew o Monte Cassino; kilka dni później alianci wylądowali pod Anzio (operacja Shingle), próbując obejść linię Gustawa od morza. Przełamano ją dopiero w maju 1944 roku, w ostatniej bitwie o Monte Cassino, w której klasztor zdobył 2 Korpus Polski. Droga, którą alianci liczyli przejść jesienią 1943 roku w kilka tygodni, zajęła im ponad pół roku i kosztowała dziesiątki tysięcy zabitych i rannych po obu stronach.