Powstanie Gestapo

26 kwietnia 1933 roku Hermann Göring, od dwóch tygodni premier Prus, a od stycznia ich minister spraw wewnętrznych, podpisał ustawę o utworzeniu Tajnego Urzędu Policji Państwowej (Geheimes Staatspolizeiamt, w skrócie Gestapa). Wydział polityczny berlińskiego prezydium policji, który od lat śledził komunistów i nazistów, wyjęto z ogólnej struktury policji i podporządkowano bezpośrednio ministrowi. Kierownikiem nowego urzędu został trzydziestodwuletni prawnik Rudolf Diels, protegowany Göringa. Tajna policja państwowa, Geheime Staatspolizei, którą wkrótce cały świat znał pod skrótem gestapo, była na razie instytucją pruską, nie ogólnoniemiecką. Ale Prusy obejmowały trzy piąte Niemiec, a urząd przy Prinz-Albrecht-Straße w Berlinie stał się zalążkiem policji, która w ciągu kilku lat objęła całą Rzeszę, a w czasie wojny okupowaną Europę. Kalendaria mówią zwykle po prostu o „utworzeniu gestapo”. To uproszczenie, ale trafne: 26 kwietnia 1933 roku jest powszechnie uznawany za dzień narodzin gestapo.

Policja polityczna republiki

Republika weimarska miała swoją policję polityczną. W Prusach, rządzonych do 1932 roku przez socjaldemokratów, był to wydział IA berlińskiego prezydium policji i podobne wydziały w innych miastach. Ich zadaniem było obserwowanie ugrupowań, które chciały obalić republikę, czyli przede wszystkim komunistów i nazistów. Urzędnicy tych wydziałów zbierali informacje, prowadzili kartoteki i przygotowywali materiały do zakazów zgromadzeń i procesów. Działali w granicach prawa, pod nadzorem sądów i ministrów odpowiedzialnych przed parlamentem.

Ten porządek zaczął się rozpadać 20 lipca 1932 roku, gdy kanclerz Franz von Papen dekretem prezydenta Paula von Hindenburga usunął rząd pruski premiera Otto Brauna i przejął władzę w Prusach jako komisarz Rzeszy. Pretekstu dostarczyły między innymi informacje o rozmowie sekretarza stanu Wilhelma Abegga z komunistami, przekazane ludziom Papena w zniekształconej formie przez Dielsa, wówczas urzędnika pruskiego ministerstwa spraw wewnętrznych odpowiedzialnego za walkę z ruchem komunistycznym. Policja największego kraju Niemiec przestała podlegać demokratycznemu rządowi na pół roku przed przejęciem władzy przez Adolfa Hitlera.

Göring przejmuje policję

Gdy Hitler został kanclerzem, Göring jako komisarz pruskiego ministerstwa spraw wewnętrznych zaczął od czystki: zwolnił prezydentów policji i urzędników uważanych za republikanów i obsadził ich stanowiska nazistami i ludźmi prawicy. Dielsa mianował szefem policji politycznej w Berlinie. 17 lutego 1933 roku polecił policjantom bezwzględnie używać broni wobec „wrogów państwa” i obiecał, że będzie ich krył. Kilka dni później włączył do policji pomocniczej dziesiątki tysięcy członków SA, SS i Stahlhelmu. Po pożarze Reichstagu policja i SA aresztowały tysiące komunistów i socjaldemokratów według list przygotowanych wcześniej przez policję polityczną, a dekret o ochronie narodu i państwa pozwolił trzymać ich w „areszcie ochronnym” bez sądu. Diels prowadził pierwsze przesłuchania podpalacza, Marinusa van der Lubbego. 3 marca pruski dekret zniósł dotychczasowe ograniczenia uprawnień policji.

Göring uważał, że policja polityczna musi być jego własnym narzędziem, niezależnym od zwykłej administracji policyjnej i od ministra spraw wewnętrznych Rzeszy, Wilhelma Fricka, z którym rywalizował. Służyła temu ustawa z 26 kwietnia. Tajny Urząd Policji Państwowej otrzymał zadanie wykrywania i zwalczania „wszystkich politycznie niebezpiecznych dążeń” na całym obszarze Prus. W okręgach rejencyjnych powstały podległe mu placówki terenowe, tak zwane Staatspolizeistellen. Na początku maja urząd przeniósł się do gmachu dawnej szkoły rzemiosła artystycznego przy Prinz-Albrecht-Straße 8, który na dwanaście lat stał się najbardziej przerażającym adresem w Berlinie. W jego piwnicach urządzono areszt, w którym przesłuchiwano i torturowano zatrzymanych. Dziś mieści się tam Topografia Terroru.

Skrót „Gestapo” był według Dielsa wymysłem poczty, która dla wygody zaczęła tak stemplować korespondencję urzędu. Szybko przyjął się w języku urzędowym i potocznym, w Niemczech i za granicą. Druga ustawa z 30 listopada 1933 roku uczyniła gestapo samodzielną gałęzią administracji, podległą już nie ministrowi spraw wewnętrznych, tylko bezpośrednio premierowi Prus, czyli znów Göringowi.

Pierwsze miesiące

Gestapo 1933 roku nie przypominało jeszcze tej organizacji, którą znamy z czasów wojny. Większość jego urzędników stanowili zawodowi policjanci i prawnicy z czasów republiki, a nie nazistowscy aktywiści. Najbrutalniejszą robotę wykonywały wtedy SA i SS, które w setkach piwnic i prowizorycznych obozów trzymały i katowały więźniów, często bez wiedzy policji. Diels i jego ludzie współpracowali z nimi i jednocześnie z nimi rywalizowali. Policja polityczna decydowała o „areszcie ochronnym”, przygotowywała listy działaczy, w tym działaczy żydowskich, i pomagała budować sieć pierwszych obozów koncentracyjnych. W tym samym czasie w Bawarii Heinrich Himmler i Reinhard Heydrich tworzyli własną policję polityczną i obóz w Dachau.

Jesienią 1933 roku Diels znalazł się w ogniu walki między Göringiem, Himmlerem i przywódcami SA. Na krótko uciekł do Czechosłowacji, a po powrocie Göring przywrócił go na stanowisko. Himmler był jednak coraz silniejszy. Do wiosny 1934 roku przejął jedną po drugiej policje polityczne wszystkich krajów Rzeszy poza Prusami. Göring, który potrzebował sojusznika przeciw Ernstowi Röhmowi i jego SA, ustąpił. 20 kwietnia 1934 roku mianował Himmlera inspektorem i zastępcą szefa pruskiego gestapo, a dwa dni później kierownictwo urzędu przy Prinz-Albrecht-Straße objął Heydrich. Diels musiał odejść. Dwa miesiące później gestapo i SS przygotowały listy ofiar nocy długich noży.

Policja ponad prawem

Pod rządami Himmlera i Heydricha gestapo zrosło się z SS i jej służbą bezpieczeństwa, Sicherheitsdienst. Ustawa pruska z 10 lutego 1936 roku wyjęła jego decyzje spod kontroli sądów administracyjnych: obywatel aresztowany przez gestapo nie miał już żadnej drogi prawnej, by się bronić. 17 czerwca 1936 roku Hitler mianował Himmlera szefem całej policji niemieckiej. Gestapo stało się instytucją ogólnoniemiecką i razem z policją kryminalną utworzyło Policję Bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei) pod kierownictwem Heydricha. Codzienną pracą gestapo kierował od tej pory bawarski policjant Heinrich Müller, od 1939 roku formalnie jego szef. 27 września 1939 roku gestapo stało się IV Urzędem nowego Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA).

Gestapo rosło razem z państwem. W 1935 roku zatrudniało około 4200 osób, w 1937 roku około 7 tysięcy, a pod koniec wojny ponad 30 tysięcy. Jak na kraj liczący kilkadziesiąt milionów mieszkańców nie było to wiele, dlatego badacze, tacy jak kanadyjski historyk Robert Gellately, podważyli obraz wszechobecnej policji, która ma swoich szpiegów w każdym domu. Gestapo w dużej mierze opierało się na donosach zwykłych obywateli. W wielu badanych placówkach większość spraw zaczynała się od donosu sąsiada, kolegi z pracy czy członka rodziny, a motywem często były osobiste porachunki. Gestapo nie musiało być wszędzie: wystarczyło, że ludzie wierzyli, iż jest wszędzie.

Jego ofiarami byli najpierw komuniści i socjaldemokraci, potem duchowni i działacze kościelni, Świadkowie Jehowy, homoseksualiści i ludzie uznani za „aspołecznych”, a przede wszystkim Żydzi. Gestapo mogło każdego wysłać do obozu koncentracyjnego na podstawie „aresztu ochronnego”, nawet człowieka, którego sąd właśnie uniewinnił. Przy przesłuchaniach stosowano bicie i tortury, w urzędowym języku nazywane „zaostrzonym przesłuchaniem”.

Gestapo w Polsce

We wrześniu 1939 roku za Wehrmachtem weszły do Polski Einsatzgruppen, grupy operacyjne złożone z funkcjonariuszy gestapo, policji kryminalnej i SD. Z listami proskrypcyjnymi przygotowanymi przed wojną aresztowały i mordowały polską inteligencję, księży, nauczycieli i działaczy społecznych w ramach Intelligenzaktion. 6 listopada 1939 roku gestapo zwabiło na rzekomy wykład i aresztowało profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego w Sonderaktion Krakau. W okupowanej Warszawie siedzibą gestapo stał się gmach przy alei Szucha 25, którego cele i pokoje przesłuchań są dziś Mauzoleum Walki i Męczeństwa. Dla Polaków słowo „gestapo” do dziś oznacza aresztowania o świcie, przesłuchania, Pawiak, egzekucje i obozy. Referat do spraw żydowskich w IV Urzędzie RSHA, kierowany przez Adolfa Eichmanna, organizował deportacje Żydów z całej Europy do obozów zagłady.

Znaczenie

Ustawa z 26 kwietnia 1933 roku wyglądała na zwykłą reformę administracyjną: jeden wydział policji przeniesiono pod bezpośredni nadzór ministra. W rzeczywistości otworzyła drogę policji politycznej, która nie odpowiadała przed nikim poza wodzami partii. W połączeniu z „aresztem ochronnym” i obozami koncentracyjnymi gestapo pozwoliło reżimowi w ciągu kilku lat zniszczyć wszelką zorganizowaną opozycję. W chwili, gdy Hitler zaczął prowadzić Niemcy ku wojnie, w kraju nie było już nikogo, kto mógłby go zatrzymać od wewnątrz. W czasie wojny gestapo stało się jednym z głównych narzędzi terroru okupacyjnego i Zagłady. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał je w 1946 roku za organizację przestępczą, a jego twórcę, Göringa, skazał na śmierć.