Przedłużenie polsko-radzieckiego paktu o nieagresji

5 maja 1934 roku w Moskwie ludowy komisarz spraw zagranicznych Maksim Litwinow i ambasador Rzeczypospolitej Juliusz Łukasiewicz podpisali protokół, który przedłużał polsko-radziecki pakt o nieagresji z 25 lipca 1932 roku do 31 grudnia 1945 roku. Pakt zawarto pierwotnie na trzy lata z automatycznym przedłużeniem o dwa lata. Po 1945 roku miał się przedłużać w ten sam sposób o kolejne dwa lata, jeśli żadna ze stron nie wypowie go na pół roku przed terminem. Do protokołu dołączono protokół końcowy, w którym Związek Radziecki potwierdził, że nie zamierza mieszać się w spór polsko-litewski o Wilno. Ratyfikacje wymieniono w Warszawie 16 czerwca 1934 roku.

Nowa sytuacja

Gdy w lipcu 1932 roku podpisywano pakt, nikt nie wiedział jeszcze, kto będzie rządził w Berlinie. Półtora roku później wszystko się zmieniło. 30 stycznia 1933 roku Adolf Hitler został kanclerzem, a w październiku Niemcy opuściły Ligę Narodów i konferencję rozbrojeniową. Moskwa, która przez całe lata dwudzieste współpracowała z Niemcami, zaczęła szukać porozumienia z państwami, które także obawiały się Rzeszy. W listopadzie 1933 roku Stany Zjednoczone uznały ZSRR, a radziecka dyplomacja zbliżała się do Francji.

Polska prowadziła własną grę. Marszałek Józef Piłsudski i minister spraw zagranicznych Józef Beck uznali, że skoro Hitler szuka chwilowo spokoju na wschodzie, można to wykorzystać. 26 stycznia 1934 roku w Berlinie podpisano polsko-niemiecką deklarację o niestosowaniu przemocy, zawartą na dziesięć lat. W Moskwie przyjęto ją z niepokojem. Kilka tygodni wcześniej, w grudniu 1933 roku, Litwinow proponował Warszawie wspólną polsko-radziecką deklarację gwarantującą niepodległość państw bałtyckich. Polska nie podjęła tej propozycji, nie chcąc ani wiązać się z ZSRR, ani dawać Moskwie tytułu do „opieki” nad Bałtami.

Wizyta Becka w Moskwie

Żeby rozwiać radzieckie podejrzenia, że Polska przechodzi do obozu niemieckiego, Beck 13 lutego 1934 roku wyjechał do Moskwy. Według polskich opracowań była to pierwsza wizyta polskiego ministra spraw zagranicznych w Związku Radzieckim. Beck rozmawiał z Litwinowem i z premierem Wiaczesławem Mołotowem. Litwinow mówił o zagrożeniu ze strony Niemiec. Beck dał do zrozumienia, że Polska nie zamierza przyłączać się do żadnej akcji ani przeciw Niemcom, ani przeciw ZSRR. Ustalono natomiast, że pakt o nieagresji zostanie przedłużony do dziesięciu lat, czyli na okres podobny do tego, na jaki zawarto deklarację polsko-niemiecką, i że oba państwa podniosą swoje poselstwa do rangi ambasad. Zanim podpisano protokół, Łukasiewicz, dotąd poseł w Moskwie, był już ambasadorem.

W marcu 1934 roku Moskwa zaproponowała podobne przedłużenie państwom bałtyckim. Estonia, Łotwa i Litwa podpisały odpowiednie protokoły 4 kwietnia, a Finlandia 7 kwietnia 1934 roku. Układy, które przedłużały pakt z Estonią i pozostałe umowy z 1932 roku, także obowiązywały do końca 1945 roku.

Sprawa Wilna

Rozmowy polsko-radzieckie trwały dłużej, bo Warszawa postawiła warunek. Chodziło o notę, którą 28 września 1926 roku ludowy komisarz spraw zagranicznych Gieorgij Cziczerin wysłał rządowi litewskiemu przy okazji zawarcia radziecko-litewskiego układu o nieagresji. Związek Radziecki oświadczał w niej, że nie uznaje faktycznego naruszenia granic Litwy, co Kowno i Warszawa rozumiały jako poparcie dla litewskich roszczeń do Wilna, zajętego przez Polskę po buncie Żeligowskiego w 1920 roku. Polska chciała, by przedłużając pakt, Moskwa wyraźnie zdystansowała się od tej deklaracji.

Kompromis zapisano w protokole końcowym. Obie strony, rozpatrzywszy ponownie postanowienia pokoju ryskiego, który pozostawał podstawą ich stosunków, stwierdziły, że nie mają żadnych zobowiązań i nie są związane żadnymi oświadczeniami, które byłyby sprzeczne z traktatem, zwłaszcza z jego artykułem trzecim. Ten artykuł stanowił, że sprawy terytorialne między Polską a Litwą rozstrzygną te dwa państwa. Rząd radziecki potwierdził, że nota Cziczerina „nie może być interpretowana” jako zamiar ingerencji w rozstrzygnięcie wymienionych w niej spraw terytorialnych. Było to pośrednie, ale wyraźne odstąpienie od poparcia dla Litwy w sprawie Wilna.

Co przedłużono

Sam protokół składał się z dwóch artykułów. Pierwszy stanowił, że pakt z 25 lipca 1932 roku pozostaje w mocy do 31 grudnia 1945 roku. Każda ze stron mogła go wypowiedzieć na sześć miesięcy przed tym terminem. Jeśli tego nie zrobi, pakt miał się przedłużać automatycznie o kolejne dwa lata, i tak za każdym razem. Treść samego paktu nie zmieniła się: obie strony nadal wyrzekały się napaści na siebie, zobowiązywały się nie pomagać napastnikowi i nie uczestniczyć w porozumieniach wymierzonych w drugą stronę. Drugi artykuł mówił o ratyfikacji. Centralny Komitet Wykonawczy ZSRR ratyfikował protokół 25 maja, prezydent Rzeczypospolitej 15 czerwca, a dzień później w Warszawie wymieniono dokumenty i protokół wszedł w życie.

Znaczenie

Przedłużenie paktu było szczytem polityki równowagi Piłsudskiego. W ciągu kilku miesięcy Polska miała dziesięcioletnie zobowiązania o nieużywaniu siły od obu wielkich sąsiadów, nie składając żadnemu z nich zobowiązań skierowanych przeciw drugiemu. W Warszawie wierzono, że to daje państwu czas na wzmocnienie się. Sam Piłsudski nie był tego pewny. Wiosną i jesienią 1934 roku polecił generałom i dyplomatom ocenić, który z sąsiadów szybciej stanie się groźny, i według relacji uczestników przewidywał, że układy wytrzymają najwyżej kilka lat.

Polska odmówiła udziału w kolejnych radzieckich i francuskich projektach, przede wszystkim w pakcie wschodnim, proponowanym od połowy 1934 roku przez francuskiego ministra spraw zagranicznych Louisa Barthou. Obawiała się, że wzajemna pomoc w ramach takiego paktu dałaby Armii Czerwonej prawo przemarszu przez jej terytorium. Odmowa pogorszyła stosunki z Moskwą i Paryżem, a we wrześniu 1938 roku, podczas kryzysu sudeckiego, ZSRR zagroził nawet wypowiedzeniem paktu. Pozostał on jednak formalnie w mocy, a w listopadzie 1938 roku oba rządy potwierdziły go we wspólnym komunikacie.

Datę 31 grudnia 1945 roku zapisano w protokole, który obowiązywał niecałe pięć lat. 23 sierpnia 1939 roku Mołotow podpisał z Joachimem von Ribbentropem pakt z tajnym protokołem o podziale Polski, a 17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła do Polski. Rząd radziecki ogłosił, że państwo polskie „przestało istnieć”, a wraz z nim przestały obowiązywać zawarte z nim umowy. Także Wilno, w sprawie którego Moskwa w 1934 roku zapewniała, że nie będzie się mieszać, w październiku 1939 roku sama przekazała Litwie, by kilka miesięcy później zająć je razem z całym krajem.