Sergio Osmeña

Sergio Osmeña przez blisko pół wieku należał do najważniejszych polityków Filipin, ale niemal zawsze stał w cieniu innych. Najpierw, jako przewodniczący pierwszego wybieralnego parlamentu, był najwyżej postawionym Filipińczykiem w kolonii amerykańskiej; potem przez dwadzieścia lat ustępował pierwszeństwa swojemu partnerowi i rywalowi, Manuelowi Quezonowi. Prezydentem Wspólnoty Filipin został dopiero w sierpniu 1944 roku, na wygnaniu w Waszyngtonie, po śmierci Quezona. Wrócił na wyspy u boku gen. Douglasa MacArthura podczas lądowania na Leyte, 27 lutego 1945 roku przejął z jego rąk władzę w zrujnowanej Manili, a rok później przegrał wybory z Manuelem Roxasem. Ostrożny, ugodowy i małomówny, uchodził za przeciwieństwo charyzmatycznego Quezona – i za jednego z najuczciwszych polityków swojego pokolenia.

Dzieciństwo w Cebu i wykształcenie

Urodził się 9 września 1878 roku w mieście Cebu na wyspie o tej samej nazwie, w środkowej części archipelagu, wówczas jeszcze hiszpańskiej kolonii. Był dzieckiem nieślubnym: nazwisko odziedziczył po matce, Juanie Osmeñi y Suico, pochodzącej z zamożnej rodziny o chińsko-filipińskich korzeniach. O ojcu sam nigdy publicznie nie mówił. Biografowie od dawna wskazywali na Antonia Sansona, bogatego kupca i posiadacza ziemskiego z Cebu, również metysa chińskiego pochodzenia; według przywoływanych przez nich badań genetycznych przeprowadzonych już w XXI wieku przypuszczenie to się potwierdziło.

Uczył się w Colegio de San Carlos w Cebu, a potem w Manili, w kolegium San Juan de Letran. Tam poznał rówieśnika z Tayabas, Manuela Quezona – znajomość ta miała wyznaczyć całe jego życie polityczne. Studia prawnicze odbył na Uniwersytecie Świętego Tomasza w Manili; w 1903 roku zdał egzamin adwokacki z drugim wynikiem w kraju.

Jego młodość przypadła na czas przełomu. W 1896 roku wybuchła rewolucja filipińska przeciw Hiszpanom, a w 1899 roku, po przejęciu wysp przez Stany Zjednoczone, wojna filipińsko-amerykańska. Według biografów Osmeña służył wówczas w siłach republiki Emilia Aguinalda jako kurier i propagandysta. W 1900 roku założył w Cebu hiszpańskojęzyczny dziennik „El Nuevo Día”, wydawany przez trzy lata, w którym upominał się o prawa Filipińczyków. Był to początek drogi, którą poszło całe jego pokolenie: od oporu zbrojnego do walki o niepodległość metodami politycznymi, w ramach instytucji stworzonych przez Amerykanów.

Gubernator i przewodniczący Zgromadzenia

W nowej administracji kariera młodego prawnika potoczyła się szybko. W 1904 roku został p.o. gubernatora prowincji Cebu, następnie prokuratorem prowincjonalnym, a w 1906 roku wygrał wybory na gubernatora. Rok później, w pierwszych wyborach do Zgromadzenia Filipińskiego – niższej izby parlamentu kolonii, wybieranej przez Filipińczyków – zdobył mandat, a 16 października 1907 roku, w wieku 29 lat, został przewodniczącym tej izby. Był odtąd najwyżej postawionym Filipińczykiem w kolonialnym aparacie władzy.

W tym samym roku razem z Quezonem stworzył Partię Nacjonalistyczną (Partido Nacionalista), która w przeciwieństwie do proamerykańskiej Partii Federalistycznej domagała się „natychmiastowej, absolutnej i całkowitej” niepodległości. W praktyce Osmeña prowadził politykę cierpliwą: Zgromadzenie raz po raz uchwalało ustawy znoszące zakaz używania flagi filipińskiej czy kary za propagowanie niepodległości, a amerykańska Komisja Filipińska, pełniąca rolę izby wyższej, je odrzucała. Stopniowo jednak Filipińczycy przejmowali kolejne obszary władzy. Ustawa Jonesa z 1916 roku zastąpiła Komisję wybieralnym Senatem i obiecała niepodległość, gdy tylko na wyspach powstanie „stabilny rząd”. Przewodniczącym Senatu został Quezon, Osmeña zaś pozostał przewodniczącym Izby Reprezentantów.

Partner i rywal Quezona

Duet z Cebu i Tayabas zdominował filipińską politykę na trzy dekady, ale nie był wolny od napięć. Quezon, porywczy i obdarzony talentem trybuna, coraz gorzej znosił rolę numer dwa. W 1922 roku zarzucił Osmeñi „jednoosobowe” kierowanie partią i doprowadził do jej rozłamu. Osmeña oddał fotel przewodniczącego Izby i przeszedł do Senatu, w którym przez kolejne trzynaście lat reprezentował okręg obejmujący Cebu; był tam wiceprzewodniczącym izby (president pro tempore). Obie frakcje zjednoczyły się wprawdzie ponownie w 1924 roku, ale przywództwo w ruchu niepodległościowym przeszło na Quezona.

Kolejne starcie dotyczyło samej niepodległości. W latach 1931–1933 Osmeña wraz z przewodniczącym Izby, Manuelem Roxasem, prowadził w Waszyngtonie misję, której owocem była ustawa Hare’a–Hawesa–Cuttinga, uchwalona przez Kongres w styczniu 1933 roku mimo weta prezydenta Herberta Hoovera. Przewidywała ona niepodległość po dziesięcioletnim okresie przejściowym. Quezon, oficjalnie z powodu zapisów o amerykańskich bazach wojskowych i ograniczeniach imigracji, a w ocenie wielu historyków także dlatego, że sukces przypadłby rywalom, doprowadził do jej odrzucenia przez filipiński parlament. Sam pojechał następnie do Waszyngtonu i uzyskał niemal identyczną ustawę Tydingsa–McDuffiego z marca 1934 roku. Spór „pro” i „anty” podzielił kraj, a frakcja Osmeñi przegrała wybory w 1934 roku.

Pragmatyzm wziął jednak górę. Przed wyborami w 1935 roku obaj politycy zawarli porozumienie: Quezon kandydował na prezydenta nowej Wspólnoty Filipin, Osmeña na wiceprezydenta. 17 września 1935 roku wygrali zdecydowanie, a 15 listopada złożyli przysięgę. Osmeña objął zarazem resort oświaty publicznej. Wspólnota była autonomicznym okresem przejściowym przed pełną niepodległością, zaplanowaną na 4 lipca 1946 roku; obronność i polityka zagraniczna pozostawały w rękach Amerykanów, a doradcą wojskowym Quezona został w tym samym roku MacArthur. Po zmianie konstytucji w 1940 roku, która pozwoliła prezydentowi ubiegać się o drugą kadencję, Quezon i Osmeña w listopadzie 1941 roku ponownie wygrali wybory. Miesiąc później Japonia zaatakowała Filipiny.

Wojna i uchodźstwo

Po lądowaniu Japończyków w zatoce Lingayen w grudniu 1941 roku rząd Wspólnoty przeniósł się na wyspę Corregidor, gdzie 30 grudnia, w wejściu do tunelu Malinta, Quezon i Osmeña złożyli przysięgę na drugą kadencję. Dwa dni później Japończycy zajęli Manilę. Część przedwojennych polityków, którym Quezon polecił pozostać w stolicy, weszła do administracji tworzonej przez okupantów. Prezydenta i wiceprezydenta uznano w Waszyngtonie za zbyt cennych, by mogli wpaść w ręce wroga: 20 lutego 1942 roku okręt podwodny „Swordfish” wywiózł ich spod Corregidoru na południe archipelagu, skąd przez Australię dotarli do Stanów Zjednoczonych – podobnie jak MacArthur, którego Roosevelt odwołał z Filipin. Po kapitulacji Corregidoru w maju 1942 roku cały archipelag znalazł się pod okupacją, a rząd Wspólnoty działał na uchodźstwie w Waszyngtonie. Tak zakończyła się kampania filipińska lat 1941–1942.

Na wygnaniu Osmeña znów stał w drugim szeregu. Quezon, ciężko chory na gruźlicę, zasiadał w Radzie Wojny Pacyfiku i utrzymywał bliskie kontakty z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem. W 1943 roku doszło do sporu, który pokazał charakter obu polityków. Według konstytucji kadencja Quezona upływała 30 grudnia 1943 roku i urząd powinien był przejąć Osmeña. Wiceprezydent zwrócił na to uwagę, a opinia prawna, o którą poprosił w Waszyngtonie, przyznawała mu rację. Quezon jednak nie zamierzał ustąpić. Roosevelt nie chciał rozstrzygać sporu. Wyjście zaproponował sam Osmeña: poprosił Kongres Stanów Zjednoczonych o zawieszenie przepisów o sukcesji do czasu wyzwolenia wysp. Wspólna rezolucja Kongresu z 12 listopada 1943 roku przedłużyła tym samym kadencję Quezona. Osmeña, zamiast walczyć o władzę w chwili kryzysu, wolał zachować jedność rządu na uchodźstwie.

Quezon zmarł 1 sierpnia 1944 roku w uzdrowisku Saranac Lake w stanie Nowy Jork. Tego samego dnia w Waszyngtonie sędzia Sądu Najwyższego USA Robert H. Jackson zaprzysiągł Osmeñę na prezydenta Wspólnoty Filipin. Miał wtedy prawie 66 lat i był pierwszym wiceprezydentem, który objął urząd po śmierci poprzednika.

Powrót na Filipiny

Osmeña nie miał z MacArthurem tak bliskich więzi jak jego poprzednik, a generał, przyzwyczajony do współpracy z Quezonem, traktował nowego prezydenta z rezerwą. Obaj potrzebowali jednak siebie nawzajem. 20 października 1944 roku, podczas lądowania na Leyte, Osmeña zszedł na ląd razem z MacArthurem, brodząc w wodzie u brzegów Palo. Jego obecność miała pokazać, że na wyspy wraca prawowity rząd, a nie obca administracja – w opozycji do proklamowanej przez Japończyków w 1943 roku Drugiej Republiki Filipin José P. Laurela. 23 października w Tacloban MacArthur ogłosił przywrócenie władz Wspólnoty na wyzwolonym terytorium, a miasto stało się ich tymczasową siedzibą. Przez następne miesiące władza prezydenta pozostawała jednak w dużej mierze symboliczna: na zajętych terenach rządziło wojsko.

Prezydent w zrujnowanym kraju

Po lądowaniu w zatoce Lingayen w styczniu 1945 roku głównym celem kampanii stała się stolica. Bitwa o Manilę, rozpoczęta 3 lutego, zamieniła miasto w ruinę; według powszechnie przyjmowanych szacunków zginęło w niej około 100 tysięcy cywilów. 27 lutego 1945 roku, gdy w południowej części miasta wciąż trwały walki, MacArthur w ocalałym Pałacu Malacañang przekazał Osmeñi władzę cywilną nad wyzwolonymi Filipinami. Prezydent podziękował Stanom Zjednoczonym i ogłosił przywrócenie rządu Wspólnoty w stolicy. Walki na Luzonie trwały jeszcze do końca wojny (zob. bitwa o Luzon).

W kolejnych miesiącach Osmeña odtwarzał państwo niemal od podstaw. 8 kwietnia 1945 roku zaprzysiągł nowy gabinet, przywrócono Sąd Najwyższy i sądy niższych instancji, a w czerwcu zebrał się Kongres Wspólnoty, który na przewodniczącego Senatu wybrał Manuela Roxasa. Delegacja filipińska pod przewodnictwem Carlosa Romula podpisała w czerwcu 1945 roku w San Francisco Kartę Narodów Zjednoczonych, dzięki czemu Filipiny – jeszcze przed niepodległością – znalazły się wśród państw założycielskich ONZ. Prezydent zabiegał w Waszyngtonie o pomoc na odbudowę; w kwietniu 1946 roku Kongres USA uchwalił ustawę o odszkodowaniach wojennych i ustawę handlową Bella, która w zamian za preferencje celne dawała Amerykanom równe z Filipińczykami prawa w eksploatacji zasobów kraju.

Najtrudniejsza okazała się sprawa kolaboracji. Wielu przedwojennych polityków pełniło funkcje w administracji okupacyjnej i w rządzie Laurela. Osmeña, który przetrwał wojnę za granicą, był w niezręcznym położeniu wobec tych, którzy zostali. Pod naciskiem Waszyngtonu we wrześniu 1945 roku Kongres powołał Trybunał Ludowy do spraw o kolaborację. Tymczasem MacArthur już w kwietniu 1945 roku uznał za „wyzwolonego”, a nie zatrzymanego, Roxasa, który był ministrem u Laurela, a zarazem utrzymywał kontakty z partyzantką. Na środkowym Luzonie lewicowa partyzantka Hukbalahap nie zamierzała podporządkować się dawnym elitom.

Porażka i ostatnie lata

Na początku 1946 roku Roxas, wspierany przez MacArthura, zerwał z Osmeñą i stanął na czele liberalnego skrzydła Partii Nacjonalistycznej, z którego wyrosła Partia Liberalna. W wyborach 23 kwietnia 1946 roku pokonał urzędującego prezydenta, zdobywając około 54 procent głosów wobec około 45 procent Osmeñi. Według wielu relacji Osmeña niemal nie prowadził kampanii, uważając, że wyborcy znają jego dorobek. 28 maja 1946 roku przekazał urząd Roxasowi, który 4 lipca 1946 roku, gdy Stany Zjednoczone uznały niepodległość Republiki Filipin, został jej pierwszym prezydentem. Prezydentura Osmeñi, licząc od sierpnia 1944 roku, trwała niespełna dwa lata – najkrócej w historii kraju.

Osmeña wycofał się z polityki i zamieszkał w Cebu. Zmarł 19 października 1961 roku w szpitalu weteranów w Quezon City, w wieku 83 lat; pochowano go z honorami państwowymi w Manili. Z pierwszą żoną, Estefanią Chiong Veloso, miał dziesięcioro dzieci, z drugą, Esperanzą Limjap, troje. Jego syn Sergio Osmeña Jr. był senatorem i w 1969 roku kandydował na prezydenta przeciw Ferdinandowi Marcosowi, a wnuk Sergio Osmeña III również zasiadał w Senacie.

Znaczenie

Osmeña należał do pokolenia, które przeszło drogę od powstania przeciw Hiszpanom i wojny z Amerykanami do budowy własnego państwa w ramach amerykańskich instytucji. Przez całe życie był politykiem kompromisu – wobec Amerykanów, wobec Quezona i wobec okoliczności – co jedni cenili jako mądrość męża stanu, inni krytykowali jako brak stanowczości. W czasie wojny stał się symbolem ciągłości legalnej władzy: jego powrót na Leyte i przejęcie władzy w Malacañang odebrały znaczenie marionetkowej republice Laurela i otworzyły drogę do niepodległości z 1946 roku. Sam nie zdołał już poprowadzić kraju dalej. W Filipinach pamięta się go jako „Wielkiego Starca z Cebu”; jego portret widnieje na banknocie 50-pesowym.