Malta pod nalotami w styczniu 1942

Chronologie wojny odnotowują pod datą 7 stycznia 1942 roku ciężkie naloty na Maltę i dodają, że na wyspę spadło według szacunków dwa razy więcej bomb niż na Londyn. Pierwsza część tej informacji dobrze oddaje to, co działo się na Malcie w całym styczniu: niemieckie lotnictwo, które wróciło na Sycylię, zaczęło systematyczną kampanię przeciwko lotniskom, portowi i stoczni wyspy, a liczba alarmów lotniczych wzrosła w ciągu miesiąca do 263. Sam 7 stycznia nie był jednak dniem szczególnie ciężkim. Dowództwo na Malcie spodziewało się, że właśnie tego dnia Niemcy rozpoczną zmasowane ataki bombowców nurkujących na lotniska, i postawiło w stan gotowości wszystkie karabiny maszynowe piechoty, ale ulewy i niskie chmury pokrzyżowały te plany. Według dziennika wojennego Malty nad wyspę nadleciało tego dnia kilka niewielkich wypraw Ju 88 w osłonie myśliwców, które zrzuciły bomby na lotniska Ta’ Qali i Luqa, stocznię i wieś Dingli. Druga część informacji, porównanie z Londynem, dotyczy natomiast wiosny 1942 roku, nie stycznia.

Kesselring i II Korpus Lotniczy

Powrót Luftwaffe był odpowiedzią na jesienne sukcesy Malty. Od lata 1941 roku okręty podwodne, samoloty torpedowe i bombowce z wyspy, a od października także krążowniki Zespołu K, zatapiały statki płynące z Włoch do Libii; w listopadzie zniszczyły cały konwój „Duisburg”. Z braku paliwa i amunicji Erwin Rommel musiał w grudniu wycofać się spod Gazali w głąb Cyrenajki. Na początku grudnia Hitler mianował feldmarszałka Alberta Kesselringa głównodowodzącym na południu i postawił mu za zadanie zabezpieczenie szlaku do Afryki, a przede wszystkim obezwładnienie Malty.

Narzędziem Kesselringa był II Korpus Lotniczy gen. Bruno Loerzera, przenoszony z frontu wschodniego, gdzie wspierał natarcie na Moskwę. Przeprowadzka trwała tygodniami, a jednostki przybywały wyczerpane walkami i rosyjską zimą. Według zestawień przytaczanych w brytyjskich i niemieckich opracowaniach korpus wystawił w styczniu przeciwko Malcie zaledwie około 120 samolotów, w marcu już około 390. Trzon sił stanowiły bombowce Junkers Ju 88 i myśliwce Messerschmitt Bf 109 w wersji F, m.in. z pułku myśliwskiego JG 53, wspierane przez nocne myśliwce i samoloty rozpoznawcze. Obok nich nad wyspą nadal latało włoskie lotnictwo Regia Aeronautica.

Plan Kesselringa nie zakładał od razu wielkiego bombardowania. W styczniu i lutym Niemcy prowadzili ciągłe, nękające ataki niewielkimi grupami bombowców pod silną osłoną myśliwców. Ich celem było niszczenie samolotów na ziemi, rozbijanie pasów startowych i zmuszanie obrońców do nieustannego podrywania myśliwców, a przez to ich zużycie. Według podsumowania dziennika wojennego Malty w styczniu tylko w dziesięciu nalotach brało udział trzydzieści lub więcej samolotów, a 36 ataków skierowano na lotniska.

Pierwszy tydzień stycznia

Kesselring zaczął rok nalotem, który w rejestrze alarmów na Malcie otrzymał numer 1175. Najtragiczniejszy okazał się atak tuż przed północą 1 stycznia: według dziennika wojennego obserwatorzy widzieli nad portem bomby spadające „z ognistym ogonem”, a jedna z nich trafiła w domy w Gżirze. Gubernator wyspy, gen. William Dobbie, podał w raporcie do Londynu, że w Gżirze w nocy z 1 na 2 stycznia zginęło 27 osób; w spisie ofiar dziennika wojennego są dzieci w wieku od siedmiu miesięcy do piętnastu lat. Saperzy, którzy następnego dnia wydobyli jedną z niewybuchłych bomb, uznali ją za nieznany dotąd typ, prawdopodobnie z napędem rakietowym. Wzmianki o niemieckich bombach z dodatkowym napędem rakietowym, używanych nad Maltą w 1942 roku, pojawiają się także w późniejszych opracowaniach.

3 stycznia zaczęła się trwająca półtorej doby seria ataków na lotniska. Rano nad Luqę nadleciało około trzydziestu samolotów; pas startowy został mocno zryty lejami, a na ziemi uszkodzono kilka bombowców Wellington. Wieczorem i w nocy bomby spadały na Luqę, Hal Far, Ta’ Qali, stocznię i okoliczne wsie; w porcie zginęło trzech marynarzy z niszczyciela „Havock”. Następnego dnia z naprawionego przez żołnierzy lotniska Luqa wystartowało dziesięć bombowców Bristol Blenheim, które zaatakowały lotnisko Castelvetrano na Sycylii; według brytyjskich meldunków zniszczono tam kilkadziesiąt samolotów na ziemi, choć liczby z takich meldunków bywały zawyżone. Przesłuchania zestrzelonych lotników niemieckich i wiadomości o koncentracji samolotów na Sycylii skłoniły dowództwo do ogłoszenia stanu gotowości na wypadek desantu powietrznego. Do inwazji nie doszło, ale obawa przed nią towarzyszyła obrońcom przez całą zimę i wiosnę.

Zima okazała się dla obrony równie groźna jak bomby. Ulewne deszcze zamieniły nieutwardzone stanowiska rozproszenia na Ta’ Qali i Hal Far w błoto, a lotniska bywały nieczynne całymi dniami. 7 stycznia dowódca lotnictwa na Malcie, wicemarszałek lotnictwa Hugh Lloyd, odesłał do Egiptu dwa dywizjony Wellingtonów, bo nie było ich gdzie bezpiecznie ustawić. Armia oddała do pracy na lotniskach w ciągu miesiąca około 2500 żołnierzy, którzy zasypywali leje, budowali nowe drogi kołowania i kamienne osłony dla samolotów. Dzięki nim lotniska rzadko były wyłączone z użytku przez bomby dłużej niż kilka godzin.

Hurricane’y przeciw Messerschmittom

Obrona wyspy opierała się na kilku dywizjonach myśliwców Hawker Hurricane, na artylerii przeciwlotniczej i reflektorach. W starciu z nowymi Messerschmittami Bf 109F Hurricane’y okazały się wyraźnie słabsze. Niemieckie myśliwce były szybsze, lepiej się wznosiły i zwykle atakowały z przewagi wysokości, a Ju 88 potrafiły uciec przed pościgiem. W podsumowaniu stycznia dowódcy na Malcie pisali wprost, że ich samoloty są „wyraźnie zdeklasowane przez niemieckie maszyny”, że Ju 88 są tak silnie opancerzone, iż trudno je zestrzelić, a własnym myśliwcom brakuje działek. Dodawali jednak, że nieprzyjaciel nie osiągnął celu, jakim było obezwładnienie Malty.

Straty rosły szybko, zwłaszcza na ziemi. Według części opracowań w styczniu na lotniskach zniszczono około pięćdziesięciu Hurricane’ów, a w walkach powietrznych stracono kilka kolejnych; pod koniec miesiąca z ponad trzystu myśliwców, które od początku wojny przeszły przez wyspę, zostało na niej 28. 25 stycznia, według dziennika wojennego, 69 samolotów nieprzyjaciela zaatakowało Hal Far, niszcząc pięć Hurricane’ów i samolot torpedowy Swordfish. Bombowce i samoloty rozpoznawcze z Malty, latające nad morzem bez osłony myśliwców, padały ofiarą niemieckich myśliwców i nocnych myśliwców Ju 88. Piloci Hurricane’ów coraz głośniej domagali się nowocześniejszych maszyn, a dowódcy z Malty i z Kairu – myśliwców Supermarine Spitfire, których dotąd na Maltę nie wysyłano.

Konwoje

Mimo nalotów Brytyjczykom udało się w styczniu przeprowadzić na Maltę kilka statków z Aleksandrii. Na początku miesiąca w operacji MF2 szybki transportowiec „Glengyle” popłynął na wyspę pod osłoną 15 Eskadry Krążowników kontradm. Philipa Viana, a jednocześnie z Malty wyszedł do Aleksandrii pusty zaopatrzeniowiec „Breconshire”. Oba zespoły spotkały się na morzu 7 stycznia, a 8 stycznia „Glengyle” w eskorcie czterech niszczycieli wszedł do Wielkiego Portu z paliwem, żywnością i amunicją.

W operacji MF3 z Aleksandrii wyszły 16 stycznia cztery statki. 17 stycznia niemiecki okręt podwodny U-133 storpedował eskortujący je niszczyciel „Gurkha”; holenderski niszczyciel „Isaac Sweers” odholował go z płonącej plamy ropy i uratował większość załogi, ale okręt zatonął. Statek „Thermopylae” z powodu awarii skierowano do Bengazi, lecz w drodze został ciężko uszkodzony bombami i zatopiony. Trzy pozostałe – „Ajax”, „Clan Ferguson” i „City of Calcutta” – osłaniane przez Zespół K i Hurricane’y z wyspy, dotarły 19 stycznia do Wielkiego Portu. Tego dnia nad Maltę nadleciały 72 samoloty nieprzyjaciela; konwoju nie trafiły, ale bomby zrzucone na lotnisko Ta’ Qali spadły też na pobliską Mostę, gdzie zginęło szesnaście osób. Dobbie meldował, że był to pierwszy konwój od prawie czterech miesięcy i że przywiózł m.in. zboże, węgiel i naftę. Pod koniec stycznia, w podobnej operacji, „Breconshire” znów dotarł z Aleksandrii na wyspę.

Jednocześnie po drugiej stronie toczyła się walka, dla której Niemcy w ogóle przybyli na Sycylię. Malta nie mogła już powstrzymać konwojów Osi. Duży włoski konwój osłaniany przez pancerniki (operacja M43) dotarł do Trypolisu 5 stycznia bez strat, a w drugiej połowie miesiąca następny konwój (operacja T18) przeprowadził cztery z pięciu statków; brytyjskim samolotom udało się 23 stycznia zatopić tylko szybki statek „Victoria”, jeden z największych transportowców tego szlaku. Zespół K był po grudniowej katastrofie na polu minowym osłabiony, a po ataku włoskich żywych torped na Aleksandrię Flota Śródziemnomorska nie miała we wschodniej części morza ani jednego sprawnego pancernika.

Bilans miesiąca

Według podsumowania dziennika wojennego Malty w styczniu 1942 roku ogłoszono na wyspie 263 alarmy lotnicze, o około sto więcej niż w grudniu, a bomby spadły na ląd w czasie 54 nalotów. Alarmy następowały po sobie tak często, że 14 stycznia ogłoszono ich siedemnaście w ciągu doby. Dobbie podawał w raporcie z 24 stycznia, że w ciągu poprzedniego miesiąca zginęło 91 cywilów (w tym 32 dzieci), a 99 zostało ciężko rannych; zburzonych lub ciężko uszkodzonych zostało 430 domów i 35 innych budynków. Od początku wojny z Włochami na Malcie zginęło wtedy 421 cywilów. Gubernator podkreślał, że największe straty były tam, gdzie ludzie nie zdążyli zejść do schronów, i że służby obrony cywilnej działają sprawnie, choć nieustanne naloty są dla ludności ciężką próbą.

Malta i Londyn

Porównanie Malty z Londynem, które chronologie wiążą z 7 stycznia, krąży w wielu wersjach. Opracowania odnoszą je do marca i kwietnia 1942 roku, gdy II Korpus Lotniczy osiągnął pełną siłę i rozpoczął najcięższe bombardowania w dziejach wyspy. Według brytyjskich zestawień w samym kwietniu 1942 roku Niemcy i Włosi zrzucili na Maltę około 6700 ton bomb, trzy razy więcej niż w marcu, a część autorów pisze, że w marcu i kwietniu na wyspę spadło więcej bomb niż na Londyn w najcięższym roku blitzu. Inni ograniczają porównanie do najgorszych miesięcy bombardowań Londynu. Niezależnie od wersji nie dotyczy ono stycznia 1942 roku, gdy nad wyspę nadlatywały zwykle grupy od dwóch do kilkunastu bombowców. Porównanie ma też sens przede wszystkim jako miara gęstości bombardowań: Malta ma powierzchnię niespełna 250 kilometrów kwadratowych, a jej ludność skupiała się w dużej mierze wokół portu i stoczni, w które celowali Niemcy.

Miejsce w wojnie

Styczeń 1942 roku był na Malcie początkiem najcięższego okresu oblężenia. Niemcy nie zdołali jeszcze obezwładnić wyspy, ale osiągnęli cel pośredni: przez kilka miesięcy samoloty i okręty z Malty nie mogły skutecznie atakować szlaków do Libii. Konwoje Osi, które dotarły do Trypolisu na przełomie roku, pozwoliły Rommlowi 21 stycznia przejść do kontrofensywy, w której odzyskał zachodnią Cyrenajkę z Bengazi. Na samej wyspie luty i marzec przyniosły kolejne nasilenie nalotów, a w marcu i kwietniu – bombardowania, które zamieniły w gruzy znaczną część Valletty i okolic portu. 7 marca na Maltę doleciały z lotniskowca pierwsze Spitfire’y, 27 marca zatonął „Breconshire”, a 15 kwietnia król Jerzy VI przyznał całej wyspie Krzyż Jerzego.

Kesselring uznał w maju, że Malta została obezwładniona, a Hitler i Mussolini przygotowywali jej zdobycie z powietrza i morza. Do desantu jednak nie doszło, a gdy latem Luftwaffe przeniosła większość sił do Afryki i na wschód, wyspa odzyskała siły i znów zaczęła zatapiać statki płynące do Rommla. Styczniowe naloty, choć znacznie lżejsze od wiosennych, pokazały już wszystkie elementy tej walki: przewagę Messerschmittów nad Hurricane’ami, zależność obrony od konwojów, cierpienia ludności cywilnej i to, że los Malty był ściśle związany z losem wojny w Afryce Północnej.