Rząd Wang Jingweia w Nankinie

30 marca 1940 roku w Nankinie, dawnej stolicy Republiki Chińskiej, którą wojska japońskie zdobyły w grudniu 1937 roku i w której dopuściły się masakry na dziesiątkach tysięcy ludzi, odbyła się uroczystość nazwana „powrotem rządu do stolicy” (還都, huandu). Wang Jingwei, do niedawna drugi po Czang Kaj-szeku człowiek w Kuomintangu i w państwie, ogłosił, że Rząd Narodowy Republiki Chińskiej wraca z Chongqingu nad Jangcy i obejmuje władzę nad całymi Chinami. Nowy rząd przejął nazwę, urzędy, hymn i flagę rządu Czang Kaj-szeka, a także jego ideologię: trzy zasady ludowe Sun Jat-sena. W rzeczywistości był to rząd kolaboracyjny, utworzony za zgodą i pod nadzorem Japonii, który rządził tylko tymi skrawkami Chin, które okupowała japońska armia.

Historycy nazywają go zwykle rządem Wang Jingweia albo, za ówczesną nomenklaturą, Zreorganizowanym Rządem Narodowym. W Chinach, zarówno na Tajwanie, jak i w ChRL, mówi się o nim „marionetkowy” albo „fałszywy” rząd (偽政府), a samego Wanga uważa się za symbol zdrady.

Człowiek, który chciał pokoju

Wang Jingwei był jednym z najbardziej znanych polityków chińskich. Jako młody rewolucjonista w 1910 roku próbował wysadzić w powietrze regenta dynastii Qing, a w 1925 roku spisał testament polityczny umierającego Sun Jat-sena. Przez lata rywalizował z Czang Kaj-szekiem o przywództwo w Kuomintangu, w latach 1932–1935 był premierem i to on firmował ugody z Japonią, takie jak rozejm w Tanggu. W listopadzie 1935 roku został ciężko ranny w zamachu, którego sprawca nazwał go zdrajcą. W 1938 roku, na nadzwyczajnym zjeździe Kuomintangu w Wuhanie, został zastępcą przewodniczącego partii, którym wybrano Czanga.

Od początku wojny z Japonią Wang wątpił, czy Chiny mogą ją wygrać. Uważał, że kraj jest za słaby gospodarczo i wojskowo, że taktyka spalonej ziemi i długiej wojny zniszczy go bardziej niż Japonię, a na pomoc mocarstw nie ma co liczyć. Jesienią 1938 roku, gdy padły Wuhan i Kanton, a w pożarze wywołanym przez własne władze spłonęła Changsha, mówił już otwarcie, że trzeba szukać pokoju.

Japonia od początku 1938 roku szukała w Chinach kogoś, kto zastąpi Czanga. 16 stycznia 1938 roku premier Fumimaro Konoe ogłosił, że Japonia nie będzie traktować rządu Czang Kaj-szeka jako strony rokowań. Na okupowanych terenach armia stworzyła wcześniej lokalne rządy kolaboracyjne: Tymczasowy Rząd Republiki Chińskiej w Pekinie (grudzień 1937) pod przewodem Wang Kemina i Zreformowany Rząd w Nankinie (marzec 1938) pod przewodem Liang Hongzhiego. Ich ludzie byli jednak mało znani, a ich władza nie sięgała poza zasięg japońskich garnizonów. W Mongolii Wewnętrznej działał jeszcze Mengjiang księcia De Wanga. Wang Jingwei, polityk o krajowej sławie i nienagannym rewolucyjnym rodowodzie, był dla Tokio kimś zupełnie innym.

Ucieczka z Chongqingu

Pośrednikami byli młodsi dyplomaci i politycy z otoczenia Wanga, przede wszystkim Gao Zongwu i Mei Siping, a także Zhou Fohai. Po stronie japońskiej rozmowy prowadzili oficerowie sztabu generalnego, pułkownik Sadaaki Kagesa i podpułkownik Takeo Imai. 20 listopada 1938 roku w Szanghaju, w domu nazywanym Chongguangtang, obie strony spisały porozumienie: Chiny uznają Mandżukuo i przyłączą się do wspólnej walki z komunizmem, Japonia dostanie prawo do stacjonowania wojsk w Mongolii Wewnętrznej i przywileje gospodarcze na północy, a w zamian wycofa pozostałe wojska z Chin w ciągu dwóch lat od przywrócenia pokoju i rozważy zrzeczenie się eksterytorialności i koncesji. Plan zakładał, że Wang opuści Chongqing, Konoe ogłosi japońskie warunki, a Wang publicznie je poprze i z pomocą generałów niechętnych Czangowi zbuduje nowy rząd w niezajętych przez Japończyków prowincjach południowo-zachodnich.

18 grudnia 1938 roku Wang z żoną Chen Bijun i kilkoma współpracownikami wyleciał z Chongqingu do Kunmingu, a następnego dnia samolotem, który udostępnił mu gubernator Junnanu Long Yun, do Hanoi w Indochinach Francuskich. Wtedy plan zaczął się sypać. Ani Long Yun, ani dowódcy w Syczuanie i Guangdongu nie poszli za Wangiem. 22 grudnia Konoe wygłosił zapowiedziane oświadczenie o trzech zasadach polityki wobec Chin, czyli dobrosąsiedzkiej przyjaźni, wspólnej obronie przed komunizmem i współpracy gospodarczej, ale pod naciskiem wojska pominął w nim najważniejszą obietnicę: wycofanie wojsk. Wang mimo to dotrzymał swojej części umowy. 29 grudnia wysłał do kierownictwa Kuomintangu telegram, opublikowany w hongkońskiej prasie i nazywany od znaku oznaczającego tę datę „telegramem Yan” (豔電), w którym wzywał do rozmów pokojowych na podstawie oświadczenia Konoe. 1 stycznia 1939 roku Kuomintang wykluczył go dożywotnio z partii i pozbawił wszystkich stanowisk. 4 stycznia upadł rząd Konoe.

Wang utknął w Hanoi bez wojska i bez terytorium. Czang Kaj-szek przysłał mu paszport i pieniądze na wyjazd do Europy, a jednocześnie polecił wywiadowi przygotować zamach. W nocy z 20 na 21 marca 1939 roku agenci tajnej policji Dai Li wdarli się do domu Wanga w Hanoi i zastrzelili jego sekretarza i przyjaciela Zeng Zhongminga. Zamach przesądził o dalszym biegu wypadków. Wang uznał, że nie ma już powrotu, a Japończycy zrozumieli, że bez ich ochrony zginie. Pod koniec kwietnia z pomocą Kagesy opuścił Hanoi i na początku maja dotarł statkiem do Szanghaju. Pomysł rządu w wolnych prowincjach upadł. Nowy rząd mógł powstać już tylko na terenach okupowanych przez Japonię.

Rokowania w Tokio i Szanghaju

Pod koniec maja 1939 roku Wang poleciał do Japonii. Rozmawiał z premierem Kiichirō Hiranumą, z ministrem wojny Seishirō Itagakim i z byłym premierem Konoe. Uzyskał zgodę na utworzenie rządu centralnego, który wchłonie rządy w Pekinie i Nankinie. Spór wybuchł o flagę: Wang chciał zachować flagę Republiki Chińskiej, taką samą, jakiej używał Chongqing, a Itagaki się temu sprzeciwiał. Skończyło się kompromisem: do flagi z niebieskim niebem i białym słońcem doczepiono żółty proporczyk z hasłem „Pokój, antykomunizm, budowa państwa” (和平反共建國), żeby żołnierze japońscy mogli odróżnić sojuszników od wrogów.

W Szanghaju działało teraz specjalne biuro japońskiej armii, nazywane Agencją Śliwy (梅機関), którym kierował Kagesa. Przy jego pomocy Wang zwołał 28 sierpnia 1939 roku „VI Zjazd Krajowy Kuomintangu”, który ogłosił się prawowitym kierownictwem partii i wybrał go na przewodniczącego komitetu wykonawczego. We wrześniu ustalono z Wang Keminem i Liang Hongzhim, jak podzielić miejsca w przyszłym rządzie. Jednocześnie w Szanghaju powstał aparat terroru: tajna policja przy ulicy Jessfield 76, kierowana przez Ding Mocuna i Li Shiquna, która w następnych latach porywała, torturowała i zabijała agentów Chongqingu, komunistów i niewygodnych dziennikarzy.

Najtrudniejsze były rozmowy o traktacie. Od listopada 1939 roku japońscy wysłannicy przedstawiali warunki znacznie ostrzejsze niż obietnice Konoe. Północne Chiny i Mengjiang miały pozostać „strefami szczególnymi” z japońskimi wojskami i doradcami, dolna Jangcy obszarem ścisłej współpracy gospodarczej, a wyspy u wybrzeży południowych bazami japońskiej marynarki. Wang był bliski zerwania. W tekście „Do Japonii”, ogłoszonym jesienią w tokijskim miesięczniku „Chūōkōron”, ostrzegał, że Chińczycy rozumieją japoński „nowy ład w Azji Wschodniej” jako inną nazwę zagłady Chin. Ostatecznie 30 grudnia 1939 roku przyjął tajny dokument nazwany „Zarysem dostosowania nowych stosunków japońsko-chińskich”.

Rokowania toczyły się w czasie, gdy wojna w Chinach znów przybrała na sile. W listopadzie 1939 roku Japończycy zajęli Nanning w Kuangsi, by odciąć Chongqing od dostaw z Indochin, a od grudnia chińskie armie prowadziły na niemal całym froncie ofensywę zimową, pierwszą tak wielką od początku wojny. Nie odzyskały żadnego ważnego miasta, ale pokazały, że Chiny ani myślą kapitulować. Tokio tym bardziej potrzebowało chińskiego rządu, który ogłosi, że wojna jest zbędna.

Wtedy nastąpił cios. Gao Zongwu i Tao Xisheng, dwaj ludzie z najbliższego otoczenia Wanga, uciekli do Hongkongu i przekazali kopie dokumentów Chongqingowi. 22 stycznia 1940 roku hongkoński „Ta Kung Pao” i inne gazety opublikowały ich treść. Dla propagandy Czang Kaj-szeka był to dar: tajny układ potwierdzał, że Wang zgodził się na podporządkowanie Chin Japonii. Mimo to 23–26 stycznia w Qingdao Wang, Wang Kemin i Liang Hongzhi uzgodnili połączenie swoich administracji. Do obozu Wanga przeszedł wtedy wahający się dotąd Chen Gongbo, jego stary współpracownik z lewicy Kuomintangu. W Tokio pytano o sens tego wszystkiego nawet w parlamencie: 2 lutego poseł Takao Saitō, w głośnym przemówieniu w debacie budżetowej, pytał, czy planowany rząd będzie miał jakąkolwiek realną władzę.

Powrót do stolicy

20 marca 1940 roku w Nankinie zebrała się Centralna Rada Polityczna z udziałem ludzi Wanga, przedstawicieli obu dotychczasowych rządów kolaboracyjnych i kilku „niezależnych” polityków. Zatwierdziła ona ustrój nowego rządu, wzorowany dokładnie na ustroju Republiki Chińskiej sprzed 1937 roku, z pięcioma izbami władzy, tak zwanymi juanami. 29 marca rząd pekiński i nankiński formalnie się rozwiązały. Ten pierwszy przekształcono w Radę Polityczną Chin Północnych, która pod przewodem Wang Kemina zachowała szeroką samodzielność i w praktyce podlegała bardziej japońskiej armii na północy niż Nankinowi.

30 marca odbyła się uroczystość „powrotu do stolicy”. Wang ogłosił dziesięciopunktowy program „pokojowej budowy państwa” i wezwał Chongqing do zakończenia wojny. Nie przyjął jednak tytułu przewodniczącego rządu. Formalnie przewodniczącym pozostał Lin Sen, sędziwy prezydent Republiki Chińskiej, który przebywał w Chongqingu i o całej sprawie nie chciał słyszeć, a Wang został jego „zastępcą” i jednocześnie przewodniczącym Juanu Wykonawczego, czyli premierem. Miało to pokazać, że nowy rząd nie jest konkurencją dla Chongqingu, lecz jego „prawdziwą” kontynuacją, do której Czang może jeszcze dołączyć. Chen Gongbo stanął na czele Juanu Ustawodawczego, Zhou Fohai objął ministerstwo finansów, a Liang Hongzhi Juan Kontrolny.

Odpowiedź Chongqingu była natychmiastowa. Rząd Czang Kaj-szeka nazwał nowy rząd marionetkowym i wydał nakazy aresztowania 77 jego członków. Lin Sen wygłosił przemówienie, w którym zapowiadał walkę aż do zwycięstwa. Stany Zjednoczone, ustami sekretarza stanu Cordella Hulla, oświadczyły, że nadal uznają rząd w Chongqingu za jedyny rząd Chin, a podobne stanowisko zajęła Wielka Brytania.

Marionetka bez uznania

Najbardziej znaczące było jednak to, czego nie zrobiła Japonia. Rząd admirała Mitsumasy Yonaiego powitał nowy rząd przychylnym oświadczeniem i wysłał do Nankinu jako specjalnego ambasadora byłego premiera, generała Nobuyukiego Abe, ale formalnie go nie uznał. Tokio wciąż liczyło, że uda się zawrzeć pokój z samym Czang Kaj-szekiem. Od przełomu 1939 i 1940 roku japońscy oficerowie wywiadu prowadzili w Hongkongu tajne rozmowy z ludźmi, którzy przedstawiali się jako wysłannicy Chongqingu (tak zwana operacja „Kiri”). Rząd Wanga był dla Japonii przede wszystkim środkiem nacisku: miał pokazać Czangowi, że jeśli nie przyjmie warunków, Japonia znajdzie sobie innego partnera.

Władza Wanga była od początku bardzo ograniczona. Nominalnie obejmował on całe Chiny z wyjątkiem Mandżukuo, które uznawał. Faktycznie rządził w Nankinie, Szanghaju i części prowincji Jiangsu, Zhejiang i Anhui, a i tam tylko w miastach i wzdłuż linii kolejowych, bo wieś w dużej mierze należała do partyzantów komunistycznych i oddziałów lojalnych wobec Chongqingu. Północ podlegała japońskiej armii w Pekinie, Mengjiang był od niego niezależny. Przy każdym urzędzie działali japońscy doradcy, a dowództwo japońskiej Armii Ekspedycyjnej w Chinach, rezydujące w tym samym Nankinie, mogło unieważnić każdą decyzję. Armia rządu, nazywana Armią Pokojowego Budowania Narodu, liczyła w 1940 roku według chińskich szacunków kilkadziesiąt tysięcy ludzi, słabo uzbrojonych, i służyła głównie do pilnowania terenów na tyłach Japończyków.

Wang tłumaczył swoją decyzję tym, że ktoś musi chronić ludność terenów okupowanych przed bezpośrednimi rządami japońskiego wojska i że pokój z Japonią na możliwych do przyjęcia warunkach jest jedynym ratunkiem dla Chin przed zniszczeniem lub komunizmem. Wielu historyków przyznaje, że w części wierzył w to szczerze. Rząd, który stworzył, nie miał jednak żadnej możliwości, by te cele osiągnąć. Nie mógł zakończyć wojny, bo Japonia nie chciała wycofać wojsk, a Chongqing nie chciał rozmawiać. Nie mógł też naprawdę chronić ludności, bo nie miał władzy nad japońską armią, a jego własna policja i tajne służby dopuszczały się przemocy i rabunku. W oczach większości Chińczyków był po prostu narzędziem okupanta.

Miejsce w wojnie

Japonia uznała rząd Wanga dopiero po ośmiu miesiącach, gdy rozmowy z Chongqingiem się nie powiodły. 30 listopada 1940 roku Wang i Abe podpisali w Nankinie japońsko-chiński traktat podstawowy, a razem z przedstawicielem Mandżukuo wspólną deklarację trzech państw. Traktat, w tajnych aneksach przyznający Japonii prawo do trzymania wojsk na północy i w Mongolii Wewnętrznej, porównywano z dwudziestoma jeden żądaniami z 1915 roku. Wang przyjął wtedy formalnie tytuł przewodniczącego rządu. 1 lipca 1941 roku rząd w Nankinie uznały Niemcy, Włochy i inne państwa związane z paktem antykominternowskim, a Czang Kaj-szek zerwał w odpowiedzi stosunki z Berlinem i Rzymem.

Po wybuchu wojny na Pacyfiku Wang związał się z Japonią jeszcze ściślej. 9 stycznia 1943 roku jego rząd wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii i w zamian odzyskał od Japonii koncesje w chińskich miastach i zniesienie japońskiej eksterytorialności. W listopadzie 1943 roku Wang wziął udział w Konferencji Wielkiej Azji Wschodniej w Tokio. Rząd prowadził w dolnej Jangcy brutalne kampanie „oczyszczania wsi” wymierzone w partyzantów komunistycznych i chłopów, którzy ich wspierali. Wang zmarł 10 listopada 1944 roku w szpitalu w Nagoi. Jego następca Chen Gongbo rozwiązał rząd 16 sierpnia 1945 roku, dzień po kapitulacji Japonii. W procesach po wojnie Chen Gongbo, Liang Hongzhi i inni przywódcy rządu zostali skazani na śmierć i straceni, a Zhou Fohai i Chen Bijun zmarli w więzieniu.

Rząd Wang Jingweia był ostatnią i największą z japońskich prób zakończenia wojny w Chinach środkami politycznymi. Japonia, która wojskowo zajęła wschodnią część kraju, ale nie mogła zmusić Czang Kaj-szeka do kapitulacji ani przekonać Chińczyków, że jej „nowy ład w Azji Wschodniej” oznacza coś innego niż podporządkowanie, stworzyła rząd, który nie miał ani władzy, ani uznania własnego narodu. Zamiast skrócić wojnę, związał on Japonię z kolejnym zobowiązaniem i odebrał jej możliwość pokoju z Chongqingiem, bo Czang nie mógł rozmawiać z krajem, który uznał jego rywala. Wojna w Chinach, coraz bardziej beznadziejna, skłoniła Tokio do szukania surowców na południu, w Indochinach i Holenderskich Indiach Wschodnich, co w grudniu 1941 roku doprowadziło do wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią. Nazwisko Wanga, jak nazwisko Vidkuna Quislinga w Europie, stało się w Chinach synonimem zdrajcy, a historycy wciąż spierają się, ile w jego decyzji było przekonania, ambicji i rywalizacji z Czang Kaj-szekiem.