Plebiscyt w Saarze

W niedzielę 13 stycznia 1935 roku mieszkańcy Terytorium Saary, od piętnastu lat zarządzanego przez Ligę Narodów, zdecydowali w plebiscycie o jego przyszłości. Do urn poszło 528 105 spośród 539 541 uprawnionych, czyli prawie 98 procent. Za zjednoczeniem z Niemcami głosowało 477 089 osób, 90,7 procent ważnych głosów. Za utrzymaniem dotychczasowego zarządu Ligi, tak zwanego status quo, opowiedziało się 46 613 osób (8,9 procent), a za przyłączeniem do Francji zaledwie 2124 (0,4 procent). 17 stycznia Rada Ligi Narodów postanowiła, że Saara wróci do Rzeszy 1 marca 1935 roku. Był to pierwszy nabytek terytorialny Adolfa Hitlera, zdobyty bez jednego wystrzału i z demokratycznym uzasadnieniem, którego nikt nie mógł zakwestionować.

Bywa, że pod datą 7 stycznia 1935 roku umieszcza się zatwierdzenie wyników plebiscytu przez Ligę Narodów. Tego dnia wyników jeszcze nie było. Między 7 a 9 stycznia głosowały wcześniej tylko niektóre grupy: więźniowie, chorzy w szpitalach, żandarmi, urzędnicy wyborczy i kolejarze, łącznie 5853 osoby, a ich głosy zapieczętowano do wspólnego liczenia. Właściwe głosowanie odbyło się 13 stycznia, wyniki ogłoszono rano 15 stycznia, a Rada Ligi zatwierdziła je 17 stycznia.

Terytorium pod zarządem Ligi

O losie Saary rozstrzygnięto w 1919 roku na konferencji pokojowej w Paryżu. Premier Francji Georges Clemenceau chciał przyłączyć do Francji ten niewielki, liczący około 1900 kilometrów kwadratowych, ale bogaty w węgiel i hutnictwo obszar nad rzeką Saarą. Prezydent Woodrow Wilson i Brytyjczycy się temu sprzeciwili, bo ludność była niemal w całości niemiecka. Kompromis wpisano do artykułów 45–50 traktatu wersalskiego. Kopalnie przeszły na własność Francji jako odszkodowanie za kopalnie zniszczone przez Niemców na północy Francji. Obszar, wykrojony z pruskiej Nadrenii i bawarskiego Palatynatu, na piętnaście lat oddano pod zarząd pięcioosobowej Komisji Rządzącej odpowiedzialnej przed Ligą Narodów. Potem mieszkańcy, którzy w dniu podpisania traktatu mieszkali na tym terenie i ukończyli 20 lat, mieli wybrać jedną z trzech możliwości: utrzymanie zarządu Ligi, połączenie z Francją albo powrót do Niemiec. Gdyby wybrali Niemcy, Rzesza musiała odkupić kopalnie od Francji w złocie.

Przez lata dwudzieste Saara żyła w unii celnej z Francją, posługiwała się frankiem i miała własne znaczki, ale jej mieszkańcy nie przestali uważać się za Niemców. Wszystkie partie domagały się powrotu do Rzeszy, a petycje przeciwko Komisji Rządzącej płynęły do Genewy nieprzerwanym strumieniem. Na początku lat trzydziestych nikt nie wątpił, że plebiscyt wygrają Niemcy. Pytanie brzmiało tylko, jaką przewagą.

Hitler zmienia stawkę

Dojście Hitlera do władzy w 1933 roku sprawiło, że głosowanie przestało być sprawą oczywistą. Saara była jedynym skrawkiem Niemiec, gdzie wciąż obowiązywały swobody obywatelskie, więc schronili się w niej liczni przeciwnicy nazizmu. Socjaldemokraci pod wodzą Maxa Brauna jesienią 1933 roku, po wystąpieniu Niemiec z Ligi Narodów, zmienili stanowisko i zaczęli przekonywać, by głosować za status quo, dopóki Niemcy nie uwolnią się od Hitlera. Komuniści dołączyli do nich dopiero w lipcu 1934 roku, na polecenie Kominternu, tworząc z socjaldemokratami Front Jedności. W katolickim środowisku, najsilniejszym w regionie, panował rozdźwięk. Biskupi Trewiru i Spiry, którym podlegała Saara, opowiadali się za powrotem do Rzeszy. Część duchownych i działaczy katolickich zaniepokoiła jednak noc długich noży, w której zginął między innymi przywódca berlińskiej Akcji Katolickiej Erich Klausener, oraz pucz lipcowy w Austrii, w którym naziści zamordowali kanclerza Engelberta Dollfußa. W listopadzie 1934 roku powstał katolicki Niemiecki Związek Ludowy, który wzywał do powrotu do Niemiec, ale nie do Niemiec Hitlera.

Po drugiej stronie stanął Front Niemiecki (Deutsche Front), utworzony w 1933 roku z prawie wszystkich partii saarskich, do którego w marcu 1934 roku włączyła się też miejscowa NSDAP. Za kulisami kierowali nim ludzie z Rzeszy. Od listopada 1933 roku pełnomocnikiem rządu do spraw Saary był wicekanclerz Franz von Papen, a od lata 1934 roku Josef Bürckel, gauleiter sąsiedniego Palatynatu. Kampanię „Deutsch ist die Saar” („Saara jest niemiecka”) prowadziło ministerstwo propagandy Josepha Goebbelsa. W maju 1934 roku Front Niemiecki liczył ponad 455 tysięcy członków, co odpowiadało mniej więcej 93 procentom przyszłych uprawnionych do głosowania. Do wstąpienia skłaniano pracodawców, urzędników i sąsiadów. Wielu policjantów i urzędników Komisji Rządzącej potajemnie współpracowało z Frontem, a jego bojówki śledziły przeciwników, sporządzały „czarne listy” „zdrajców narodu” i zapowiadały, że po 1935 roku przyjdzie czas rozrachunku. Obserwatorzy zagraniczni i komisja plebiscytowa odnotowywali zastraszanie, porwania przeciwników przez granicę i bojkot żydowskich sklepów.

Liga przygotowuje głosowanie

Rada Ligi Narodów zajęła się plebiscytem w styczniu 1934 roku i powierzyła przygotowania Komitetowi Trzech pod przewodnictwem włoskiego dyplomaty Pompea Aloisiego. Niemcy, które od jesieni 1933 roku nie należały już do Ligi, odmówiły udziału w obradach, ale 2 czerwca 1934 roku zobowiązały się, podobnie jak Francja, że nie będą wywierać nacisku na głosujących i nie będą prześladować nikogo za to, jak głosował. W lipcu 1934 roku do Saarbrücken przyjechała trzyosobowa komisja plebiscytowa ze Szwajcarii, Holandii i Szwecji, wspierana przez kilkudziesięciu neutralnych inspektorów. Ustalono, że głosowanie odbędzie się 13 stycznia 1935 roku. Listy głosujących, sporządzone na podstawie dokumentów zabezpieczonych już w latach dwudziestych, objęły 539 541 osób. Około 55 tysięcy uprawnionych mieszkało poza Saarą, głównie w Rzeszy, ale też w Ameryce. Rząd niemiecki opłacił im przejazd specjalnymi pociągami i statkami.

3 grudnia 1934 roku Niemcy i Francja zawarły w Rzymie porozumienie, według którego w razie powrotu Saary do Rzeszy Niemcy zapłacą za kopalnie 900 milionów franków, w dużej części w dostawach węgla. Francja, która od śmierci ministra Louisa Barthou w zamachu w Marsylii szukała porozumienia z Niemcami i Włochami, nie chciała jednak wysyłać do Saary własnych żołnierzy. Zaproponowała siły międzynarodowe. 8 grudnia Rada Ligi zatwierdziła ich utworzenie. Wielka Brytania wysłała 1500 żołnierzy, Włochy 1300, Szwecja około 260, a Holandia 250. Liczące około 3300 ludzi siły pod dowództwem brytyjskiego generała Johna Brinda przybyły przed Bożym Narodzeniem. Nie zastępowały policji, miały tylko swoją obecnością zniechęcić bojówki do zamachu stanu. Pięć razy wyjeżdżały na interwencje i za każdym razem uspokajały sytuację bez rozlewu krwi. Była to jedna z pierwszych w historii międzynarodowych misji pokojowych.

Dzień głosowania

13 stycznia lokale wyborcze otwarto o 8.30. Front Niemiecki kazał swoim zwolennikom głosować jak najwcześniej, więc od rana przed lokalami stały kolejki. Porządkowi Frontu byli wszędzie, „kierowali” ruchem i nakazywali głosującym milczenie, bo komisja unieważniała karty osób, które w lokalu demonstrowały swój wybór, na przykład pozdrowieniem hitlerowskim. Dla wielu przeciwników nazizmu sama ich obecność była ostrzeżeniem. Komunikacja publiczna tego dnia była bezpłatna, a w całym kraju obowiązywał zakaz sprzedaży alkoholu. Urny przewieziono wieczorem pod strażą do sali Wartburg w Saarbrücken, gdzie 14 stycznia po południu zaczęło się liczenie. Trwało do piątej rano. Na części kart głosujący dopisywali „Za Niemcami, przeciw Hitlerowi”.

15 stycznia rano komisja plebiscytowa ogłosiła wyniki przez radio po niemiecku, francusku i angielsku. W każdym okręgu za Niemcami głosowało co najmniej 83 procent. Niemal od razu nadano z Rzeszy uroczystą audycję: Bürckel meldował Hitlerowi, że Niemcy znad Saary wracają do „ołtarza jedności”, Hitler dziękował im z Obersalzbergu, a Goebbels wygłosił przemówienie, po którym biły dzwony. W ulicach saarskich miast trwały wiwaty, a na wsiach palono kukły z napisami „Status quo” i „Matz Braun”. Po ogłoszeniu wyników Hitler zapewnił, że po powrocie Saary Niemcy nie mają już wobec Francji żadnych żądań terytorialnych.

17 stycznia przedstawiciele komisji przedstawili wyniki w Genewie. Francuski minister spraw zagranicznych Pierre Laval uznał je bez zastrzeżeń, a Rada Ligi postanowiła o zwrocie Saary Niemcom z dniem 1 marca. Skrzynie z kartami do głosowania zniszczono w Genewie.

Powrót do Rzeszy

1 marca 1935 roku Aloisi w imieniu Ligi przekazał Saarę ministrowi spraw wewnętrznych Rzeszy Wilhelmowi Frickowi. Jeszcze tego samego dnia do Saarbrücken przyjechał Hitler, którego witały dziesiątki tysięcy członków SA i SS. Saary nie oddano z powrotem Prusom i Bawarii. Stała się „Krajem Saary” podległym bezpośrednio komisarzowi Rzeszy, którym został Bürckel, a Saarlouis przemianowano na Saarlautern, by zatrzeć francuskie brzmienie nazwy.

Przeciwnicy nazizmu musieli uciekać. Komisja Rządząca uprzedziła Maxa Brauna i katolickiego dziennikarza Johannesa Hoffmanna, że nie zapewni im już bezpieczeństwa, i obaj wyjechali do Francji. W pierwszych tygodniach Saarę opuściło około 4300 osób, a według różnych szacunków łącznie od 4 do 8 tysięcy. Francja przyjęła ich niechętnie. Liga Narodów przyznała im paszporty nansenowskie, a w 1936 roku sfinansowała wyjazd części z nich do Paragwaju. Niemiecka obietnica, że nikt nie będzie prześladowany za sposób głosowania ani za pochodzenie, obowiązywała przez rok, do 1 marca 1936 roku. Do tego czasu wielu Żydów z Saary zdążyło wyjechać, zabierając majątek bez ograniczeń, jakie obowiązywały w Rzeszy. Ci, którzy zostali, znaleźli się pod władzą ustaw norymberskich. W październiku 1940 roku Bürckel i gauleiter Badenii Robert Wagner deportowali ponad 6500 Żydów ze swoich okręgów do obozu w Gurs we Francji. Saara nie wróciła do Niemiec jako kraj wolny, lecz jako część dyktatury.

Znaczenie

Plebiscyt był w sensie formalnym uczciwy: liczono głosy pod okiem neutralnych urzędników, a wynik był zbyt wyraźny, by przypisać go oszustwu. Większość mieszkańców chciała po prostu wrócić do Niemiec, a dla wielu katolików i robotników ważniejsza była przynależność narodowa niż charakter władzy w Berlinie. Wynik pokazał jednak także skuteczność nazistowskiego połączenia propagandy, pieniędzy i zastraszania, i to jeszcze zanim Rzesza przejęła władzę na tym obszarze. Skala zwycięstwa zaskoczyła neutralnych obserwatorów, a podobno także samych nazistów.

Dla Hitlera było to zwycięstwo propagandowe pierwszej rangi. Mógł przedstawiać je jako dowód, że naród niemiecki stoi za nim murem, a rewizja Wersalu jest tylko spełnieniem prawa do samostanowienia, na które powoływali się sami zwycięzcy z 1919 roku. Dwa miesiące później, 16 marca 1935 roku, ogłosił przywrócenie powszechnej służby wojskowej i budowę armii liczącej 36 dywizji, łamiąc otwarcie rozbrojeniowe postanowienia traktatu. W 1936 roku wkroczył do zdemilitaryzowanej Nadrenii, a w 1938 roku przyłączył Austrię i dopiero po fakcie urządził tam plebiscyt, w którym oficjalnie ponad 99 procent głosowało za. Zapewnienie, że wobec Francji nie ma już żadnych żądań, Hitler powtarzał wielokrotnie i w 1940 roku je złamał, gdy po pokonaniu Francji wcielił faktycznie do Rzeszy Lotaryngię, dołączoną do okręgu Bürckela.

Saara stała się też zapleczem przemysłowym niemieckich zbrojeń i strefą przyfrontową: wzdłuż jej granicy z Francją zbudowano Wał Zachodni. Po II wojnie światowej obszar znów znalazł się pod kontrolą Francji jako protektorat, a o powrocie do Niemiec jego mieszkańcy zdecydowali po raz drugi w referendum w 1955 roku. 1 stycznia 1957 roku Saara została krajem związkowym Republiki Federalnej Niemiec.