Stany Zjednoczone ogłaszają neutralność

5 września 1939 roku prezydent Franklin Delano Roosevelt podpisał dwie proklamacje, którymi Stany Zjednoczone oficjalnie stanęły z boku wojny w Europie. Pierwsza ogłaszała neutralność kraju według prawa międzynarodowego i przypominała Amerykanom, czego im nie wolno: zaciągać się do wojsk państw walczących, werbować dla nich ochotników, uzbrajać w amerykańskich portach okrętów wojennych ani pozwalać, by terytorium i wody Stanów służyły celom wojennym którejkolwiek strony. Druga, wydana na podstawie ustawy o neutralności z 1937 roku, stwierdzała, że istnieje „stan wojny między Niemcami a Francją, Polską oraz Zjednoczonym Królestwem, Indiami, Australią i Nową Zelandią”, i nakładała embargo na wywóz broni, amunicji i sprzętu wojennego do wszystkich tych państw. Prawo nie odróżniało napastnika od ofiary, więc broni nie mogła kupić w Ameryce ani Rzesza, ani napadnięta Polska i jej sojusznicy.

Tego samego dnia administracja ogłosiła, że okręty i samoloty marynarki wojennej patrolują wody u wybrzeży kraju, by obserwować ruchy okrętów państw walczących. Tak narodził się patrol neutralności. Trzy dni później, 8 września, Roosevelt ogłosił „ograniczony” stan wyjątkowy i zarządził powiększenie armii, floty, piechoty morskiej i Gwardii Narodowej.

Ameryka wobec wojny

Wiadomość o niemieckim ataku na Polskę dotarła do Białego Domu nad ranem 1 września. Prezydenta obudził telefon ambasadora w Paryżu Williama Bullitta, a jeszcze tego dnia Roosevelt zaapelował do walczących, by nie bombardowali ludności cywilnej. Nie mógł zrobić wiele więcej. Od połowy lat trzydziestych amerykańską politykę wobec wojen za oceanem krępowały ustawy o neutralności, przyjęte pod wpływem przekonania, że udział w pierwszej wojnie światowej był błędem, do którego kraj wciągnęli bankierzy i fabrykanci broni. Prezydent już w 1937 roku, w przemówieniu kwarantannowym, wzywał do izolowania agresorów, ale spotkał się z chłodnym przyjęciem. Wiosną i latem 1939 roku, po zajęciu Czech, próbował przekonać Kongres do zniesienia embarga na broń. Izba Reprezentantów osłabiła jego projekt, a 11 lipca senacka komisja spraw zagranicznych odłożyła sprawę do następnej sesji. Wygasła też 1 maja zasada „cash and carry”, która pozwalała walczącym kupować inne towary za gotówkę i wywozić je własnymi statkami.

Sympatie Amerykanów nie budziły wątpliwości. W sondażach z jesieni 1939 roku zdecydowana większość pytanych, ponad 80 procent, życzyła zwycięstwa Wielkiej Brytanii i Francji, a tylko znikomy odsetek Niemcom. Równie zdecydowana większość nie chciała jednak, by Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny. Na tym rozdźwięku Roosevelt musiał budować swoją politykę przez następne dwa lata.

Pogadanka z 3 września

W niedzielę 3 września, w dniu, w którym Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, a u wybrzeży Irlandii U-30 zatopił „Athenię” z ponad trzystoma Amerykanami na pokładzie, Roosevelt wygłosił wieczorem radiową „pogadankę przy kominku”. Powiedział, że do ostatniej chwili, do wpół do piątej rano, łudził się, iż jakiś cud zapobiegnie wojnie. Ostrzegał, że gdy pokój zostaje zerwany gdziekolwiek, zagrożony jest pokój wszystkich krajów, i że każda bitwa i każdy statek na morzu dotyczą przyszłości Ameryki. Zapowiedział proklamację neutralności, zgodną z prawem międzynarodowym, i drugą, wymaganą przez ustawę o neutralności.

Najsłynniejsze zdanie przemówienia brzmiało: „Ten naród pozostanie narodem neutralnym, ale nie mogę prosić, by każdy Amerykanin pozostał neutralny także w myślach. Nawet neutralny ma prawo brać pod uwagę fakty. Nawet od neutralnego nie można żądać, by zamknął swój umysł albo swoje sumienie”. Było to świadome odejście od wzoru z 1914 roku, kiedy prezydent Woodrow Wilson wezwał rodaków, by byli bezstronni „w myślach tak samo jak w czynach”. Roosevelt zapewniał zarazem: „Widziałem wojnę i nienawidzę wojny”, wyrażał nadzieję, że Stany Zjednoczone pozostaną poza nią, i obiecywał, że dopóki będzie to w jego mocy, „nie będzie zaciemnienia pokoju w Stanach Zjednoczonych”.

Proklamacje z 5 września

Dwie proklamacje z 5 września różniły się podstawą prawną. Pierwsza była tradycyjną deklaracją neutralności, jaką Stany Zjednoczone ogłaszały w czasie dawniejszych wojen, także w 1914 roku. Wyliczała zakazane czyny na podstawie kodeksu karnego z 1909 roku i ustawy z 1917 roku: przyjmowanie patentów oficerskich od walczących, werbunek, uzbrajanie statków dla walczących, organizowanie z terytorium Stanów wypraw wojskowych. Tego samego dnia rozporządzenie wykonawcze podzieliło obowiązki egzekwowania neutralności między departamenty wojny, marynarki, skarbu i handlu, a osobna proklamacja ustaliła zasady neutralności w strefie Kanału Panamskiego.

Druga proklamacja uruchamiała mechanizm ustawy z 1937 roku. Od tej chwili wywóz broni, amunicji i sprzętu wojennego ze Stanów do państw walczących, a także do neutralnych w celu dalszego przekazania walczącym, był przestępstwem zagrożonym grzywną do 10 tysięcy dolarów i karą do pięciu lat więzienia. Wchodziły w życie również zakaz udzielania walczącym pożyczek i kredytów oraz zakaz podróżowania przez Amerykanów statkami państw walczących. Gdy do wojny przystąpiły kolejne dominia, Roosevelt rozszerzał listę: 8 września o Związek Południowej Afryki, a 10 września o Kanadę.

Embargo uderzało w zachodnich aliantów, którzy panowali na morzach i mogli przewozić amerykańską broń, a nie w Niemcy, odcięte przez brytyjską blokadę. Wstrzymano wysyłkę zamówionych wcześniej we Francji i w Wielkiej Brytanii samolotów i innego sprzętu. Dla Polski embargo miało znaczenie raczej symboliczne. Nie miała ani kredytów, ani drogi, którą amerykańska broń mogłaby do niej dotrzeć przed końcem kampanii. Paradoks polegał na tym, że inne towary, takie jak ropa, stal, bawełna czy żywność, mogły płynąć do walczących bez ograniczeń, także na amerykańskich statkach, bo zasada „cash and carry” wygasła. Właśnie na ten paradoks Roosevelt wskazywał, domagając się zmiany prawa.

Patrol neutralności

Już 4 września szef operacji morskich admirał Harold Stark polecił Eskadrze Atlantyckiej zorganizować połączony patrol okrętów i samolotów. Miał on obserwować i meldować o ruchach okrętów państw walczących na obszarze ograniczonym linią biegnącą od Bostonu na wschód do 65 stopnia długości zachodniej, następnie na południe do 19 równoleżnika i dalej wokół Wysp Podwietrznych i Zawietrznych. 5 września, wraz z proklamacją neutralności, patrol stał się oficjalnie patrolem neutralności. Kroniki piszą zwykle, że Roosevelt nakazał utworzyć patrol po ogłoszeniu neutralności. Ściślej: rozkazy wojskowe wydano dzień wcześniej, a 5 września prezydent nadał patrolowi rangę polityczną.

Do służby skierowano niszczyciele, krążowniki i wodnosamoloty, a w odwodzie w Hampton Roads stały trzy stare pancerniki i lotniskowiec USS „Ranger”. Patrole od Nowej Fundlandii po Karaiby miały pokazać, że wody u wybrzeży Ameryki nie staną się polem bitwy, jak w 1916 roku, gdy niemiecki okręt podwodny zatopił kilka statków tuż za amerykańskimi wodami terytorialnymi. Formalnie patrol był bezstronny. W praktyce meldunki o niemieckich statkach i okrętach, które od października nadawano otwartym tekstem, pomagały Royal Navy, bo tylko ona mogła na nie zareagować. Kilka dni wcześniej Stany Zjednoczone zaproponowały państwom Ameryki Łacińskiej wspólną naradę o neutralności, a pomysł strefy wolnej od działań wojennych miał się stać jej głównym tematem.

„Ograniczony stan wyjątkowy”

8 września Roosevelt ogłosił, że istnieje stan wyjątkowy „w związku z właściwym przestrzeganiem, ochroną i egzekwowaniem neutralności Stanów Zjednoczonych oraz wzmocnieniem obrony narodowej w granicach uprawnień pokojowych”. Na konferencji prasowej tłumaczył, że chodzi o stan wyjątkowy „ograniczony”, który daje mu tylko niewielką część uprawnień przewidzianych na czas zagrożenia, i zapewniał, że nie ma mowy o wojnie. Tego samego dnia rozporządzenia wykonawcze nakazały jak najszybciej zwiększyć przez ochotniczy zaciąg stan regularnej armii do 227 tysięcy żołnierzy, Gwardii Narodowej do 235 tysięcy, marynarki do 145 tysięcy, a piechoty morskiej do 25 tysięcy. Pozwoliły też powołać do czynnej służby oficerów rezerwy i emerytów. Powiększono Federalne Biuro Śledcze, któremu prezydent kilka dni wcześniej powierzył ściganie szpiegostwa i sabotażu.

Liczby te były skromne. Regularna armia amerykańska liczyła w 1939 roku niespełna 200 tysięcy żołnierzy, mniej niż pokojowa armia Polski, którą Niemcy właśnie rozbijali, i była słabo uzbrojona. Stan wyjątkowy był jednak pierwszym krokiem do przygotowania kraju na wojnę, której Roosevelt publicznie nie przewidywał, ale której się obawiał.

Bitwa o embargo

13 września prezydent zwołał Kongres na nadzwyczajną sesję, a 21 września wystąpił przed obiema izbami. Nazwał embargo przepisem „całkowicie sprzecznym z odwiecznymi zasadami prawa narodów” i najgroźniejszym dla amerykańskiego pokoju. Przekonywał, że naród walczący potrzebuje pszenicy, smalcu i bawełny tak samo jak dział przeciwlotniczych, a obecne prawo zakazuje sprzedaży gotowego samolotu, ale nie silnika czy części. Proponował powrót do prawa międzynarodowego: sprzedaż każdemu, kto zapłaci gotówką i wywiezie towar własnymi statkami, przy zakazie wpływania amerykańskich statków w strefy walk.

Izolacjoniści, wśród nich senatorowie Hiram Johnson, William Borah, Gerald Nye i Arthur Vandenberg, zapowiedzieli walkę. Już 15 września lotnik Charles Lindbergh, narodowy bohater, wezwał w przemówieniu radiowym, by Ameryka nie mieszała się do europejskich wojen. Debata trwała ponad miesiąc, ale administracja miała w obu izbach przewagę, a opinia publiczna, obserwująca klęskę Polski i agresję ZSRR, coraz częściej popierała zniesienie embarga.

Znaczenie

Ogłoszenie neutralności nie zaskoczyło nikogo, ale sposób, w jaki Roosevelt ją ogłosił, zapowiadał, dokąd zmierza. Neutralność „w czynach, a nie w myślach” oznaczała politykę coraz otwarcie przychylną wrogom Hitlera, prowadzoną krok po kroku, tak by nie wyprzedzić opinii publicznej. 4 listopada 1939 roku prezydent podpisał nową ustawę o neutralności, która znosiła embargo i pozwalała walczącym kupować broń za gotówkę i wywozić ją własnymi statkami. W praktyce mogły z tego korzystać tylko Wielka Brytania i Francja. W zamian amerykańskim statkom zakazano wpływania do stref walk wokół Wysp Brytyjskich i u wybrzeży Europy. Wcześniej, w październiku, wojnę na morzu poczuli sami Amerykanie: frachtowiec „City of Flint”, który ratował rozbitków z „Athenii”, został zajęty przez niemiecki „pancernik kieszonkowy” „Deutschland”.

Patrol neutralności z czasem przerodził się w niewypowiedzianą wojnę na Atlantyku. Po upadku Francji przyszła wymiana pięćdziesięciu starych niszczycieli na brytyjskie bazy (wrzesień 1940), w marcu 1941 roku ustawa Lend-Lease, a latem 1941 roku amerykańskie okręty zaczęły eskortować konwoje. We wrześniu tego roku Roosevelt nakazał strzelać do niemieckich okrętów podwodnych, a w październiku U-Boot zatopił niszczyciel USS „Reuben James”. W listopadzie 1941 roku Kongres uchylił najważniejsze przepisy ustaw o neutralności. Ograniczony stan wyjątkowy z 8 września 1939 roku przekształcił się w maju 1941 roku w „nieograniczony”, a atak na Pearl Harbor 7 grudnia 1941 roku zakończył amerykańską neutralność.