Przełamanie blokady Leningradu

18 stycznia 1943 roku o wpół do dziesiątej rano, w rejonie osiedla robotniczego nr 1 na torfowiskach nad południowym brzegiem jeziora Ładoga, czołowe oddziały 123 Dywizji Strzeleckiej z 67 Armii Frontu Leningradzkiego spotkały się z żołnierzami 372 Dywizji Strzeleckiej z 2 Armii Uderzeniowej Frontu Wołchowskiego. Dwie godziny później, przy osiedlu nr 5, połączyły się kolejne dywizje obu frontów, a po południu Armia Czerwona oczyściła z Niemców Szlisselburg, miasteczko u wypływu Newy z Ładogi, od którego zajęcia we wrześniu 1941 roku zaczęła się blokada. Po 497 dniach Leningrad znów miał lądowe połączenie z resztą kraju.

Pod 18 stycznia zwykle zapisuje się, że oblężeni obrońcy Leningradu połączyli się z idącymi im na odsiecz wojskami. To trafny opis, trzeba go tylko uzupełnić o skalę. Operacja „Iskra” przerwała blokadę, ale jej nie zniosła: korytarz miał zaledwie 8–11 kilometrów szerokości, leżał w zasięgu niemieckiej artylerii z Siniawina, a niemieckie wojska nadal stały na południowych przedmieściach miasta i ostrzeliwały je z ciężkich dział. Pod 10 stycznia można z kolei przeczytać, że Armia Czerwona „wznowiła natarcie na północy”. Tego dnia Stawka wysłała nad Newę swojego przedstawiciela, gen. armii Gieorgija Żukowa, a samo natarcie ruszyło 12 stycznia.

Szyjka butelki

Od września 1941 roku Leningrad był odcięty od lądu. Grupa Armii „Północ” przecięła ostatnią linię kolejową pod Mgą, a 8 września 1941 roku zajęła Szlisselburg. Z kraju do miasta docierało tylko to, co przewieziono przez Ładogę: latem barkami i statkami, zimą ciężarówkami po lodzie, Drogą Życia. Pierwsza zima blokady przyniosła masowe umieranie z głodu. Według różnych szacunków w ciągu całego oblężenia zmarło lub zginęło od około 630 tysięcy do ponad miliona mieszkańców, przy czym najwięcej ofiar przypadło na przełom 1941 i 1942 roku.

Wszystkie wcześniejsze próby rozerwania pierścienia zawiodły. Zimą 1941–1942 roku Front Wołchowski gen. Kiriłła Mierieckowa odbił Tichwin, ale w operacji lubańskiej jego 2 Armia Uderzeniowa została otoczona i zniszczona. Latem 1942 roku operacja siniawińska uprzedziła niemiecki szturm na miasto, lecz skończyła się kolejną klęską: do października 11 Armia feldmarsz. Ericha von Mansteina odcięła i rozbiła wojska, które wbiły się w niemieckie pozycje.

Między dwoma radzieckimi frontami pozostał klin ziemi zwany przez Niemców „szyjką butelki”. Ciągnął się od Szlisselburga i brzegu Ładogi na południe, przez osiedla robotnicze torfowisk (ponumerowane od 1 do 8), po wzgórza pod Siniawinem i węzeł kolejowy w Mdze. W najwęższym miejscu, nad Ładogą, Front Leningradzki na zachodnim brzegu Newy i Front Wołchowski od wschodu dzieliło niespełna 16 kilometrów. Teren sprzyjał obrońcom: las, bagna i torfowiska, które nawet zimą nie wszędzie zamarzały, a nad nimi wzgórza siniawińskie, wznoszące się o kilkadziesiąt metrów ponad równinę, jedyne suche i odkryte miejsce w okolicy, z którego widać było całe pole bitwy. Przez półtora roku Niemcy zamienili ten pas w sieć bunkrów, okopów i umocnionych punktów oporu w kamiennych zabudowaniach osiedli.

Plan „Iskry”

Przygotowania do nowej próby ruszyły w listopadzie 1942 roku, gdy pod Stalingradem szykowano okrążenie 6 Armii. Na początku grudnia Stawka zatwierdziła plan operacji „Iskra”. Najważniejsza zmiana w porównaniu z latem 1942 roku dotyczyła miejsca uderzenia. Zamiast okrążać całe zgrupowanie niemieckie pod Siniawinem i Mgą, oba fronty miały uderzyć bliżej brzegu Ładogi, w najwęższym miejscu szyjki, tak by nie wystawiać skrzydeł na kontrataki z południa. Celem było rozbicie Niemców w rejonie Lipki, Gajtołowa, Moskiewskiej Dubrowki i Szlisselburga, przebicie korytarza szerokości około 10 kilometrów i dopiero w drugim etapie, po krótkim odpoczynku, natarcie na Mgę. Plan był ostrożniejszy niż poprzednie i właśnie dlatego realny.

Front Leningradzki gen. por. Leonida Goworowa wystawił do natarcia 67 Armię gen. mjr. Michaiła Duchanowa, która miała sforsować zamarzniętą Newę na odcinku między Szlisselburgiem a Moskiewską Dubrowką. Od wschodu uderzała 2 Armia Uderzeniowa gen. por. Władimira Romanowskiego z Frontu Wołchowskiego Mierieckowa, odtworzona po zagładzie z 1942 roku, a na jej lewym skrzydle część 8 Armii. Wsparcie zapewniały 13 i 14 Armia Lotnicza, lotnictwo i artyleria Floty Bałtyckiej oraz artyleria Leningradu. Według rosyjskiego zestawienia strat pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa oba fronty skierowały do operacji około 303 tysięcy żołnierzy. Według tych samych danych zgrupowania uderzeniowe miały około 4,9 tysiąca dział i moździerzy kalibru od 76 mm wzwyż, ponad 600 czołgów i 809 samolotów, w większości myśliwców, bo w poprzednich bitwach przewaga w powietrzu należała do Luftwaffe.

Koordynację powierzono dwóm przedstawicielom Stawki. Marsz. Klimient Woroszyłow, który we wrześniu 1941 roku nie zdołał obronić podejść do miasta, odpowiadał za Front Leningradzki, a od 10 stycznia przybył Żukow, zastępca naczelnego wodza. Przygotowania trwały cały grudzień. Na tyłach obu frontów ćwiczono szturm umocnień i przeprawę przez lód, a artylerię, saperów, brygady narciarskie i bataliony sań motorowych ściągano nocami lub przy złej pogodzie, by nie zdradzić kierunku natarcia. Termin przesunięto z 1 stycznia na 12 stycznia, bo lód na Newie był jeszcze zbyt cienki.

Po drugiej stronie stała niemiecka 18 Armia gen. płk. Georga Lindemanna, wchodząca w skład Grupy Armii „Północ” feldmarsz. Georga von Küchlera. Na froncie długości około 450 kilometrów miała 26 dywizji i prawie żadnych odwodów. Jesienią 1942 roku zabrano jej 11 Armię Mansteina i kilka dywizji, które pojechały na południe i do Grupy Armii „Środek”. Szyjki bronił XXVI Korpus Armijny gen. Ernsta von Leysera, liczący według rosyjskich szacunków około 60 tysięcy żołnierzy. Jego dywizje, 1, 170, 223 i 227 Dywizja Piechoty, od półtora roku siedziały w dobrze rozbudowanych umocnieniach.

Przez lód Newy

W nocy z 11 na 12 stycznia radzieckie bombowce zaatakowały niemieckie sztaby, stanowiska artylerii, lotniska i węzły łączności. 12 stycznia o 9.30 rano artyleria obu frontów otworzyła ogień. Po zachodniej stronie szyjki przygotowanie trwało 2 godziny i 20 minut, po wschodniej godzinę i 45 minut, a zakończyła je salwa wyrzutni rakietowych „Katiusza”. Jeszcze zanim ucichła, piechota 67 Armii ruszyła po lodzie Newy, szerokiej w tym miejscu na 500–700 metrów. Pod wysokim, oblodzonym lewym brzegiem żołnierze wspinali się na skarpę po drabinach i linach, wycinając w lodzie stopnie.

Największy sukces odniosła 136 Dywizja Strzelecka gen. mjr. Nikołaja Simoniaka, weterana obrony półwyspu Hanko, wraz z sąsiednią 268 Dywizją. Pod Mariino przełamały pierwszą linię niemiecką i do wieczora utworzyły przyczółek szerokości około 5–6 kilometrów i głębokości do 3 kilometrów. Saperzy zbudowali przez Newę przeprawę dla czołgów. Dalej na południe, pod Gorodokiem i elektrownią nr 8, natarcie utknęło po zdobyciu pierwszych okopów, a na północy, naprzeciw Szlisselburga, załamało się całkowicie. Front Wołchowski miał trudniejszy dzień. 2 Armia Uderzeniowa wbiła się na 2–3 kilometry między umocnione punkty w Lipce i osiedlu robotniczym nr 8, ale ich załogi, kilkuset żołnierzy w bunkrach, nie dały się wyprzeć i biły w skrzydło nacierających.

Lindemann zareagował szybko. Jeszcze w nocy wysłał na zagrożone odcinki grupy bojowe z 96 Dywizji Piechoty, a jedną z nich wsparły ciężkie czołgi Tiger z 502 Batalionu Czołgów Ciężkich, jedynej niemieckiej jednostki pancernej w tej bitwie. Tigery walczyły pod Leningradem od jesieni 1942 roku, gdy użyto ich po raz pierwszy w historii w pobliżu Mgi. W następnych dniach na pole bitwy trafiły bataliony z innych odcinków frontu, z 1 i 61 Dywizji Piechoty, 5 Dywizji Górskiej i Dywizji Policyjnej SS. 13 stycznia nad polem bitwy wisiały chmury i śnieg, radzieckie lotnictwo nie mogło latać, a ataki obu frontów przyniosły tylko straty. Od 14 stycznia Armia Czerwona szła naprzód powoli, zdobywając jeden po drugim punkty oporu w osiedlach robotniczych. Żołnierze 12 Brygady Narciarskiej przeszli po lodzie Ładogi i uderzyli na Lipkę od tyłu. Od 15 stycznia trwały walki o sam Szlisselburg. Wieczorem 17 stycznia czołówki obu frontów dzieliło już tylko 1,5–2 kilometry, na odcinku między osiedlami nr 1 i nr 5.

Podczas tych walk Armia Czerwona zdobyła pierwszego sprawnego Tigera. Czołg, który ugrzązł na torfowisku i został porzucony przez załogę, odholowano na tyły, a jego badania na poligonie pod Moskwą pozwoliły przygotować radzieckie wojska na spotkanie z nowym niemieckim czołgiem.

18 stycznia

Rankiem 18 stycznia oba fronty zamknęły lukę. O 9.30 przy osiedlu robotniczym nr 1 spotkały się oddziały 123 Dywizji Strzeleckiej Frontu Leningradzkiego i 372 Dywizji Strzeleckiej Frontu Wołchowskiego, a o 11.45 przy osiedlu nr 5 dywizja Simoniaka połączyła się z 18 Dywizją Strzelecką 2 Armii Uderzeniowej. Niemiecka grupa bojowa z 61 Dywizji Piechoty, która miała trzymać korytarz między osiedlami, znalazła się w okrążeniu. Dostała zgodę na wyrwanie się na południe i porzucając działa i ciężki sprzęt, przedarła się lasami do Siniawina w nocy z 19 na 20 stycznia. Po południu 18 stycznia radzieckie wojska oczyściły Szlisselburg i Lipkę. Przez cały okres blokady w twierdzy Orzeszek na wyspie u wypływu Newy trzymała się mała radziecka załoga. Teraz znalazła się na tyłach własnych wojsk.

Wieczorem radio ogłosiło w Leningradzie, że blokada została przełamana. Przy głośnikach na ulicach gromadzili się ludzie, którzy przeżyli głodową zimę 1941–1942 roku. Poetka Olga Bergholc, głos leningradzkiego radia w czasie oblężenia, przemawiała tej nocy do słuchaczy o mieście, które doczekało tej chwili po blisko półtora roku. Komunikat Sowinformbiura wydano w nocy z 18 na 19 stycznia. 18 stycznia, tego samego dnia, Prezydium Rady Najwyższej ZSRR nadało Żukowowi stopień marszałka Związku Radzieckiego. Był pierwszym, który otrzymał ten stopień w czasie wojny; dekret ogłoszono następnego dnia.

Korytarz i Droga Zwycięstwa

W dniach 19–21 stycznia radzieckie wojska wybiły resztki okrążonych Niemców w lasach nad Ładogą i próbowały iść dalej na południe, na wzgórza siniawińskie. Lindemann zdążył jednak ściągnąć tam Dywizję Policyjną SS, 11, 21 i 28 Dywizję, i zdobycie osiedla robotniczego nr 6 okazało się kresem możliwości „Iskry”. Po 21 stycznia linia frontu prawie się nie zmieniła, a 30 stycznia operację oficjalnie zakończono. Armia Czerwona odbiła pas ziemi długości kilkunastu i szerokości 8–11 kilometrów, płaski, podmokły i w całości widoczny z niemieckich stanowisk na wzgórzach.

Już 18 stycznia Państwowy Komitet Obrony pod przewodnictwem Józefa Stalina polecił zbudować przez korytarz linię kolejową ze stacji Polany do Szlisselburga i dalej przez Newę, w ciągu 20 dni. Pracowały przy niej wojska kolejowe i tysiące robotników, w mrozie i pod ostrzałem. Tory długości 33 kilometrów kładziono bezpośrednio na zamarzniętym torfowisku, a przez Newę pod Szlisselburgiem przerzucono prowizoryczny most na palach. Budowę ukończono w 17 dni. 6 lutego 1943 roku z Wołchowstroju wyruszył pierwszy pociąg, a 7 lutego wjechał na Dworzec Fiński w Leningradzie. Linię nazwano „Drogą Zwycięstwa”, kolejarze mówili o niej „korytarz śmierci”: pociągi jeździły głównie nocą, bez świateł, a niemiecka artyleria raz po raz niszczyła tory. Mimo to w następnych miesiącach to kolej, a nie Ładoga, wzięła na siebie większość przewozów do miasta, a w lutym normy żywnościowe w Leningradzie podniesiono do poziomu obowiązującego w innych wielkich ośrodkach przemysłowych kraju.

Koszt

„Iskra” kosztowała Armię Czerwoną, według Kriwoszejewa, 115 082 żołnierzy, w tym 33 940 zabitych, zaginionych i zmarłych z ran, a resztę stanowili ranni i chorzy. Front Wołchowski, który nacierał na najsilniej umocnione punkty, stracił prawie dwa razy więcej ludzi niż Front Leningradzki. Straty niemieckiej 18 Armii w styczniu 1943 roku według jej własnych meldunków, przytaczanych przez rosyjskich historyków, wyniosły około 22,6 tysiąca żołnierzy, w tym około 6,1 tysiąca zabitych i zaginionych, przy czym część tych strat poniosły dywizje na innych odcinkach. Najbardziej wykrwawione zostały 61, 96, 227 i 1 Dywizja Piechoty. Proporcja strat była typowa dla bitew o szyjkę butelki: atakujący przez bagna i otwarty lód płacili wielokrotnie więcej niż obrońcy w bunkrach.

Stawka uznała operację za sukces, ale nie zamierzała na niej poprzestać. Goworow, który 15 stycznia został generałem pułkownikiem, i Mierieckow otrzymali pod koniec stycznia Order Suworowa I klasy, a 136 i 327 Dywizja Strzelecka zostały przemianowane na 63 i 64 Gwardyjską Dywizję Strzelecką.

Miejsce w wojnie

Przełamanie blokady przyszło w tygodniach, w których front wschodni pękał na całej długości. Pod Stalingradem wojska Frontu Dońskiego od 10 stycznia zgniatały okrążoną 6 Armię, której nie mógł już utrzymać most powietrzny, nad Donem rozbijano armię węgierską i włoski korpus alpejski, a z Kaukazu cofała się 1 Armia Pancerna. Na tym tle wydarzenia nad Ładogą wydawały się skromne i rzeczywiście szybko przesłoniła je kapitulacja pod Stalingradem. Dla Leningradu i dla obu stron frontu na północy znaczyły jednak wiele.

Dla mieszkańców był to koniec najgorszego. Miasto, pod którego rogatki Niemcy podeszli w sierpniu 1941 roku, nie było już skazane na to, co przewiozą barki i ciężarówki po lodzie. Leningrad wciąż był jednak miastem frontowym. Ostrzał ciężkiej artylerii z rejonu Krasnego Sieła, Puszkina i Strielny trwał przez cały 1943 rok i zabijał ludzi na ulicach, a liczba mieszkańców, zdziesiątkowana głodem i ewakuacją, spadła do wiosny 1943 roku do około 640 tysięcy, prawie pięć razy mniej niż przed wojną. Partyjne kierownictwo miasta z Andriejem Żdanowem na czele mogło jednak zacząć planować odbudowę przemysłu, który pracował dla frontu.

Dla Niemców „Iskra” oznaczała koniec nadziei na zdobycie miasta i połączenie się z Finami nad Swirem. 18 Armia, wyczerpana i bez odwodów, nie była już w stanie odzyskać szyjki, a na przełomie stycznia i lutego Hitler zgodził się skrócić front Grupy Armii „Północ” przez ewakuację kotła pod Diemiańskiem. W Helsinkach, gdzie od 1941 roku liczono na rychły upadek Leningradu, wiadomość ze stycznia, razem z klęską pod Stalingradem, umocniła przekonanie, że Niemcy tej wojny nie wygrają, i skłoniła fińskich przywódców do pierwszych, ostrożnych prób szukania drogi wyjścia z wojny kontynuacyjnej.

Żukow, od 18 stycznia marszałek, uznał zdobycze „Iskry” za niewystarczające i już w lutym poprowadził znacznie ambitniejszą operację „Gwiazda Polarna”, która miała okrążyć i zniszczyć 18 Armię. Skończyła się niewielkimi zdobyczami, między innymi w krwawych walkach z hiszpańską Błękitną Dywizją pod Krasnym Borem. Kolejne natarcia na Mgę i Siniawino w 1943 roku kosztowały dziesiątki tysięcy zabitych, a wzgórza siniawińskie Armia Czerwona zajęła dopiero we wrześniu. Blokada trwała więc dalej, choć w innej postaci: miasto miało już lądowe połączenie z krajem, ale pozostało pod ostrzałem. Zniosła ją dopiero operacja leningradzko-nowogrodzka, po której 27 stycznia 1944 roku Leningrad ogłosił całkowite uwolnienie od blokady. 18 stycznia 1943 roku był dniem, w którym oblężenie przestało być pierścieniem, i w Petersburgu obchodzi się go do dziś jako rocznicę przełamania blokady.