Oblężenie Leningradu

Oblężenie Leningradu było najdłuższą i najbardziej śmiercionośną blokadą wielkiego miasta w dziejach nowożytnych wojen. 8 września 1941 roku niemiecka 20 Dywizja Zmotoryzowana zajęła Szlisselburg, małe miasto u wypływu Newy z jeziora Ładoga, i przecięła ostatnie lądowe połączenie drugiego miasta Związku Radzieckiego z resztą kraju. Od północy, na Przesmyku Karelskim, stały wojska fińskie marszałka Carla Gustafa Mannerheima. W pierścieniu znalazło się ponad dwa i pół miliona cywilów, setki tysięcy żołnierzy Frontu Leningradzkiego i główne siły Floty Bałtyckiej. Grupa Armii „Północ” feldmarsz. Wilhelma von Leeba próbowała jeszcze we wrześniu wedrzeć się do miasta, ale utknęła na jego przedmieściach. Adolf Hitler postanowił wtedy nie szturmować Leningradu, lecz otoczyć go, ostrzeliwać i zagłodzić.

Pierwsza zima blokady, z dzienną racją 125 gramów zastępczego chleba dla większości mieszkańców i mrozami sięgającymi trzydziestu stopni, zabiła setki tysięcy ludzi. Miasto przetrwało dzięki szlakowi przez Ładogę: latem łodziom i barkom, zimą kolumnom ciężarówek na lodzie, nazwanym Drogą Życia. Kolejne radzieckie próby przerwania pierścienia, od Tichwina w 1941 roku po Siniawino w 1942 roku, kosztowały setki tysięcy żołnierzy. Dopiero w styczniu 1943 roku operacja „Iskra” przebiła wąski korytarz wzdłuż południowego brzegu jeziora, a 27 stycznia 1944 roku wojska Frontu Leningradzkiego gen. Leonida Goworowa i Frontu Wołchowskiego odrzuciły Niemców od miasta. Leningrad nie upadł, ale zapłacił za to cenę, z którą nie może się równać żadne inne oblężone miasto drugiej wojny światowej.

Nazwa i daty

Historiografia rosyjska mówi o „blokadzie Leningradu”, a działania wojskowe wokół miasta obejmuje szerszym pojęciem bitwy o Leningrad, liczonej od 10 lipca 1941 do 9 sierpnia 1944 roku. Na Zachodzie przyjęła się nazwa „oblężenie Leningradu”, a potocznie, za książką amerykańskiego dziennikarza Harrisona Salisbury’ego, „900 dni”. Ta okrągła liczba jest przybliżeniem: od 8 września 1941 do 27 stycznia 1944 roku minęły 872 dni, a część rosyjskich opracowań, licząc inaczej dzień początkowy, podaje 871.

Blokada w ścisłym znaczeniu zaczęła się 8 września 1941 roku, gdy po zajęciu Szlisselburga miasto zostało odcięte od lądu. Ostatnią linię kolejową Niemcy przecięli już 30–31 sierpnia pod Mgą, więc część autorów przesuwa początek blokady na koniec sierpnia. W niektórych kalendariach pod 1 września widnieje informacja, że Leningrad był już „całkowicie odcięty” przy pomocy wojsk fińskich na północy. To nieścisłe: 1 września droga przez wąski pas lądu między Newą a Ładogą była jeszcze otwarta, a pierścień zamknął się dopiero tydzień później. 18 stycznia 1943 roku blokada została przerwana, ale nie zniesiona: korytarz lądowy miał tylko 8–11 kilometrów szerokości i leżał w zasięgu niemieckiej artylerii, a przedmieścia miasta pozostały w rękach niemieckich. Za koniec oblężenia przyjmuje się więc 27 stycznia 1944 roku, gdy Leningrad uczcił salwami „całkowite uwolnienie od blokady”.

Tło

Leningrad, dawna stolica Rosji i kolebka rewolucji bolszewickiej, liczył przed wojną ponad trzy miliony mieszkańców i wytwarzał około dziesiątej części produkcji przemysłowej ZSRR, a w Kronsztadzie stacjonowała Flota Bałtycka. W dyrektywie nr 21 z grudnia 1940 roku zdobycie miasta było jednym z głównych celów kampanii, a Moskwa miała przyjść dopiero po nim. Po napaści na ZSRR Grupa Armii „Północ” przeszła przez kraje bałtyckie, w lipcu utknęła nad Ługą i pod Solcami, w sierpniu wyszła nad Zatokę Fińską, zajęła Nowogród i Czudowo, a pod koniec miesiąca stanęła pod Leningradem i przecięła ostatnią kolej. 28 sierpnia Flota Bałtycka opuściła Tallinn, tracąc w drodze do Kronsztadu dziesiątki statków.

Od północy szli Finowie, którzy od 25 czerwca prowadzili z ZSRR wojnę, nazywaną przez nich wojną kontynuacyjną. Pod koniec sierpnia odzyskali Wyborg i ziemie utracone po wojnie zimowej, a 31 sierpnia Mannerheim zatrzymał wojska na Przesmyku Karelskim w pobliżu granicy z 1939 roku, około 30 kilometrów od centrum Leningradu. Na wschód od Ładogi Finowie doszli 7 września do rzeki Świr, gdzie Niemcy chcieli się z nimi połączyć, obchodząc jezioro od południa.

Niemieckie dowództwo nie zamierzało jednak brać na siebie odpowiedzialności za miasto. Już 8 lipca szef sztabu wojsk lądowych gen. Franz Halder zanotował w dzienniku „niewzruszoną decyzję” Hitlera, by „zrównać z ziemią” Moskwę i Leningrad, aby nie trzeba było żywić ich ludności przez zimę. Mieściło się to w tak zwanym planie głodowym sekretarza stanu Herberta Backego, który zakładał, że żywność z okupowanych ziem ZSRR trafi do Wehrmachtu i Rzeszy, a miliony mieszkańców radzieckich miast zostaną pozbawione zaopatrzenia. W sierpniu Hitler wzmocnił natarcie na północy kosztem kierunku moskiewskiego. Na początku września niemiecki sztab spodziewał się, że Armia Czerwona porzuci miasto.

Po radzieckiej stronie od lata trwały gorączkowe przygotowania. Ponad milion mieszkańców kopało rowy przeciwczołgowe na kolejnych liniach obrony, a z ochotników sformowano dywizje pospolitego ruszenia. Obroną kierowali marsz. Klimient Woroszyłow, od początku września dowódca utworzonego 23 sierpnia Frontu Leningradzkiego, i pierwszy sekretarz partii w Leningradzie Andriej Żdanow. Ewakuacja ludności szła jednak wolno. Do 27 sierpnia wywieziono niespełna 490 tysięcy leningradczyków, a w mieście zostało około 2,5 miliona cywilów, w tym około 400 tysięcy dzieci. Zapasów żywności było w mieście, według zestawienia z 12 września, na około miesiąc.

Przebieg

Zamknięcie pierścienia i wrześniowy szturm (8–25 września 1941)

Rankiem 8 września oddziały 20 Dywizji Zmotoryzowanej z XXXIX Korpusu Zmotoryzowanego gen. Rudolfa Schmidta, wspierane przez bombowce nurkujące, zdobyły Szlisselburg i wyszły na brzeg Ładogi. Naprzeciw miasta, w twierdzy Orzeszek na wyspie u wypływu Newy, przez całą blokadę utrzymała się radziecka załoga. Tego samego dnia niemieckie lotnictwo przeprowadziło pierwszy wielki nalot na miasto. Bomby zapalające wywołały w Leningradzie blisko dwieście pożarów, a jeden z nich strawił drewniane składy Badajewa, w których według radzieckich danych spłonęło około 3 tysięcy ton mąki i, zależnie od źródła, od kilkuset do około 2,5 tysiąca ton cukru. Pożar urósł w pamięci mieszkańców do rangi przyczyny głodu, choć te zapasy wystarczyłyby miastu najwyżej na kilka dni.

Od 9 września Leeb przypuścił generalny szturm na południowe przedpola. Główne uderzenie wyprowadził XLI Korpus Zmotoryzowany gen. Georga-Hansa Reinhardta z rejonu Krasnogwardiejska (dziś Gatczyna) na Krasnoje Sieło. 12 września Niemcy zajęli Krasnoje Sieło, w kolejnych dniach Słuck (Pawłowsk) i Puszkin, dawne Carskie Sioło z pałacami carów, a 16 września piechota 18 Armii gen. Georga von Küchlera doszła do Zatoki Fińskiej pod Urickiem i Strielną. Odcięta od głównych sił radziecka 8 Armia utrzymała się na wybrzeżu wokół Oranienbaumu (dziś Łomonosow), osłaniana przez działa Kronsztadu.

W najgorszych dniach Józef Stalin stracił zaufanie do Woroszyłowa. Wieczorem 11 września na jego miejsce wyznaczono gen. armii Gieorgija Żukowa, który przyleciał do miasta około 13 września (w opracowaniach podaje się daty od 9 do 13 września), a 14 września objął dowództwo Frontu Leningradzkiego. Żukow ściągał na zagrożone odcinki marynarzy, kursantów i oddziały z przesmyku fińskiego, kazał wkopać w ziemię okrętowe działa, a za samowolne opuszczenie pozycji groził rozstrzelaniem dowódców i żołnierzy. Jednocześnie, na wypadek upadku miasta, przygotowano do wysadzenia najważniejsze zakłady, mosty i okręty Floty Bałtyckiej. Kluczowe wzgórza pod Pułkowem z obserwatorium astronomicznym zostały w rękach obrońców.

O losach szturmu przesądziła jednak decyzja podjęta daleko od Leningradu. 6 września Hitler w dyrektywie nr 35 nakazał przygotowanie natarcia na Moskwę i przekazanie Grupie Armii „Środek” do połowy miesiąca 4 Grupy Pancernej gen. Ericha Hoepnera oraz VIII Korpusu Lotniczego. Leeb wywalczył kilka dni zwłoki, ale od 15 września jego dywizje pancerne zaczęły odchodzić na południe. Około 19 września front zatrzymał się na linii, która w niektórych miejscach biegła zaledwie kilka kilometrów od miejskich zabudowań: od Strielny i Uricka przez wzgórza pułkowskie po Kołpino i Newę. 21–23 września niemieckie lotnictwo zbombardowało okręty w Kronsztadzie; trafiony przez sztukasy pancernik „Marat” osiadł na dnie w porcie, ale jego działa strzelały dalej. 24–25 września Leeb zameldował, że dalsze natarcie jest niemożliwe, a jego wojska przeszły do obrony.

Na początku października Żukowa odwołano do Moskwy, zagrożonej przez niemiecką ofensywę. Dowództwo Frontu Leningradzkiego objął na krótko gen. Iwan Fiediuninski, a od końca października gen. Michaił Chozin.

Decyzja o zagłodzeniu miasta

Gdy szturm utknął, niemieckie dowództwo sformułowało na piśmie to, co Halder zanotował w lipcu. Dokument Sztabu Kierowania Wojną Morską pod tytułem „Przyszłość miasta Petersburga”, datowany na 22 września i rozesłany 29 września 1941 roku, stwierdzał, że Hitler postanowił „zetrzeć miasto Petersburg z powierzchni ziemi”, bo po klęsce Rosji Sowieckiej dalsze istnienie tego wielkiego skupiska ludności nie leży w niemieckim interesie. Miasto należało szczelnie otoczyć i zrównać z ziemią ostrzałem artyleryjskim i ciągłymi nalotami, a ewentualne prośby o kapitulację odrzucić, bo problemu przesiedlenia i wyżywienia ludności „nie możemy i nie powinniśmy rozwiązywać”. 7 października Naczelne Dowództwo Wehrmachtu, w rozkazie podpisanym przez gen. Alfreda Jodla, powtórzyło, że Hitler nie przyjmie kapitulacji Leningradu ani Moskwy, nawet gdyby ją zaoferowano, a żaden niemiecki żołnierz nie ma wchodzić do miasta.

Niemieccy dowódcy tłumaczyli później tę decyzję obawą przed krwawymi walkami ulicznymi. Nowsze badania, m.in. niemieckiego historyka Jörga Ganzenmüllera, wiążą jednak blokadę z całą niemiecką polityką głodową wobec ludności radzieckiej. Część badaczy określa zagłodzenie Leningradu jako zbrodnię ludobójstwa, inni jako jedną z największych zbrodni wojennych Wehrmachtu. Po wojnie amerykański trybunał w procesie wyższego dowództwa uznał jednak samą blokadę za dopuszczalną w świetle ówczesnego prawa wojennego, a zakaz używania głodu ludności cywilnej jako metody walki wprowadził dopiero protokół dodatkowy do konwencji genewskich z 1977 roku.

Finowie na północy

Rola Finlandii w oblężeniu jest od dziesięcioleci przedmiotem sporu. Fińskie wojska zamykały pierścień od północy, na Przesmyku Karelskim i nad Świrem, a bliskość ich frontu wiązała radziecką 23 Armię. Według niemieckich zapisów prezydent Risto Ryti mówił 11 września niemieckiemu posłowi, że Leningrad należałoby „zlikwidować” jako wielkie miasto, a Newa byłaby najlepszą granicą.

Z drugiej strony Mannerheim odmówił udziału w szturmie, o który na początku września zabiegał w jego kwaterze w Mikkeli gen. Alfred Jodl. Fińska artyleria i lotnictwo nie ostrzeliwały miasta, a Finowie nie wpuścili na swój odcinek wojsk niemieckich. Większość fińskich historyków uważa więc oblężenie za operację niemiecką, w której Finlandia odegrała rolę pomocniczą. Część historyków rosyjskich, m.in. Nikołaj Barysznikow, twierdzi natomiast, że Finowie w pełni uczestniczyli w blokadzie, a zatrzymali się na starej granicy raczej wobec radzieckiego oporu i z politycznej ostrożności. Po stronie niemieckiej walczyła pod Leningradem także hiszpańska Błękitna Dywizja gen. Agustína Muñoza Grandesa.

Tichwin i Droga Życia (październik – grudzień 1941)

Jedyną drogą do miasta została Ładoga. Barki i holowniki pływały pod ostrzałem i nalotami z przystani na wschodnim brzegu do Osinowca, skąd towary jechały koleją do Leningradu. Jesienią 1941 roku przewieziono tak, według rosyjskich danych, około 60 tysięcy ton ładunków, a samolotami kilka tysięcy ton – wielokrotnie mniej, niż potrzebowało miasto.

Hitler chciał zamknąć i tę drogę. W październiku, wbrew zastrzeżeniom Leeba, nakazał natarcie przez lasy i bagna za Wołchowem na Tichwin, przez który biegła kolej do przystani nad Ładogą, i dalej na spotkanie z Finami nad Świrem. 16 października korpus Schmidta przeszedł Wołchow, a 8 listopada zajął Tichwin. Inna grupa niemiecka doszła na przedmieścia miasta Wołchow. Kolej do Ładogi została przecięta i Leningradowi groziło całkowite odcięcie.

Natarcie wyczerpało się jednak w mrozie. Od 10–12 listopada radzieckie armie przeszły do kontrnatarcia w ofensywnej operacji tichwińskiej. Na czele 4 Armii stanął gen. Kiriłł Mierieckow, który w grudniu objął nowo utworzony Front Wołchowski. 9 grudnia Armia Czerwona odbiła Tichwin, a do końca grudnia Niemcy cofnęli się za Wołchow. Było to pierwsze radzieckie zwycięstwo pod Leningradem: Niemcy nie połączyli się z Finami, a pierścień miał już tylko jedną szczelinę, Ładogę. Próby przebicia się Frontu Leningradzkiego przez Newę jesienią 1941 roku przyniosły jedynie wąski przyczółek pod Moskiewską Dubrowką, zwany „newskim piataczkiem”, na którym do 1943 roku zginęło według rosyjskich szacunków kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy.

Gdy jezioro zamarzło, wytyczono przez lód trasę samochodową, nazwaną Drogą Życia. 20 listopada przeszły po niej pierwsze sanie konne, a w nocy 22 listopada pierwsza kolumna ciężarówek. Początkowo trasa ledwo działała: ciężarówki tonęły w przeręblach i grzęzły w zaspach. Dopiero 23 grudnia dowozy przekroczyły dzienne zużycie mąki w mieście. Od stycznia 1942 roku, gdy Państwowy Komitet Obrony wysłał do Leningradu Aleksieja Kosygina, Droga Życia stała się prawdziwą arterią miasta.

Głodowa zima 1941–1942

Po zamknięciu pierścienia racje żywnościowe obniżano kilkakrotnie. Najniższe obowiązywały od 20 listopada do 25 grudnia: robotnicy dostawali 250 gramów chleba dziennie, a pozostali mieszkańcy, w tym dzieci, 125 gramów chleba z domieszką otrąb, makuchów i celulozy. Innych produktów z kartek często nie wydawano wcale. Ludzie jedli klej stolarski, skórzane pasy, koty i psy. Zima była jedną z najcięższych w historii pomiarów: mrozy dochodziły do trzydziestu kilku stopni. Ustały dostawy prądu, ogrzewanie i wodociągi, stanęły tramwaje i większość fabryk. Po wodę chodzono do przerębli na Newie, a w mieszkaniach palono meblami i książkami.

Śmierć głodowa stała się masowa w listopadzie. Według danych radzieckich w grudniu 1941 roku zmarło w mieście blisko 53 tysiące ludzi, a w styczniu i lutym 1942 roku łącznie około 200 tysięcy. Ludzie umierali w mieszkaniach, w kolejkach i na ulicach, a zwłoki ciągnięto na sankach na cmentarze, do zbiorowych mogił. Według dokumentów NKWD, opublikowanych w 2004 roku, do grudnia 1942 roku aresztowano ponad dwa tysiące osób oskarżonych o jedzenie ciał zmarłych albo o zabójstwa w tym celu. Dziennik jedenastoletniej Tani Sawiczewej, zapisującej daty śmierci kolejnych członków rodziny, stał się jednym z najbardziej znanych świadectw blokady.

Władze miasta, z Żdanowem, Aleksiejem Kuzniecowem i Piotrem Popkowem, otwierały szpitale dla wycieńczonych i stołówki ze wzmocnionym wyżywieniem, a od 25 grudnia zaczęto powoli podnosić racje. W radiu czytała wiersze poetka Olga Bergholc. Zarazem działał aparat represji: NKWD aresztowało za „defetyzm” i deportowało przez Ładogę Finów i Niemców z Leningradu, a aparat partyjny miał wyraźnie lepsze zaopatrzenie niż reszta mieszkańców.

Wiosną 1942 roku wycieńczeni mieszkańcy uprzątnęli z ulic śmieci, nieczystości i zwłoki, by nie dopuścić do epidemii, w kwietniu ruszyły tramwaje, a w parkach założono ogródki warzywne. Od stycznia do kwietnia Drogą Życia wywieziono z miasta około 554 tysiące ludzi, a latem kolejne kilkaset tysięcy; wielu zmarło w drodze. Do maja 1943 roku liczba mieszkańców spadła do około 640 tysięcy.

Rok 1942: Lubań, Siniawino i ostrzał miasta

7 stycznia 1942 roku Front Wołchowski ruszył do operacji lubańskiej, która miała znieść blokadę. 2 Armia Uderzeniowa wbiła się głęboko w niemieckie linie, ale wiosną została odcięta w lasach za Wołchowem i w czerwcu zniszczona, a jej dowódca gen. Andriej Własow trafił do niewoli i przeszedł później na stronę niemiecką. Front Wołchowski stracił w tej operacji, według Kriwoszejewa, ponad 300 tysięcy żołnierzy, w tym około 95 tysięcy zabitych i zaginionych. 16 stycznia 1942 roku Leeb, skłócony z Hitlerem, poprosił o dymisję, a Grupę Armii „Północ” objął Küchler. Front Leningradzki objął w czerwcu 1942 roku gen. Leonid Goworow, który dowodził nim do końca wojny.

Latem 1942 roku Hitler wrócił do myśli o zdobyciu miasta. Po upadku Sewastopola na północ przerzucono 11 Armię feldmarsz. Ericha von Mansteina z ciężką artylerią oblężniczą, która miała w operacji „Nordlicht” (Zorza Polarna) zdobyć Leningrad i połączyć się z Finami. Uprzedziła ją radziecka operacja siniawińska: od 19 sierpnia Front Leningradzki, a od 27 sierpnia Front Wołchowski uderzyły na wąski klin między Ładogą a Mgą, z wzgórzami pod Siniawinem. Wojska Mierieckowa podeszły na kilka kilometrów do Newy, ale we wrześniu Manstein musiał użyć przeciw nim dywizji przeznaczonych do szturmu na miasto, a do połowy października odciął i zniszczył radzieckie zgrupowanie. Ofensywa się nie powiodła, ale zniweczyła niemieckie plany: wykrwawiona 11 Armia nie zaatakowała Leningradu, a jesienią jej siły odesłano pod Stalingrad.

W 1942 roku Niemcy wzmogli ostrzał miasta z ciężkich dział, także kolejowych, a mieszkańcy uczyli się chodzić bezpieczniejszą stroną ulicy. Po dnie Ładogi położono rurociąg paliwowy i kabel energetyczny. 9 sierpnia 1942 roku orkiestra radia leningradzkiego wykonała w Filharmonii VII Symfonię Dmitrija Szostakowicza, „Leningradzką”, transmitowaną przez głośniki także w stronę niemieckich okopów.

Operacja „Iskra”: przerwanie blokady (styczeń 1943)

Po klęsce Niemców pod Stalingradem Stawka zdecydowała się na nową próbę w tym samym miejscu, na szyi klina szlisselbursko-siniawińskiego, gdzie fronty Leningradzki i Wołchowski dzieliło zaledwie kilkanaście kilometrów. Przygotowaniami do operacji „Iskra” z ramienia Stawki czuwali Żukow i Woroszyłow. 12 stycznia 1943 roku, po ponaddwugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim, 67 Armia Frontu Leningradzkiego przeszła po lodzie Newę, a 2 Armia Uderzeniowa Frontu Wołchowskiego uderzyła od wschodu. 18 stycznia 1943 roku żołnierze obu frontów spotkali się w rejonie osiedli robotniczych nr 1 i nr 5, a tego samego dnia Armia Czerwona odbiła Szlisselburg. Wzdłuż południowego brzegu Ładogi powstał korytarz lądowy o szerokości 8–11 kilometrów.

W ciągu siedemnastu dni zbudowano przez korytarz linię kolejową o długości 33 kilometrów z mostem na Newie, nazwaną „Drogą Zwycięstwa”, i 7 lutego 1943 roku do Leningradu przyjechał pierwszy pociąg z głębi kraju, choć kolej leżała w zasięgu niemieckiej artylerii. Operacja kosztowała Armię Czerwoną, według Kriwoszejewa, około 115 tysięcy żołnierzy, w tym blisko 34 tysiące zabitych i zaginionych. Próby pójścia za ciosem, w tym lutowa operacja „Gwiazda Polarna”, w której pod Krasnym Borem bronili się także Hiszpanie z Błękitnej Dywizji, oraz letnia ofensywa na Mgę i Siniawino, przyniosły tylko niewielkie zdobycze terenowe za cenę dziesiątek tysięcy zabitych. Wzgórza siniawińskie Armia Czerwona zajęła dopiero we wrześniu 1943 roku. Miasto wciąż było pod ostrzałem ciężkiej artylerii i pozostało pod nim aż do stycznia 1944 roku.

Koniec blokady (styczeń 1944)

Do zimy 1943–1944 sytuacja na froncie wschodnim całkowicie się odwróciła. Grupa Armii „Północ”, osłabiona oddaniem dywizji na inne odcinki i odejściem Hiszpanów, przygotowywała się do odwrotu na umocnioną „linię Pantera” nad Narwą i jeziorem Pejpus. Uprzedziła ją operacja leningradzko-nowogrodzka. Na przyczółek oranienbaumski Flota Bałtycka przewiozła nocami przez Zatokę Fińską 2 Armię Uderzeniową gen. Fiediuninskiego, która 14 stycznia 1944 roku uderzyła od zachodu, a dzień później 42 Armia uderzyła z rejonu Pułkowa. 19 stycznia obie armie spotkały się pod Ropszą, okrążając i niszcząc część niemieckich wojsk, które ostrzeliwały miasto. Jednocześnie Front Wołchowski Mierieckowa 20 stycznia wyzwolił Nowogród. 21 stycznia Niemcy opuścili Mgę, 24 stycznia Armia Czerwona zajęła Puszkin i Pawłowsk, a 26 stycznia Krasnogwardiejsk. W ostatnich dniach stycznia Armia Czerwona oczyściła także magistralę kolejową Leningrad–Moskwa.

27 stycznia 1944 roku rada wojenna Frontu Leningradzkiego ogłosiła, że miasto zostało „całkowicie uwolnione od blokady” i od ostrzału artyleryjskiego. Wieczorem Leningrad uczcił zwycięstwo salutem 24 salw z 324 dział. Rozkaz do wojsk, wbrew zwyczajowi, podpisał nie Stalin, lecz Goworow. Küchler, który próbował ratować swoje wojska odwrotem, został 31 stycznia odwołany i zastąpiony przez gen. płk. Waltera Modela. Do 1 marca 1944 roku trzy radzieckie fronty odepchnęły Grupę Armii „Północ” o 200–300 kilometrów, na linię Narwy i jeziora Pejpus. Front fiński na Przesmyku Karelskim, nadal kilkadziesiąt kilometrów od miasta, Armia Czerwona przełamała w czerwcu 1944 roku, a 20 czerwca zajęła Wyborg.

Wycofujący się Niemcy zostawili za sobą zrujnowane przedmieścia. Pałace w Peterhofie, Puszkinie, Pawłowsku i Gatczynie zostały ograbione i spalone, a z Pałacu Katarzyny w Carskim Siole wywieziono już w 1941 roku Bursztynową Komnatę, której los do dziś pozostaje nieznany.

Straty

Liczba ofiar blokady do dziś nie jest dokładnie znana, a spór o nią był przez dziesięciolecia sprawą polityczną. Na procesie norymberskim strona radziecka podała, na podstawie ustaleń Nadzwyczajnej Komisji Państwowej, że zginęły 632 253 osoby, z czego tylko około 3 procent od bomb i pocisków, a reszta zmarła z głodu, zimna i chorób. Liczba ta długo była w ZSRR oficjalna, a próby jej podważenia blokowano. Leningradzcy historycy Giennadij Sobolew i Walentin Kowalczuk już w latach sześćdziesiątych szacowali liczbę samych ofiar głodu na co najmniej 800 tysięcy. Współczesne szacunki mieszczą się zwykle w przedziale od około 600–700 tysięcy do ponad miliona zmarłych cywilów; w opracowaniach zachodnich i niemieckich najczęściej przytacza się liczbę około miliona, a rosyjska prokuratura w 2022 roku podała 1,09 miliona. Do tego trzeba doliczyć dziesiątki tysięcy ewakuowanych, którzy zmarli w drodze lub wkrótce po niej. Od bomb i pocisków artyleryjskich zginęło w samym mieście, według danych radzieckich, około 17–21 tysięcy osób, a około 34 tysięcy zostało rannych. Na Cmentarzu Piskariowskim w zbiorowych mogiłach spoczywa około 420 tysięcy mieszkańców i około 70 tysięcy żołnierzy.

Ogromne były też straty wojskowe. Według zestawień rosyjskiego historyka Grigorija Kriwoszejewa w całej bitwie o Leningrad, od lipca 1941 do sierpnia 1944 roku, Armia Czerwona i Flota Bałtycka straciły ponad milion żołnierzy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz około 2,4 miliona rannych i chorych. Straty niemieckie i fińskie były wielokrotnie mniejsze. Grupa Armii „Północ” straciła pod Leningradem w latach 1941–1944, według różnych szacunków, kilkaset tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, ale dokładne dane dla samego oblężenia nie istnieją, bo jej armie walczyły równocześnie na innych odcinkach.

Znaczenie

Oblężenie Leningradu było klęską niemieckiej strategii na północy. Hitler nie zdobył ani nie zniszczył miasta, nie połączył się z Finami i nie zajął bazy Floty Bałtyckiej, a 18 Armia przez ponad dwa lata tkwiła w okopach wokół miasta, którego nie mogła ani wziąć, ani porzucić. Zarazem blokada wiązała też ogromne siły radzieckie, a kolejne próby jej przerwania, od newskiego przyczółka po Lubań i Siniawino, należały do najkrwawszych i najbardziej nieudolnie prowadzonych operacji Armii Czerwonej.

Przede wszystkim jednak blokada była zbrodnią na ludności cywilnej, w której głód stał się świadomie użytą bronią. W skali śmierci cywilów żadne inne oblężenie nowożytnej wojny nie może się z nią równać. W ZSRR stała się jednym z filarów mitu wojny ojczyźnianej: Stalin w rozkazie z 1 maja 1945 roku nazwał Leningrad miastem-bohaterem (formalny tytuł miasto otrzymało w 1965 roku), a 27 stycznia jest w Rosji dniem chwały wojskowej. Pamięć była jednak od początku sterowana. W latach 1949–1950, w sprawie leningradzkiej, Stalin kazał rozstrzelać m.in. Kuzniecowa i Popkowa, zamknięto muzeum obrony Leningradu, a o głodzie, kanibalizmie, represjach i błędach dowództwa przez dziesięciolecia nie wolno było pisać. Dopiero od końca lat osiemdziesiątych otwarte archiwa i opublikowane dzienniki pozwoliły pokazać blokadę w całej jej grozie. W Niemczech, gdzie po wojnie długo przeważał obraz „normalnej” operacji wojskowej, oblężenie zaczęto postrzegać jako jedną z największych zbrodni Wehrmachtu dopiero w ostatnich dekadach.