Mark Wayne Clark

Mark Wayne Clark był najmłodszym amerykańskim generałem z trzema, a potem czterema gwiazdkami w czasie II wojny światowej i jednym z najbardziej spornych dowódców tej wojny. Przyjaciel Dwighta Eisenhowera i znakomity oficer sztabowy, współtworzył plan desantu w Afryce Północnej, a potem przez blisko dwa lata prowadził amerykańską 5 Armię we Włoszech – od Salerno, przez Monte Cassino i Anzio, do Rzymu. Ambitny, dbały o własny wizerunek i nieufny wobec Brytyjczyków, zdobył sławę zdobywcy Wiecznego Miasta, ale też ostrą krytykę za krwawą przeprawę przez rzekę Rapido i za skręt na Rzym w maju 1944 roku. Wojnę zakończył jako dowódca wszystkich wojsk alianckich we Włoszech, a dziewięć lat później podpisał rozejm kończący walki w Korei.

Syn oficera

Urodził się 1 maja 1896 roku w koszarach Madison Barracks w Sackets Harbor w stanie Nowy Jork, jako syn zawodowego oficera piechoty Charlesa Carra Clarka. Matka, Rebecca Ezekiels, pochodziła z rodziny Żydów z Rumunii. Dzieciństwo spędził w dużej mierze w Highland Park pod Chicago, gdzie stacjonował ojciec. W 1913 roku, w wieku siedemnastu lat, wstąpił do Akademii Wojskowej w West Point. Tam poznał starszego o dwa roczniki Eisenhowera, z którym połączyła go trwała przyjaźń. Częste choroby sprawiły, że uczył się dłużej niż planowano; ukończył akademię 20 kwietnia 1917 roku, dwa tygodnie po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny, z odległą lokatą, w roczniku, z którego wyszło wielu przyszłych generałów, m.in. Matthew Ridgway i J. Lawton Collins.

I wojna światowa i lata międzywojenne

Jako kapitan 11 Pułku Piechoty przybył do Francji 1 maja 1918 roku, w dniu swoich 22 urodzin. W czerwcu, w Wogezach, gdy jego dywizja luzowała oddziały francuskie, został ciężko ranny odłamkami pocisku artyleryjskiego w bark i plecy. Po wyleczeniu uznano go za niezdolnego do służby liniowej i przeniesiono do służby zaopatrzenia 1 Armii, gdzie do końca wojny odpowiadał za wyżywienie żołnierzy. Po rozejmie służył w wojskach okupacyjnych w Niemczech.

Okres międzywojenny upłynął mu na typowej dla tamtej armii powolnej karierze. Był adiutantem w Departamencie Wojny, oficerem sztabowym w San Francisco, instruktorem Gwardii Narodowej stanu Indiana; awans na majora otrzymał dopiero w 1933 roku, ponad piętnaście lat po awansie na kapitana. Ukończył Szkołę Dowodzenia i Sztabu Generalnego oraz Szkołę Wojenną Armii. W 1940 roku zwrócił na niego uwagę szef sztabu armii, gen. George Marshall, który ściągnął go do Szkoły Wojennej jako wykładowcę. Wspólnie z gen. Lesleyem McNairem Clark przygotowywał wielkie manewry w Luizjanie w 1941 roku, które były sprawdzianem rozbudowującej się armii. W sierpniu 1941 roku, z pominięciem stopnia pułkownika, awansował od razu na generała brygady.

Londyn, Algier i „Torch”

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do wojny Clark został szefem sztabu Wojsk Lądowych, a w kwietniu 1942 roku – najmłodszym generałem dywizji armii amerykańskiej. W czerwcu wyjechał z Eisenhowerem do Anglii jako dowódca II Korpusu, a wkrótce wszystkich wojsk lądowych USA na europejskim teatrze działań. Winston Churchill, zachwycony wysokim, energicznym generałem, nazywał go „amerykańskim orłem”. Gdy latem 1942 roku zrezygnowano z inwazji na Francję w tym roku, Clark został zastępcą Eisenhowera i głównym organizatorem planowania operacji „Torch”.

W nocy z 21 na 22 października 1942 roku wylądował z okrętu podwodnego pod Cherchell, by uzgodnić z francuskimi oficerami pomoc w desancie – przygoda, z której wrócił, tracąc w przyboju spodnie, a zyskując rozgłos. Po lądowaniu w Afryce Północnej to on w Algierze negocjował z adm. François Darlanem zawieszenie broni i porozumienie, które zakończyło walki z wojskami Vichy, ale wywołało burzę w prasie brytyjskiej i amerykańskiej. 11 listopada 1942 roku, w wieku 46 lat, został najmłodszym generałem broni w armii amerykańskiej.

5 Armia i Salerno

5 stycznia 1943 roku Clark objął dowództwo nowo utworzonej 5 Armii – pierwszej armii polowej Stanów Zjednoczonych sformowanej za granicą. Przez pół roku nie wzięła ona udziału w walkach w Tunezji ani na Sycylii, szkoląc się w Maroku i pilnując Maroka Hiszpańskiego. Szybkie awanse Clarka budziły zazdrość starszych od niego generałów; George Patton uważał go za karierowicza „zbyt cholernie gładkiego”. Sam Clark przyznawał, że trudno mu dowodzić ludźmi, którzy niedawno byli jego przełożonymi, i niechętnie odwoływał nieudolnych podwładnych.

9 września 1943 roku 5 Armia, złożona z amerykańskiego VI Korpusu i brytyjskiego X Korpusu, wylądowała w Zatoce Salerno. Plan, przygotowany w pośpiechu, miał poważne słabości: szeroki front, rozdzielone korpusy, rezygnację z ostrzału okrętowego na odcinku amerykańskim. W dniach 12–14 września niemieckie kontruderzenie omal nie rozcięło przyczółka, a sztab Clarka przygotowywał plany częściowej ewakuacji (kryzys pod Salerno). Clark nie stracił jednak głowy. Jeździł na pierwszą linię, osobiście kierował obroną zagrożonych odcinków i za postawę 14 września otrzymał Krzyż za Wybitną Służbę. Historycy do dziś oceniają Salerno dwojako: jako dowód jego odwagi i jako skutek błędów planu, za który odpowiadał. Po bitwie odwołał dowódcę VI Korpusu, gen. Ernesta Dawleya, a 1 października jego wojska weszły do Neapolu.

Cassino, Rapido i Anzio

Jesienią 1943 roku natarcie 5 Armii utknęło w górach, na kolejnych niemieckich liniach obronnych. W styczniu 1944 roku Clark rzucił 36 Dywizję do przeprawy przez rzekę Rapido (właściwie Gari) poniżej Monte Cassino, by związać Niemców przed desantem pod Anzio. Natarcie w nocy z 20 na 21 stycznia, wbrew obawom dowódcy dywizji, zakończyło się klęską: dywizja straciła około 1700 ludzi. Po wojnie stowarzyszenie weteranów 36 Dywizji zażądało od Kongresu śledztwa w sprawie „niekompetentnego i niedoświadczonego” dowódcy, który „bezmyślnie poświęcił” jego żołnierzy. Izba Reprezentantów oczyściła Clarka z zarzutów, a on sam nigdy publicznie nie komentował tej sprawy. Część historyków broni go, wskazując, że przeprawa była częścią szerszego planu, który narzucały cele operacji pod Anzio.

Desant pod Anzio (operacja „Shingle”), przeprowadzony 22 stycznia 1944 roku przez VI Korpus gen. Johna Lucasa, utknął na przyczółku na cztery miesiące; Clark ostatecznie zastąpił Lucasa gen. Lucianem Truscottem. W lutym, na bezpośredni rozkaz dowodzącego wojskami alianckimi we Włoszech gen. Harolda Alexandra, wydał polecenie zbombardowania opactwa na Monte Cassino, choć sam – podobnie jak jego szef sztabu – nie był przekonany o militarnej konieczności tego kroku. Trzykrotnie w tych miesiącach otarł się o śmierć: pod ostrzałem własnych okrętów w drodze do Anzio, gdy bomby zrzucone przez pomyłkę spadły kilkadziesiąt metrów od jego przyczepy, i gdy jego samolot zahaczył o linę balonu zaporowego.

Rzym

W maju 1944 roku alianci przełamali linię Gustawa – w czwartym natarciu na Monte Cassino wzgórze klasztorne zdobył II Korpus Polski gen. Władysława Andersa, wchodzący w skład brytyjskiej 8 Armii – a wojska z przyczółka pod Anzio ruszyły do ofensywy. Alexander chciał, by uderzyły na Valmontone i odcięły drogę odwrotu niemieckiej 10 Armii. 25 maja Clark, bez porozumienia z przełożonym, kazał skierować główne siły Truscotta na północny zachód, ku Rzymowi. 4 czerwca 1944 roku Amerykanie weszli do stolicy Włoch, a następnego dnia Clark triumfalnie wjechał do miasta. Sława trwała krótko – już 6 czerwca alianci wylądowali w Normandii – a 10 Armia uszła na północ. Truscott pisał później, że gdyby Clark trzymał się rozkazów Alexandra, cele operacji pod Anzio zostałyby osiągnięte w pełni, a amerykański historyk Carlo D’Este nazwał tę decyzję równie głupią wojskowo, co niesubordynowaną. Inni badacze, jak James Holland, twierdzą, że uderzenie na linię niemieckiej 14 Armii przyniosło więcej, niż sugerują krytycy. Spór o „wyścig do Rzymu” jest jednym z najżywszych w historiografii kampanii włoskiej.

Linia Gotów i zwycięstwo we Włoszech

Latem 1944 roku 5 Armia oddała VI Korpus i Francuski Korpus Ekspedycyjny na potrzeby lądowania w południowej Francji, któremu Clark od początku się sprzeciwiał. Osłabiona, walczyła jesienią na Linii Gotów, gdzie natarcie znów ugrzęzło w deszczu i błocie. W jej szeregach walczyli wówczas obok Amerykanów i Brytyjczyków także żołnierze brazylijscy i japońsko-amerykańscy z 100 Batalionu i 442 Pułku. W grudniu 1944 roku Clark zastąpił Alexandra na stanowisku dowódcy 15 Grupy Armii, czyli wszystkich alianckich wojsk lądowych we Włoszech; 5 Armię przejął Truscott. 10 marca 1945 roku, w wieku 48 lat, Clark został najmłodszym czterogwiazdkowym generałem armii amerykańskiej. Wiosną poprowadził ostatnią ofensywę we Włoszech, w której II Korpus Polski zdobył Bolonię, a na początku maja przyjął kapitulację wojsk niemieckich we Włoszech.

Austria i Korea

Po wojnie Clark był wysokim komisarzem i dowódcą wojsk amerykańskich w okupowanej Austrii. Tam po raz pierwszy negocjował z przedstawicielami ZSRR i nabrał przekonania, że z komunistami można rozmawiać tylko z pozycji siły. W 1947 roku uczestniczył w rozmowach Rady Ministrów Spraw Zagranicznych w sprawie traktatu z Austrią, potem dowodził 6 Armią w San Francisco i Wojskami Polowymi Armii. W 1951 roku prezydent Harry Truman zgłosił jego kandydaturę na przedstawiciela przy Stolicy Apostolskiej, lecz po protestach protestanckich środowisk i senatorów Clark w styczniu 1952 roku się wycofał.

W maju 1952 roku zastąpił swego kolegę z West Point, Ridgwaya, na stanowisku dowódcy wojsk ONZ w wojnie koreańskiej i amerykańskich sił na Dalekim Wschodzie. Opowiadał się za mocniejszym naciskiem na Chiny i Koreę Północną, ale władze w Waszyngtonie dążyły do zakończenia wojny. 27 lipca 1953 roku podpisał porozumienie o zawieszeniu broni w Panmundżomie. W pamiętnikach pisał, że zyskał „niechlubne wyróżnienie” jako pierwszy dowódca armii amerykańskiej, który podpisał rozejm bez zwycięstwa. Pod koniec października 1953 roku przeszedł w stan spoczynku.

Ostatnie lata

W latach 1954–1965 Clark był rektorem wojskowej uczelni The Citadel w Charleston. Kierował też rządowym zespołem badającym działalność amerykańskiego wywiadu, który ukuł pojęcie „wspólnoty wywiadowczej” (intelligence community). Wydał dwa tomy wspomnień: „Calculated Risk” (1950) i „From the Danube to the Yalu” (1954). Z pierwszą żoną, Maurine Doran, poślubioną w 1924 roku, miał syna i córkę; po jej śmierci w 1966 roku ożenił się ponownie. Jego poglądy budziły sprzeciw: łączył „nieamerykańskość” i komunizm z nieprzyswojonymi imigrantami, a w czasie wojny mówił, że żołnierze muszą zabijać Niemców „jak grzechotniki”. Zmarł 17 kwietnia 1984 roku w Charleston, jako ostatni żyjący amerykański generał, który w czasie II wojny światowej nosił cztery gwiazdki. Pochowano go na terenie The Citadel.

Znaczenie

Clark należy do dowódców, o których historycy spierają się najdłużej. Był wybitnym organizatorem i oficerem sztabowym, odważnym na polu walki, umiejętnie kierował wielonarodową armią, w której obok Amerykanów i Brytyjczyków walczyli Francuzi, Brazylijczycy, Nowozelandczycy, Hindusi i Polacy. Zarazem jego ambicja, troska o rozgłos, i nieufność wobec Brytyjczyków prowadziły do decyzji, które kosztowały życie jego żołnierzy albo pozwalały ujść przeciwnikowi. Salerno, Rapido i Rzym pozostają trzema punktami, wokół których toczy się spór o jego miejsce w historii kampanii włoskiej – najdłuższej kampanii zachodnich aliantów w Europie.