Telegram Göringa

23 kwietnia 1945 roku, gdy wojska radzieckie walczyły już na przedmieściach Berlina, do bunkra pod Kancelarią Rzeszy dotarła depesza z Bawarii. Marszałek Rzeszy Hermann Göring, od lat formalny następca Adolfa Hitlera, pytał w niej, czy wobec decyzji wodza o pozostaniu w oblężonej stolicy ma przejąć „całość kierownictwa Rzeszy”. Jeśli do godziny 22.00 nie dostanie odpowiedzi, uzna, że Hitler stracił swobodę działania, i sam zacznie działać jako jego zastępca.

Depesza była sformułowana ostrożnie i lojalnie, ale w atmosferze bunkra zabrzmiała jak ultimatum. Sekretarz Hitlera Martin Bormann, od lat rywal Göringa, przedstawił ją jako próbę zamachu stanu. Jeszcze tego samego wieczoru Hitler oskarżył marszałka o zdradę, zażądał rezygnacji ze wszystkich urzędów, a esesmani na Obersalzbergu zatrzymali go w areszcie domowym. Tego samego dnia do bunkra po raz ostatni przyleciał minister uzbrojenia Albert Speer, a trzy dni później Hitler powołał na miejsce Göringa nowego dowódcę Luftwaffe – generała Roberta von Greima, który przedarł się do Berlina ranny, w samolocie pilotowanym przez Hannę Reitsch.

Następca z 1941 roku

Pozycja Göringa jako „drugiego człowieka” III Rzeszy miała podstawę prawną. 1 września 1939 roku, w przemówieniu w Reichstagu w dniu ataku na Polskę, Hitler ogłosił, że jeśli coś mu się stanie, jego następcą zostanie Göring. Dwa dekrety z 29 czerwca 1941 roku, wydane tydzień po ataku na Związek Radziecki, potwierdziły to na piśmie. Pierwszy wyznaczał Göringa na następcę na wypadek śmierci Hitlera. Drugi przewidywał, że jeśli Hitler zostanie – choćby czasowo – „przeszkodzony” w wykonywaniu swoich zadań i nie będzie w stanie wydać innych poleceń, Göring zastąpi go „we wszystkich urzędach”. Oba dokumenty przechowywano w zapieczętowanych kopertach.

Od tego czasu znaczenie Göringa systematycznie malało. Luftwaffe nie zdołała wygrać bitwy o Anglię, nie zaopatrzyła z powietrza armii okrążonej pod Stalingradem, nie obroniła niemieckich miast przed nalotami. Hitler coraz otwarciej obwiniał za to marszałka, a o dostęp do wodza skutecznie rywalizowali z nim Heinrich Himmler, Joseph Goebbels, Speer i przede wszystkim Bormann, który jako szef kancelarii partii i osobisty sekretarz Hitlera kontrolował dostęp do niego. Göring, uzależniony od leków przeciwbólowych, coraz więcej czasu spędzał w swojej posiadłości Carinhall pod Berlinem, zajmując się zrabowanymi w Europie dziełami sztuki. Formalnie jednak wciąż był marszałkiem Rzeszy, dowódcą Luftwaffe i wyznaczonym następcą.

Wyjazd z Berlina

20 kwietnia 1945 roku Göring przyjechał do Berlina na ostatnie urodziny Hitlera. Carinhall kazał wcześniej wysadzić w powietrze, a zbiory sztuki wywiózł pociągami na południe. Po oficjalnym przyjęciu i naradzie sytuacyjnej pożegnał się z Hitlerem, tłumacząc, że w południowych Niemczech czekają na niego pilne zadania, i jeszcze tego wieczoru wyjechał z miasta w kierunku Berchtesgaden. Tego samego dnia stolicę opuścili Himmler i wielu innych dygnitarzy. Wydawało się, że Hitler również przeniesie kwaterę na południe, do tzw. reduty alpejskiej.

Tak się nie stało. Armia Czerwona, która 16 kwietnia rozpoczęła operację berlińską, w ciągu kilku dni przełamała front nad Odrą i Nysą i 21 kwietnia dotarła do przedmieść Berlina. Na naradzie 22 kwietnia, gdy okazało się, że zarządzone przez niego natarcie grupy SS Felixa Steinera nie ruszyło, Hitler załamał się. Według świadków krzyczał, że wszyscy go zdradzili, że wojna jest przegrana i że zostanie w Berlinie i zginie. Na pytania o dalsze rozkazy miał odpowiedzieć, że może je wydawać Göring, a gdy ktoś zauważył, że żaden żołnierz nie będzie walczył za marszałka, rzucić, że nie chodzi już o walkę, a jeśli przyjdzie do rokowań, Göring zrobi to lepiej niż on.

Depesza z Obersalzbergu

Słowa Hitlera dotarły do Göringa okrężną drogą. Jeszcze tej nocy zrelacjonował je szefowi sztabu generalnego Luftwaffe, generałowi Karlowi Kollerowi, oficer łącznikowy Luftwaffe gen. Eckhard Christian, a następnie szef sztabu dowodzenia Wehrmachtu w OKW, generał Alfred Jodl. Koller 23 kwietnia przyleciał na Obersalzberg i opowiedział o wszystkim marszałkowi. Göring wahał się. Obawiał się, że jeśli nic nie zrobi, zostanie oskarżony o bezczynność, a jeśli zacznie działać, o zdradę. Wezwał szefa Kancelarii Rzeszy Hansa Lammersa, który potwierdził, że dekret z 1941 roku obowiązuje i nie został odwołany. Göring przypuszczał, że Bormann, który został w Berlinie, może się okazać jego jedynym prawdziwym przeciwnikiem.

Treść depeszy ułożono wspólnie. Göring pisał, że po decyzji Hitlera o pozostaniu w twierdzy Berlin pyta, czy wódz zgadza się, aby on, zgodnie z dekretem z 29 czerwca 1941 roku, przejął jako jego zastępca natychmiast całość kierownictwa Rzeszy, z pełną swobodą działania wewnątrz kraju i na zewnątrz. Jeśli do 22.00 nie otrzyma odpowiedzi, przyjmie, że Hitler został pozbawiony swobody działania, uzna warunki dekretu za spełnione i będzie działał „dla dobra narodu i ojczyzny”. Zakończył zapewnieniem o swoich uczuciach, „których nie da się wyrazić słowami”. Relacje o godzinie wysłania różnią się: według części źródeł pierwszy radiogram nadano w nocy, według większości opracowań depesza dotarła do bunkra po południu lub wieczorem 23 kwietnia. Właściwie Göring nie prosił więc o to, by uznano go za następcę – był nim od 1941 roku – lecz pytał, czy ma już wykonać przewidziane dekretem zastępstwo.

Równocześnie Göring wysłał depeszę do ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa, zapowiadając, że jeśli do północy nie otrzyma innych poleceń, przejmie kierownictwo, i wzywając ministra do siebie. Właśnie te depesze Bormann wykorzystał jako dowód, że marszałek szykuje przewrót.

Gniew Hitlera

Według relacji ludzi z bunkra Hitler przyjął pierwszą depeszę z apatią. Bormann przekonywał, że to ultimatum i zdrada, a gdy nadeszła wiadomość do Ribbentropa, Hitler wpadł w furię. Speer, który był wtedy w bunkrze, opisał w swoich wspomnieniach, jak wódz wykrzykiwał, że od dawna wiedział o lenistwie Göringa, o tym, że jest skorumpowany i uzależniony od morfiny – po czym nagle uspokoił się i powiedział, że Göring może przecież negocjować kapitulację, bo i tak jest już wszystko jedno.

Odpowiedź, zredagowana z udziałem Bormanna, stwierdzała, że postępowanie Göringa jest zdradą stanu, karaną śmiercią, ale ze względu na jego dawne zasługi Hitler odstąpi od kary, jeśli marszałek zrezygnuje ze wszystkich urzędów, oficjalnie z powodów zdrowotnych. Göring natychmiast się zgodził. Bormann na własną rękę polecił jednak komendantowi oddziału SS na Obersalzbergu aresztować marszałka. Wieczorem 23 kwietnia esesmani zatrzymali Göringa, jego rodzinę i otoczenie w areszcie domowym. Kilka dni później niemieckie radio ogłosiło, że marszałek ustąpił z powodu ciężkiej choroby serca.

25 kwietnia brytyjskie bombowce zbombardowały Obersalzberg, niszcząc m.in. Berghof, dom Göringa i koszary SS. Marszałek przetrwał nalot w schronie, a strażnicy przewieźli go potem do zamku Mauterndorf w Austrii, który należał do niego. W testamencie politycznym spisanym 29 kwietnia Hitler formalnie wyrzucił Göringa z NSDAP i odebrał mu wszelkie prawa wynikające z dekretu z 1941 roku oraz z przemówienia z 1 września 1939 roku. Następcą, jako prezydenta Rzeszy i naczelnego dowódcę Wehrmachtu, wyznaczył wielkiego admirała Karla Dönitza. Wykluczenie z partii nastąpiło więc dopiero w testamencie, a nie 23 kwietnia – tego dnia Hitler odebrał Göringowi urzędy i kazał go zatrzymać. Według relacji Bormann polecił esesmanom zastrzelić marszałka po upadku Berlina, ale rozkazu nie wykonano. Uwolniony przez żołnierzy Luftwaffe, Göring oddał się w ręce Amerykanów z 36 Dywizji Piechoty na początku maja 1945 roku.

Ostatnia wizyta Speera

Świadkiem tych scen był Albert Speer, architekt Hitlera, od 1942 roku minister uzbrojenia i amunicji, który przez ostatnie lata kierował niemiecką gospodarką wojenną, opartą w ogromnej mierze na pracy przymusowej. 23 kwietnia przyleciał z Hamburga, przez lotnisko Rechlin, do okrążanego Berlina, a ostatni odcinek pokonał lekkim samolotem, lądując na szerokiej alei w Tiergarten, w pobliżu Bramy Brandenburskiej. Spędził w bunkrze kilka godzin, rozmawiał z Hitlerem, Evą Braun i Magdą Goebbels, a nad ranem 24 kwietnia odleciał.

Tło tej wizyty stanowił tzw. rozkaz Nerona z 19 marca 1945 roku. Hitler nakazał w nim niszczyć przed nadejściem nieprzyjaciela wszystkie urządzenia przemysłowe, komunikacyjne, zaopatrzeniowe i energetyczne, które mogłyby mu się przydać. Speer, przekonany, że Niemcy będą potrzebowały tej infrastruktury po przegranej wojnie, sprzeciwiał się temu i 30 marca uzyskał od Hitlera częściowe złagodzenie: zakłady przemysłowe miały być jedynie unieruchamiane, a wykonanie rozkazu przeszło w jego ręce. W praktyce on i współpracujący z nim gauleiterzy, przemysłowcy i wojskowi w wielu miejscach sabotowali niszczenie. Dzień później, 31 marca, do Niemców zwrócił się z odezwą Dwight Eisenhower, wzywając ich do zaprzestania oporu.

Według wspomnień Speera, wydanych w 1969 roku, podczas ostatniej rozmowy wyznał Hitlerowi, że przez ostatnie tygodnie nie wykonywał jego rozkazów zniszczenia, a ten, ku jego zdumieniu, przyjął to bez gniewu, wzruszony. Ta scena, powtarzana w wielu kronikach wojny, przez dziesięciolecia uchodziła za fakt. Historycy podchodzą do niej jednak z dużą ostrożnością. Nie potwierdza jej żaden inny świadek, a biograf Speera Magnus Brechtken twierdzi, że motyw spowiedzi w bunkrze pierwszy wymyślił w 1952 roku francuski dziennikarz, a Speer przejął go do swoich wspomnień. Brechtken, podobnie jak wcześniej Gitta Sereny, pokazał, jak minister budował po wojnie legendę „apolitycznego technokraty”, który nic nie wiedział o zbrodniach. Pewne jest, że Speer pojawił się w bunkrze 23 kwietnia i że był to jego ostatni kontakt z Hitlerem. Następnego dnia spotkał się jeszcze z Himmlerem, a potem dołączył do Dönitza w Szlezwiku-Holsztynie.

Nowy dowódca Luftwaffe

Odsunięcie Göringa pozostawiło lotnictwo bez naczelnego dowódcy. 24 kwietnia adiutant Hitlera do spraw Luftwaffe, pułkownik Nicolaus von Below, przekazał rozkaz wzywający do bunkra generała pułkownika Roberta Rittera von Greima, dowódcę 6 Floty Powietrznej, przebywającego w okolicach Monachium. Greim, as myśliwski z pierwszej wojny światowej, który znał Hitlera od 1920 roku, gdy w czasie puczu Kappa przewiózł go samolotem do Berlina, zabrał ze sobą Hannę Reitsch – słynną pilotkę doświadczalną, jedną z nielicznych kobiet odznaczonych Krzyżem Żelaznym I klasy i fanatyczną zwolenniczkę wodza.

25 kwietnia oboje przelecieli z Bawarii do Rechlina, a 26 kwietnia myśliwcem Focke-Wulf Fw 190 – Reitsch skulona w kadłubie za kabiną – na lotnisko Gatow na zachodnich obrzeżach Berlina, w eskorcie kilkunastu myśliwców. Stamtąd ruszyli dalej samolotem łącznikowym Fieseler Storch. Nad Grunewaldem trafił ich ogień radzieckiej artylerii przeciwlotniczej; Greim został ciężko ranny w prawą stopę. Reitsch przejęła stery i wylądowała na prowizorycznym pasie na alei w Tiergarten, w pobliżu Bramy Brandenburskiej, skąd oboje dotarli do bunkra.

Hitler mianował Greima naczelnym dowódcą Luftwaffe i awansował go z generała pułkownika na feldmarszałka. Wbrew często spotykanemu określeniu Greim nie był feldmarszałkiem w chwili wezwania – otrzymał ten stopień dopiero w bunkrze, jako ostatni oficer w historii niemieckich sił zbrojnych. Dowodził lotnictwem, którego praktycznie już nie było: brakowało paliwa, lotnisk i samolotów. W nocy z 28 na 29 kwietnia, po wiadomości o rokowaniach Himmlera, Hitler kazał mu opuścić Berlin, aresztować zdrajcę i rzucić resztki Luftwaffe do wsparcia armii idących na odsiecz stolicy. Reitsch wywiozła rannego feldmarszałka z tego samego prowizorycznego pasa samolotem Arado Ar 96. 8 maja Greim trafił do niewoli amerykańskiej w Austrii, a 24 maja 1945 roku popełnił samobójstwo w więzieniu w Salzburgu.

Znaczenie

Telegram Göringa był pierwszym z serii wydarzeń, w których w ostatnich dniach kwietnia 1945 roku rozpadło się najwyższe kierownictwo III Rzeszy. W nocy z 23 na 24 kwietnia Himmler, za plecami Hitlera, przekazał przez szwedzkiego hrabiego Folkego Bernadotte’a ofertę kapitulacji przed zachodnimi aliantami. Hitler, zamknięty w bunkrze, otoczony przez Armię Czerwoną, uznał się za zdradzonego przez najbliższych współpracowników – tych samych, którzy przez dwanaście lat budowali i wykonywali jego władzę. W testamencie z 29 kwietnia wyrzucił z partii obu: Göringa i Himmlera. Nikt z dawnych paladynów nie stał się następcą; władza przeszła w ręce Dönitza i Goebbelsa.

Epizod pokazuje też, jak działało państwo nazistowskie do samego końca. O losie drugiej osoby w państwie nie rozstrzygnęła żadna procedura, lecz nastrój dyktatora i intrygi jego otoczenia. Bormann, który kontrolował dostęp do Hitlera, w ciągu kilku godzin pozbawił władzy człowieka, który formalnie miał zastąpić wodza. Dekrety o następstwie, wydane w szczytowym okresie potęgi Rzeszy, okazały się bezwartościowe.

Sam Göring przeżył wojnę i jako najwyżej postawiony z pojmanych przywódców stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Wbrew jego oczekiwaniom potraktowano go tam jako głównego oskarżonego, a nie jako partnera do rozmów. Skazany na śmierć, w przeddzień egzekucji, 15 października 1946 roku, popełnił samobójstwo. Speer dostał w Norymberdze 20 lat więzienia, w dużej mierze dzięki postawie skruszonego technokraty, którą historycy podważyli dopiero po latach. Greim i Reitsch wyrwali się z Berlina na kilka dni przed jego kapitulacją.