Załamanie Hitlera

W niedzielę 22 kwietnia 1945 roku po południu w Führerbunkrze pod Kancelarią Rzeszy rozpoczęła się narada sytuacyjna, która przeszła do historii jako dzień załamania Adolfa Hitlera. Gdy usłyszał, że natarcie, od którego oczekiwał ocalenia Berlina, w ogóle się nie zaczęło, wpadł w furię, oskarżył generałów o zdradę i tchórzostwo, po czym po raz pierwszy w obecności swoich dowódców przyznał, że wojna jest przegrana. Oświadczył, że nie wyjedzie na południe, lecz pozostanie w stolicy i tu zginie. Z tej samej narady wyszły ostatnie wielkie rozkazy operacyjne III Rzeszy: 12 Armia gen. Walthera Wencka miała zawrócić znad Łaby i ruszyć na odsiecz Berlinowi.

Dwa dni wcześniej, w dniu ostatnich urodzin Hitlera, większość dygnitarzy opuściła miasto, a sam Hitler odkładał decyzję, czy przenieść się do Berghofu w Alpach. Od 21 kwietnia, w ramach szturmu Berlina, radzieckie wojska walczyły już na przedmieściach stolicy.

Rozkaz dla Steinera

21 kwietnia Hitler szukał sposobu, by zatrzymać wojska 1 Frontu Białoruskiego marsz. Gieorgija Żukowa, które obchodziły Berlin od północy. Jego wzrok padł na Armeeabteilung Steiner – „oddział armijny” utworzony z dowództwa III Korpusu Pancernego SS pod komendą SS-Obergruppenführera i generała Waffen-SS Felixa Steinera, stojący w rejonie Eberswalde, na północny wschód od stolicy. Hitler rozkazał mu uderzyć na południe, w skrzydło radzieckiego klina, i odciąć wojska, które wdarły się na północne przedmieścia. Do natarcia miały zostać rzucone wszystkie dostępne siły, także personel naziemny Luftwaffe; dowódcom, którzy zatrzymaliby swoich ludzi, zagrożono śmiercią.

Popularne kalendaria zauważają, że zbieranina jednostek Steinera „nie była w pełni obsadzona”. To raczej łagodne określenie. Na mapach w bunkrze „Grupa Steiner” wyglądała jak związek zdolny do kontrataku, w rzeczywistości dysponowała resztkami kilku dywizji, batalionami złożonymi naprędce z marynarzy, lotników i ludzi z Volkssturmu, bez czołgów i ciężkiej artylerii w liczbie godnej wzmianki. Steiner, wcześniej dowódca dywizji „Wiking”, uważał zadanie za niewykonalne. Jego przełożony, dowódca Grupy Armii „Wisła” gen. płk Gotthard Heinrici, który miesiąc wcześniej zastąpił Himmlera, podzielał tę ocenę i nie naciskał na rozpoczęcie natarcia bez sił, które miały je wykonać.

Front pod Berlinem

Położenie, które referowano w bunkrze 22 kwietnia, zmieniało się z godziny na godzinę. Na północnym wschodzie 3 Armia Uderzeniowa i 2 Armia Pancerna Gwardii z frontu Żukowa wchodziły w zewnętrzny pierścień miasta, a dalej na północ obchodziły je od zachodu, w kierunku Oranienburga i Hennigsdorfu. Na południu czołgi 3 Armii Pancernej Gwardii z frontu marsz. Iwana Koniewa, które dzień wcześniej przeszły przez opuszczoną kwaterę OKH w Zossen, doszły do Kanału Teltowskiego, ostatniej przeszkody wodnej przed dzielnicami południowymi, a 4 Armia Pancerna Gwardii parła na Poczdam. Oba ramiona radzieckich kleszczy dzieliło od siebie już tylko kilkadziesiąt kilometrów.

Główne siły 9 Armii, które od 16 kwietnia broniły się nad Odrą, zostały w ten sposób odcięte od Berlina i od reszty frontu. Heinrici od kilku dni prosił o zgodę na wycofanie ich, póki droga była wolna, ale Hitler, jak przez całą wojnę, odmawiał oddania terenu i żądał trzymania „Twierdzy Frankfurt” nad Odrą. Generałowie w bunkrze wiedzieli, że armia ta nie może już ani utrzymać pozycji, ani przyjść stolicy z pomocą. Rozkaz dla Steinera był więc w oczach Hitlera ostatnią szansą odwrócenia biegu wydarzeń bez przyznania, że Berlin jest stracony.

Narada 22 kwietnia

Narada zaczęła się po piętnastej. Uczestniczyli w niej m.in. szef OKW feldmarsz. Wilhelm Keitel, szef sztabu dowodzenia OKW gen. Alfred Jodl, szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Hans Krebs, główny adiutant Hitlera gen. Wilhelm Burgdorf i szef Kancelarii NSDAP Martin Bormann. Krebs zameldował, że Rosjanie przerwali się na północnych krańcach miasta, a natarcie Steinera nie ruszyło. Często pisze się, że atak nie został podjęty „za zgodą Heinriciego”, a oddziały Steinera „otrzymały zgodę na odwrót”. W tej postaci to uproszczenie: 22 kwietnia chodziło przede wszystkim o to, że natarcia nie było, a Heinrici je de facto wstrzymywał; jego otwarte zgody na odwroty, wbrew rozkazom, doprowadziły do zdjęcia go z dowództwa dopiero 28–29 kwietnia.

Co działo się dalej, wiadomo z relacji kilku uczestników i świadków – Keitla i Jodla (złożonych po wojnie, częściowo w niewoli i w Norymberdze), adiutanta Krebsa mjr. Bernda Freytaga von Loringhovena, oficera łącznikowego Luftwaffe gen. Eckharda Christiana, który jeszcze tej nocy zrelacjonował wszystko szefowi sztabu Luftwaffe gen. Karlowi Kollerowi, oraz sekretarki Traudl Junge. Relacje różnią się szczegółami i słowami, ale zgadzają co do przebiegu. Hitler zerwał się z krzesła i krzyczał, że wszyscy go zdradzili i okłamali – wojsko, SS, Luftwaffe – że jest otoczony tchórzami i nieudacznikami. Po wybuchu opadł na krzesło i powiedział, że wojna jest przegrana. Oświadczył, że zostanie w Berlinie, osobiście poprowadzi jego obronę i w ostatniej chwili się zastrzeli, bo nie może walczyć, a nie chce wpaść w ręce wroga. Pozostałym kazał wyjechać na południe; gdy obecni zaczęli protestować, odparł, że nie ma już nic do rozkazania, a gdyby trzeba było negocjować, lepiej zrobi to Hermann Göring.

Deklarację tę nazywa się często „przysięgą”. Nie była to jednak przysięga w ścisłym sensie, lecz oświadczenie złożone w gniewie przed kilkunastoma ludźmi – dla Hitlera wszakże wiążące: od tej chwili, mimo próśb otoczenia i propozycji odlotu, które ponawiano jeszcze w kolejnych dniach, nie zmienił zdania. Obecni zapamiętali przede wszystkim, że po raz pierwszy wypowiedział na głos to, co od tygodni było oczywiste dla wszystkich wokół niego.

To właśnie ostatnie zdanie, przekazane Kollerowi, a przez niego Göringowi na Obersalzbergu, stało się następnego dnia podstawą jego depeszy z żądaniem przekazania władzy. Junge wspominała, że po naradzie Hitler wezwał sekretarki i Evę Braun, powiedział im, że wszystko stracone, i zaproponował odlot na południe; kobiety odmówiły. Tego samego dnia Hitler odprawił swojego lekarza Theo Morella, który odleciał z Berlina, a Joseph Goebbels z żoną i sześciorgiem dzieci przeniósł się do bunkra. Następnego dnia propaganda ogłosiła, że Führer jest w Berlinie i kieruje jego obroną.

Wenck, Busse i zwrot na zachód

Wieczorem Keitel i Jodl próbowali nadać decyzji wodza sens wojskowy. Jodl zwrócił uwagę, że skoro Hitler zostaje w stolicy, można odwrócić front: wojska stojące naprzeciw Amerykanów nad Łabą zwrócić przeciw Rosjanom, zakładając, że Amerykanie nie pójdą dalej. Najbliższym takim związkiem była 12 Armia gen. Walthera Wencka, sformowana w kwietniu z młodych rekrutów, kadetów i resztek innych jednostek, broniąca linii Łaby. Hitler zgodził się. 12 Armia miała uderzyć na wschód, w kierunku Poczdamu i Berlina, i połączyć się z 9 Armią gen. Theodora Bussego, której główne siły, pobite nad Odrą, zostały w lasach na południowy wschód od stolicy, odcinane przez wojska Żukowa i Koniewa.

Keitel jeszcze w nocy wyjechał do sztabu Wencka w leśniczówce koło Wiesenburga i nad ranem 23 kwietnia przekazał mu rozkaz. Według relacji Wencka i jego sztabu dowództwo armii od początku uważało odsiecz za iluzję i postanowiło uderzyć tylko na tyle, by otworzyć korytarz, którym żołnierze 9 Armii i uchodźcy mogliby uciec na zachód, do Amerykanów. W bunkrze nazwisko Wencka stało się tymczasem ostatnią nadzieją: w kolejnych dniach Hitler wciąż pytał, gdzie jest Wenck.

Co z tego wynikło

Zarówno natarcie Steinera, jak i odsiecz Wencka skończyły się niepowodzeniem. Oddziały Steinera zdołały w następnych dniach jedynie utworzyć niewielkie przyczółki nad kanałami koło Oranienburga i nie przerwały okrążenia. 12 Armia ruszyła 24 kwietnia, a pod koniec miesiąca jej czołówki doszły do Beelitz i do jezior pod Poczdamem, około 30 kilometrów od Kancelarii Rzeszy, ale dalej nie zdołały się przebić. 9 Armia, okrążona w lasach koło Halbe, przebijała się na zachód od 26 kwietnia do 1 maja; w bitwie pod Halbe zginęło według szacunków kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy i cywilów, a do linii Wencka dotarło, zależnie od źródła, od 25 do 30 tysięcy ludzi. Na początku maja obie armie przeprawiły się przez Łabę pod Tangermünde i poddały Amerykanom.

Decyzja z 22 kwietnia przesądziła też o losie samego Hitlera. Odtąd nie było już mowy o wyjeździe do Alp ani o „Twierdzy Alpejskiej”. Rozpad przywództwa Rzeszy, zapoczątkowany wyjazdami z 20 kwietnia, przyspieszył: Göring uznał, że Hitler stracił zdolność działania, Himmler szukał porozumienia z Zachodem na własną rękę, a w bunkrze zostali ludzie, którzy mieli wraz z wodzem doczekać końca – Goebbels, Bormann, Krebs i Burgdorf. Hitler przeżył jeszcze osiem dni w schronie, coraz bardziej odcięty od rzeczywistości, wydając rozkazy armiom, które w znacznej części istniały już tylko na mapie.