Okrążenie Berlina

We wtorek 24 kwietnia 1945 roku na południowo-wschodnich przedmieściach Berlina, w rejonie Bohnsdorf i lotniska Schönefeld, spotkały się oddziały dwóch radzieckich frontów: 8 Gwardyjskiej Armii gen. Wasilija Czujkowa i 1 Gwardyjskiej Armii Pancernej z 1 Frontu Białoruskiego marszałka Gieorgija Żukowa oraz 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej z 1 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa. Połączenie miało podwójne znaczenie. Odcinało od Berlina niemiecką 9 Armię, która od tygodnia broniła się na wschód od miasta, i zamykało południową część pierścienia wokół stolicy Rzeszy. Następnego dnia, 25 kwietnia, czołgi Koniewa spotkały się z piechotą Żukowa pod Ketzin, na zachód od Berlina. Miasto zostało otoczone.

Kalendaria wojny notują te wydarzenia dwukrotnie: pod 24 kwietnia – że wojska 1 Frontu Białoruskiego i 1 Frontu Ukraińskiego łączą się, tworząc „wstępne okrążenie” Berlina, a pod 27 kwietnia – że okrążenie sił niemieckich w Berlinie zostaje „zakończone”. Pierwsza data jest trafna. Druga wymaga wyjaśnienia: sam pierścień wokół miasta zamknął się już 25 kwietnia, a 27 kwietnia to raczej dzień, w którym obrońców zepchnięto do centrum, odbierając im lotniska i ostatnie połączenia z zewnątrz. W ciągu tych czterech dni Berlin z oblężonego miasta stał się kotłem.

Pierścień od wschodu i południa

Pięć dni po rozpoczęciu operacji berlińskiej wojska Żukowa dotarły do przedmieść stolicy, a 21 kwietnia rozpoczął się szturm Berlina. Żukow nacierał od północy i wschodu; Koniew, który po przełamaniu frontu nad Nysą skręcił dwie armie pancerne na północ, podchodził od południa. 22 kwietnia 3 Gwardyjska Armia Pancerna gen. Pawła Rybałki stanęła nad Kanałem Teltow, który na tym odcinku stanowił południową granicę miasta. Do forsowania kanału Koniew ściągnął artylerię przełomu; rankiem 24 kwietnia, po silnym przygotowaniu ogniowym, czołgiści i piechota Rybałki przeszli na północny brzeg i weszli do dzielnic Zehlendorf, Steglitz i Lichterfelde.

W tym samym czasie od wschodu nadciągały wojska Żukowa. 8 Gwardyjska Armia i 1 Gwardyjska Armia Pancerna gen. Michaiła Katukowa przekroczyły 22–23 kwietnia Sprewę i Dahme w rejonie Köpenick i skręciły na zachód. 24 kwietnia ich czołówki dotarły do Bohnsdorf i Schönefeld, gdzie natknęły się na żołnierzy Koniewa. Zarazem na wschód od tego miejsca obaj marszałkowie mieli już za plecami ogromne zgrupowanie niemieckie: 9 Armię gen. Theodora Bussego i część 4 Armii Pancernej, zepchnięte w lasy i bagna Spreewaldu między Fürstenwalde, Lübben a jeziorami pod Teupitz. Zewnętrzny pierścień wokół nich zamknęły w tych dniach armie ogólnowojskowe obu frontów.

Spotkanie pod Schönefeld nie oznaczało przyjaźni dowódców. Już po wejściu do miasta armie Czujkowa i Rybałki zaczęły na siebie wchodzić; Stalin przesunął linię rozgraniczenia tak, że to wojska Żukowa miały zdobyć centrum z Reichstagiem i Kancelarią Rzeszy, a Koniew musiał zawrócić część sił. Rywalizacja dwóch marszałków, która od początku napędzała tempo operacji, trwała do ostatniego dnia.

Ketzin: pierścień się zamyka

Najdalej na zachód sięgnęła 4 Gwardyjska Armia Pancerna gen. Dmitrija Leluszenki. Jej korpusy obeszły Berlin od południowego zachodu, zajęły Beelitz i podeszły pod Poczdam. W południe 25 kwietnia, według radzieckich opracowań, 6 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany spotkał się pod Ketzin nad Hawelą z oddziałami 47 Armii z frontu Żukowa, która obchodziła miasto od północy przez Nauen. Berlin i jego zachodnie przedmieścia – Spandau, Gatow i Poczdam – znalazły się w okrążeniu. Tego samego dnia, ponad sto kilometrów na południowy zachód, żołnierze 1 Frontu Ukraińskiego spotkali się z Amerykanami nad Łabą pod Torgau, a 2 Front Białoruski przełamał obronę nad dolną Odrą. Niemcy zostały przecięte na dwie części, a ich stolica odcięta od reszty kraju.

Weidling komendantem

Okrążenie zastało obronę Berlina w stanie zamętu. 22 kwietnia, w dniu załamania Hitlera w bunkrze, odwołano komendanta berlińskiego okręgu obrony gen. Hellmutha Reymanna i wysłano go do Poczdamu; przez dobę jego obowiązki pełnił płk Ernst Kaether. Tego samego dnia do Kancelarii Rzeszy dotarła pogłoska, że dowódca LVI Korpusu Pancernego gen. Helmuth Weidling przeniósł swoje stanowisko dowodzenia na zachód od miasta, i Hitler kazał go aresztować i rozstrzelać. Weidling sam zgłosił się 23 kwietnia do bunkra, by wyjaśnić nieporozumienie – i wyszedł z niego jako komendant obrony Berlina. Jego korpus, wycofany na wschodnie i południowo-wschodnie przedmieścia, stał się trzonem garnizonu.

Weidling objął obronę, której nie dało się już zorganizować. Podzielił miasto na odcinki, oddał dywizje korpusu jako oparcie batalionom Volkssturmu i Hitlerjugend, a dowództwo śródmiejskiego odcinka „Z” z dzielnicą rządową objął SS-Brigadeführer Wilhelm Mohnke. W tym samym czasie Hitler, który 23 kwietnia zerwał z Göringiem, kierował z bunkra armiami, których już nie było, i rozkazywał im przebijać się do stolicy.

26–27 kwietnia: kocioł się zaciska

Po zamknięciu pierścienia radzieckie armie natarły koncentrycznie na śródmieście. 25 kwietnia ich czołówki przekroczyły w kilku miejscach obwodnicę kolejową S-Bahn, na której opierał się wewnętrzny pierścień obrony. 26 kwietnia wojska Czujkowa i Katukowa zaatakowały lotnisko Tempelhof, bronione przez resztki dywizji pancernej „Müncheberg”, i do następnego dnia je zajęły. Na zachodzie wojska radzieckie podeszły pod lotnisko Gatow; ostatnie samoloty lądowały już tylko na prowizorycznym pasie na osi wschód–zachód w Tiergarten. 27 kwietnia wojska Koniewa i Żukowa zajęły Poczdam, a na południowym wschodzie dwie wykrwawione dywizje – „Müncheberg” i SS „Nordland” – cofały się przed pięcioma radzieckimi armiami ku centrum.

To właśnie tę sytuację mają na myśli kalendaria, gdy pod 27 kwietnia piszą o zakończeniu okrążenia. Według opracowań historycznych obrońcy zajmowali wtedy pas o długości kilkunastu kilometrów ze wschodu na zachód i szerokości zaledwie kilku kilometrów. Zaopatrzenie z powietrza praktycznie ustało, szpitale i schrony były przepełnione, a amunicji wystarczało na kilka dni walki.

Wenck i Halbe

Nadzieje Hitlera skupiły się teraz na 12 Armii gen. Walthera Wencka, która stała nad Łabą naprzeciw Amerykanów. 22–23 kwietnia otrzymała rozkaz zwrotu na wschód i przebicia się do Berlina. Wenck, młody i trzeźwy generał, nie wierzył w ocalenie stolicy. Jego XX Korpus ruszył 24 kwietnia, wbił się w skrzydło armii Leluszenki i 28 kwietnia dotarł do Beelitz, gdzie z tamtejszych szpitali wojskowych ewakuowano tysiące rannych, a 29 kwietnia do Ferch nad jeziorem Schwielowsee. Tam połączył się z wycofującym się z Poczdamu zgrupowaniem Reymanna. Dalej nie poszedł. Zamiast do Berlina, otworzył korytarz, którym na zachód mogły się przedostać resztki 9 Armii i uchodźcy.

Plany w bunkrze i plany w polu rozeszły się całkowicie. Hitler nakazał Bussemu uderzyć na zachód, połączyć się z Wenckiem, a potem razem z nim zawrócić na północ i rozerwać pierścień wokół Berlina. Busse i Wenck, porozumiewając się drogą radiową, mieli inny cel: wyprowadzić z kotła jak najwięcej ludzi i oddać ich do niewoli amerykańskiej, nie radzieckiej. Ten cichy rozdźwięk między rozkazami a ich wykonaniem zapowiadał to, co miało się stać w następnych dniach w całych Niemczech.

Okrążona 24 kwietnia 9 Armia od nocy z 25 na 26 kwietnia próbowała przebić się na zachód przez lasy wokół Halbe. Bitwa pod Halbe, która trwała do 1 maja, była jednym z najkrwawszych epizodów końca wojny. Wraz z żołnierzami szły tysiące cywilów. Do linii Wencka dotarło, według różnych szacunków, około 25–30 tysięcy ludzi. Reszta zginęła albo trafiła do niewoli. Na leśnym cmentarzu w Halbe pochowano ponad 20 tysięcy poległych, a straty radzieckie w walkach z kotłem również liczono w tysiącach.

Ludność w pułapce

Wraz z garnizonem w okrążeniu znalazło się, według różnych szacunków, od 2 do blisko 3 milionów cywilów. Nie mieli dokąd uciec. Większość dni spędzali w piwnicach i schronach, wychodząc tylko po wodę i jedzenie; w szybach metra i w wieżach przeciwlotniczych tłoczyły się tysiące ludzi. Brakowało prądu, gazu i lekarstw. W dzielnicach zajmowanych przez Armię Czerwoną rabunkom i zabójstwom towarzyszyła masowa przemoc seksualna wobec kobiet. Jej skali nie da się ustalić dokładnie; na podstawie danych berlińskich szpitali historycy szacują liczbę zgwałconych w Berlinie na około 95–130 tysięcy. Część żołnierzy i oficerów radzieckich pomagała ludności, dzieliła się żywnością, a komendantury wkrótce zaczęły organizować wydawanie chleba – ale doświadczenie tych tygodni na długo zaciążyło na pamięci mieszkańców miasta.

Cywile ginęli także z rąk własnych władz. Doraźne sądy i oddziały SS wieszały ludzi oskarżonych o dezercję lub wywieszenie białej flagi, a dowództwo wydawało rozkazy wysadzania mostów i niszczenia urządzeń, od których zależało przetrwanie mieszkańców. Hitler i Goebbels postanowili, że los stolicy podzieli los reżimu.

Co z tego wynikło

Okrążenie przesądziło o wyniku bitwy. Odcięty Berlin nie mógł liczyć ani na 9 Armię, ani na Wencka, ani na grupę Steinera, a jego obrońcy walczyli już tylko o czas. 30 kwietnia, gdy żołnierze radzieccy byli kilkaset metrów od Kancelarii Rzeszy, Adolf Hitler popełnił samobójstwo. Tego samego dnia rozpoczął się szturm Reichstagu, a do walk w śródmieściu weszła także polska 1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. W nocy z 1 na 2 maja część obrońców próbowała przebić się z miasta na zachód; większość zginęła lub trafiła do niewoli. 2 maja rano Weidling podpisał w sztabie Czujkowa rozkaz o zaprzestaniu oporu.

Zamknięcie pierścienia oznaczało też, że Berlin zdobędzie wyłącznie Armia Czerwona – tak jak to wynikało z decyzji Eisenhowera z końca marca, który zrezygnował z marszu na stolicę Rzeszy. Zachodni alianci wkroczyli do swoich sektorów miasta dopiero na początku lipca 1945 roku. Kocioł pod Halbe i ruiny Berlina pokazały zaś, jak wysoką cenę płaciły w ostatnich tygodniach wojny zarówno armie, jak i ludność cywilna – za decyzję Hitlera, by walczyć do końca w sytuacji, w której wynik wojny był dawno przesądzony.