Operacja „Thursday” – druga wyprawa czinditów

Wieczorem 5 marca 1944 roku z lotniska Lalaghat w indyjskim Asamie zaczęły startować amerykańskie samoloty transportowe Douglas C-47, z których każdy holował jeden lub dwa szybowce Waco CG-4. Na pokładach siedzieli żołnierze 77 Brygady brygadiera Michaela Calverta, a celem była polana w dżungli północnej Birmy, daleko za linią frontu, oznaczona kryptonimem Broadway. Tak zaczęła się operacja Thursday – druga wyprawa czinditów generała majora Orde’a Wingate’a – operacji, w której całe brygady miały zostać przerzucone na tyły nieprzyjaciela drogą powietrzną.

Te dni opisuje się niekiedy jako serię udanych wypadów czinditów w Birmie. To uproszczenie: tej nocy i w następnych dniach nie chodziło o pojedyncze rajdy, lecz o początek dużej operacji, w której blisko dziesięć tysięcy żołnierzy miało osiąść na tyłach Japończyków na całe tygodnie.

Po pierwszej wyprawie

Pierwsza wyprawa czinditów, operacja Longcloth z lutego – kwietnia 1943 roku, przyniosła wielkie straty: z około trzech tysięcy ludzi wróciła mniej więcej jedna trzecia zdolnych do dalszej służby. Militarnie dała niewiele, ale rozgłos był ogromny. Winston Churchill zabrał Wingate’a na konferencję w Quebecu w sierpniu 1943 roku, gdzie brytyjski oficer przedstawił swoją koncepcję dalekiego przenikania szefom sztabów i prezydentowi Franklinowi Delano Rooseveltowi. Na jej realizację otrzymał niespotykane środki: awans na p.o. generała majora i sześć brygad, w dużej części z rozwiązanej 70 Dywizji Piechoty. Całość nazwano Special Force, a dla zmylenia wywiadu przeciwnika także 3 Indyjską Dywizją Piechoty.

Amerykanie dali Wingate’owi własne lotnictwo. Na polecenie generała Henry’ego Arnolda utworzono jednostkę, która w marcu 1944 roku przyjęła nazwę 1st Air Commando Group. Dowodzili nią pułkownicy Philip Cochran i John Alison, piloci myśliwscy z Afryki Północnej i Chin. Grupa miała własne myśliwce P-51 Mustang, bombowce B-25 Mitchell, samoloty transportowe, lekkie samoloty do ewakuacji rannych, a nawet pierwsze śmigłowce używane w działaniach bojowych – i około stu kilkudziesięciu szybowców. To Cochran przekonał Wingate’a, że szybowce mogą przewieźć nie tylko zaopatrzenie, lecz także oddziały, co zmieniło cały plan.

Nad Birmą zmieniło się też dowództwo. Od jesieni 1943 roku wojną z Japonią w tym regionie kierowało Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej lorda Louisa Mountbattena, który stanął na czele SEAC. Na konferencji kairskiej z planów na sezon suchy 1944 roku wiele skreślono, ale ofensywa Josepha Stilwella na północy Birmy, z udziałem czinditów, się utrzymała.

Twierdze w dżungli

Druga wyprawa miała wyglądać inaczej niż pierwsza. Japończycy wzmocnili patrole na granicy i powtórzenie pieszego przenikania przez Czinduin było mało prawdopodobne. Wingate postanowił więc przerzucić większość sił samolotami i założyć na tyłach przeciwnika ufortyfikowane bazy – „twierdze” z lądowiskami, artylerią i działami przeciwlotniczymi. Z nich kolumny miały wychodzić na krótkie wypady przeciw drogom, mostom i linii kolejowej, a następnie wracać pod osłonę umocnień. Zaopatrzenie i ewakuacja rannych miały iść wyłącznie drogą lotniczą.

Cel operacji wyznaczyła 4 lutego 1944 roku wspólna dyrektywa generała Williama Slima, dowódcy brytyjskiej 14 Armii, i generała George’a Stratemeyera, dowódcy lotnictwa na tym obszarze. Czindici mieli przede wszystkim wspierać natarcie Stilwella na Myitkyinę przez przecięcie komunikacji japońskiej 18 Dywizji gen. Shin’ichiego Tanaki, która broniła się przed Chińczykami w dolinie Hukawng, a także ułatwić chińskim wojskom z Junnanu przejście przez Saluin i wyrządzić Japończykom w północnej Birmie jak największe szkody. Głównym węzłem, który miał zostać opanowany, było Indaw – stacja kolejowa i lotnisko na linii Mandalaj – Myitkyina.

Pierwsza ruszyła 16 Brygada brygadiera Bernarda Fergussona, weterana Longcloth. Już 5 lutego wyszła z Ledo w Asamie i przez wiele tygodni szła pieszo przez górzyste pasma Patkai, gdzie ludzie i muły wspinali się po stromych, rozmokłych ścieżkach. Pozostałe brygady – 77 Calverta, 111 brygadiera Waltera „Joe” Lentaigne’a, 14 oraz 3 Brygada Zachodnioafrykańska – miały zostać przerzucone samolotami. Szósta, 23 Brygada, pozostała w odwodzie.

Noc na Broadwayu

Wybrano trzy lądowiska: Piccadilly, Broadway i Chowringhee. Wingate zabronił stałego rozpoznania z powietrza, by nie zdradzić planu, ale Cochran polecił w ostatniej chwili wykonać zdjęcia. Kilkadziesiąt minut przed startem okazało się, że Piccadilly – polanę, z której w 1943 roku zabierano rannych z pierwszej wyprawy – pokrywają pnie drzew. Według relacji Slima Wingate był wstrząśnięty, uznał, że operacja została zdradzona i że na pozostałych lądowiskach czekają zasadzki, i pozostawił decyzję jemu. Slim, w porozumieniu z gotowym do lotu Calvertem, nakazał kontynuować operację i skierować całą 77 Brygadę na Broadway. Później wyjaśniło się, że drewno rozłożyli do wyschnięcia birmańscy drwale wyrębujący tek, a nie Japończycy.

Lot nad górami okazał się ciężki. Holowanie po dwa szybowce przez jeden samolot przeciążało maszyny, pękały liny holownicze i część szybowców spadła lub wylądowała przymusowo jeszcze po indyjskiej stronie bądź w pobliżu japońskich posterunków. Spośród około sześćdziesięciu wysłanych tej nocy w stronę Broadwayu dotarło według różnych źródeł od 35 do 37. Polana okazała się gorsza, niż sądzono: ukryte w trawie rowy i pnie łamały podwozia, a lądujące później szybowce wpadały na rozbite wcześniej. Zginęło około 30 ludzi, ponad 30 zostało rannych. Na ziemię dotarło jednak 539 żołnierzy wraz z amerykańskimi saperami i niewielkim sprzętem budowlanym.

W nocy Calvert nadał umówiony sygnał oznaczający kłopoty, ale do rana jego ludzie i amerykańscy saperzy z ręcznymi narzędziami i małymi buldożerami wyrównali pas na tyle, że wieczorem 6 marca mogły na nim lądować pierwsze Dakoty. Następnej nocy, z 6 na 7 marca, szybowce bez przeszkód wylądowały na Chowringhee, położonym na wschód od Irawadi, skąd ruszyły kolumny 111 Brygady.

Most powietrzny

W ciągu następnego tygodnia transportowce wykonały około sześciuset lotów i przerzuciły na tyły Japończyków około 9 tysięcy żołnierzy, ponad tysiąc mułów i koni, działa polowe i przeciwlotnicze oraz tony zaopatrzenia. Chowringhee porzucono, gdy tylko zakończono przerzut, natomiast Broadway stał się stałą bazą z obsadą, artylerią, a od 12 do 17 marca nawet z małym oddziałem myśliwców Spitfire z 81 Dywizjonu RAF. Japońskie lotnictwo odkryło bazę i 17 marca zniszczyło większość z nich na ziemi.

Kolumny ruszyły do działania. Calvert wyprowadził część 77 Brygady na zachód i 16 marca pod Mawlu, na głównej linii kolejowej i drodze prowadzącej na północny front japoński, założył drugą twierdzę – White City, nazwaną tak od białych spadochronów zaopatrzeniowych, które zawisły na drzewach. Blokada przecięła jedyną linię kolejową zaopatrującą wojska Tanaki. Japończycy wielokrotnie szturmowali pozycje, a walki toczyły się wręcz – bagnetami, nożami gurkhijskimi kukri i mieczami. 111 Brygada zastawiała zasadzki i blokady na drogach na południe od Indaw, choć część jej sił, która wylądowała na Chowringhee, długo przeprawiała się przez Irawadi. Za rzeką działał też oddział rekrutujący ochotników spośród Kaczinów, od dawna wrogo nastawionych do Japończyków.

Brygada Fergussona dotarła w drugiej połowie marca do doliny Meza na północ od Indaw i założyła tam bazę Aberdeen, do której przerzucono drogą powietrzną 14 Brygadę. Zmęczona kilkusetkilometrowym marszem miała następnie zaatakować Indaw – ten atak, podjęty 24 marca po zmianach planów i bez rozpoznania, załamał się.

Lotnictwo było kluczem do wszystkiego. Lekkie samoloty L-1 i L-5 lądowały na prowizorycznych pasach w dżungli i zabierały rannych, którzy w czasie pierwszej wyprawy musieli być pozostawiani na łasce nieprzyjaciela. Mustangi i Mitchelle 1st Air Commando atakowały japońskie lotniska, mosty i składy, a w kwietniu po raz pierwszy w historii w akcji ratunkowej na tyłach wroga wziął udział śmigłowiec Sikorsky R-4.

Na tle japońskiej ofensywy

Operacja Thursday rozpoczęła się w momencie, gdy Japończycy kończyli przygotowania do własnej wielkiej ofensywy. Już w lutym uderzyli na Arakanie, gdzie Brytyjczycy niedługo wcześniej zdobyli Maungdaw, a 15 Armia gen. Renyi Mutaguchiego szykowała się do przekroczenia Czinduinu i marszu na Imphal i Kohimę. Przerzut czinditów nie zmienił tych planów: Mutaguchi uważał, że ich działania na tyłach nie powstrzymają uderzenia na Indie, i nie zamierzał odwracać ku nim sił przeznaczonych do natarcia; walkę z czinditami powierzono innym jednostkom, m.in. 24 Samodzielnej Brygadzie Mieszanej, a z czasem 53 Dywizji. W tej sytuacji brytyjskie dowództwo coraz częściej rozważało użycie czinditów nie na rzecz Stilwella, lecz w obronie samego Manipuru, co jeszcze w marcu stało się źródłem sporów między Wingate’em, Slimem a Stilwellem.

Miejsce w wojnie

Operacja Thursday była jedną z największych operacji powietrznodesantowych aliantów przed inwazją w Normandii i – jak podkreślają historycy amerykańskiego lotnictwa – pierwszą, w której całe brygady wysadzono na tyłach nieprzyjaciela i przez miesiące zaopatrywano wyłącznie z powietrza. Jej twórca nie dożył jej końca: 24 marca 1944 roku Wingate zginął w katastrofie samolotu B-25 w górach Manipuru. Dowództwo Special Force objął Lentaigne, a czindici, coraz bardziej wyczerpani, zostali w kwietniu podporządkowani Stilwellowi. Porzucili White City i Broadway i ruszyli na północ, by bezpośrednio wspierać natarcie na Mogaung i Myitkyinę; po ciężkich walkach pod Blackpool w maju 77 Brygada Calverta zdobyła w czerwcu Mogaung, a Myitkyina padła na początku sierpnia. Ostatni czindici opuścili Birmę pod koniec sierpnia 1944 roku, niszczeni bardziej przez malarię, czerwonkę i niedożywienie niż przez nieprzyjaciela. Część oddziałów przekroczyła wszelkie granice wytrzymałości – w lipcu z ponad dwóch tysięcy ludzi 111 Brygady za zdolnych do służby uznano zaledwie około stu dwudziestu.

Ocena operacji pozostaje sporna. Krytycy, wśród nich Slim i brytyjska historia oficjalna, uważali, że Special Force pochłonęła najlepszych żołnierzy i ogromne środki lotnicze, które w zwykłej dywizji dałyby więcej, a japońska armia, mało zależna od rozbudowanych linii zaopatrzenia, nie była tak wrażliwa na ich przecinanie, jak sądził Wingate. Obrońcy wskazują, że blokady utrudniły zaopatrzenie 18 Dywizji walczącej ze Stilwellem i związały znaczne siły japońskie. Sam Mutaguchi stwierdził po wojnie, że czindici odciągnęli całą 53 Dywizję i część 15 Dywizji, „z których jeden pułk przechyliłby szalę pod Kohimą”. Bezsporne pozostaje jedno: operacja Thursday pokazała, że lotnictwo może przenieść całą wojnę w głąb dżungli, a doświadczenia 1st Air Commando – szybowce, ewakuacja rannych z pola walki i pierwsze śmigłowce – wykorzystano w następnych latach wojny i długo po niej.