Konstantin Päts

Konstantin Päts był jednym z ojców niepodległej Estonii i przez dwadzieścia lat jej najważniejszym politykiem. W lutym 1918 roku należał do trzyosobowego komitetu, który ogłosił niepodległość, potem kierował Rządem Tymczasowym w czasie wojny z bolszewikami i pięć razy stał na czele państwa. W 1934 roku zawiesił demokrację i rządził autorytarnie, a w 1938 roku został pierwszym prezydentem Estonii. Jego nazwisko wiąże się jednak przede wszystkim z latami 1939–1940, gdy wobec nacisku Związku Radzieckiego wybrał drogę ustępstw: zgodził się na radzieckie bazy, przyjął ultimatum i podpisał nominację rządu wskazanego przez Andrieja Żdanowa. Nie ocaliło to ani państwa, ani jego samego. Zmarł po szesnastu latach zesłania, więzień i szpitali psychiatrycznych.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się w lutym 1874 roku w Tahkuranna koło Parnawy, w rodzinie budowniczego Jakoba Pätsa i Olgi z domu Tumanowej. Za datę urodzin przyjmuje się zwykle 23 lutego (11 lutego według kalendarza juliańskiego), choć wpis w księdze metrykalnej wskazuje dzień wcześniej. Ojciec, który przeszedł na prawosławie matki, należał do estońskich gospodarzy walczących z przywilejami niemieckiej szlachty bałtyckiej. Dzieci wychowywano w obrządku prawosławnym, a w domu mówiono także po rosyjsku. Päts uczył się w prawosławnej szkole parafialnej, w latach 1887–1892 w seminarium duchownym w Rydze, a gdy zrezygnował z kapłaństwa, w gimnazjum w Parnawie. W latach 1894–1898 studiował prawo na Uniwersytecie w Tartu. Po studiach odbył służbę w rosyjskim 96 Omskim Pułku Piechoty w Pskowie i w 1900 roku przeniósł się do Tallinna, ówczesnego Rewla.

Dziennikarz i rewolucjonista

W 1901 roku założył w Tallinnie gazetę „Teataja”. Władze sądziły, że prawosławny prawnik będzie wydawał pismo lojalne wobec cesarstwa, tymczasem „Teataja” stała się trybuną radykalnego, nastawionego na gospodarkę i oświatę nurtu ruchu narodowego. Zaczęła się wtedy trwająca prawie czterdzieści lat rywalizacja Pätsa z Jaanem Tõnissonem z Tartu o przywództwo nad Estończykami. W 1904 roku blok estońsko-rosyjski, który współorganizował, odebrał Niemcom bałtyckim władzę w radzie miejskiej Tallinna, a w 1905 roku Päts został zastępcą burmistrza.

W czasie rewolucji 1905 roku domagał się autonomii prowincji bałtyckich. Gdy władze zamknęły „Teatają” i aresztowały redakcję, uciekł do Szwajcarii, a sąd skazał go zaocznie na śmierć. Potem mieszkał w Finlandii, skąd anonimowo pisał do estońskich gazet. W 1909 roku, gdy wyrok śmierci przestał mu grozić, wrócił i od lutego 1910 do marca 1911 roku odsiedział karę w petersburskim więzieniu Kriesty. W tym czasie zmarła na gruźlicę jego żona Helma. Päts już się nie ożenił, a dwóch synów, Leo i Viktora, wychowywała jego szwagierka. Od 1911 roku wydawał „Tallinna Teataja”, a w czasie I wojny światowej służył jako oficer w Tallinnie i organizował estońskie oddziały w armii rosyjskiej.

Narodziny państwa

Po rewolucji lutowej Rząd Tymczasowy w Piotrogrodzie utworzył autonomiczną gubernię estońską. Päts, który forsował jedną gubernię obejmującą wszystkie ziemie estońskie, wszedł do jej sejmiku, Maapäev, i w październiku 1917 roku stanął na czele zarządu krajowego. Po przewrocie bolszewickim władze estońskie zeszły do podziemia, a Päts kilka razy trafiał do aresztu. 19 lutego 1918 roku wszedł do trzyosobowego Komitetu Ocalenia, który w chwili, gdy bolszewicy uciekali już z Tallinna, a Niemcy jeszcze do niego nie weszli, ogłosił 24 lutego niepodległość Estonii. Päts stanął na czele Rządu Tymczasowego. Niemcy, które zajęły kraj następnego dnia, nie uznały go, a 16 czerwca 1918 roku aresztowały Pätsa. Przeszedł kilka obozów, ostatnio w Grodnie, i odzyskał wolność dopiero po kapitulacji Niemiec w listopadzie.

Jako premier i minister wojny Rządu Tymczasowego organizował obronę, gdy 28 listopada 1918 roku Armia Czerwona zaatakowała Narwę. W wojnie estońsko-bolszewickiej Estończycy z pomocą brytyjskiej floty i fińskich ochotników wypchnęli wroga z kraju do lutego 1919 roku, a 2 lutego 1920 roku Rosja Radziecka w traktacie w Tartu uznała niepodległość Estonii „po wsze czasy”. Ten traktat Päts przywoływał potem przez całe życie.

Starszy państwa

Konstytucja z 1920 roku dawała całą władzę parlamentowi, Riigikogu, a szef rządu nosił tytuł starszego państwa (riigivanem) i był jednocześnie głową państwa. Päts kierował konserwatywnym Związkiem Rolników, a potem Związkiem Osadników i Drobnych Rolników i pięć razy obejmował ten urząd: w latach 1921–1922, 1923–1924, 1931–1932, 1932–1933 i od października 1933 roku. Był też przewodniczącym parlamentu, prezesem towarzystwa ubezpieczeniowego i Izby Handlowo-Przemysłowej. Krytycy, wśród nich część dzisiejszych estońskich historyków, zwracali uwagę na jego interesy związane z handlem radzieckim złotem na początku lat dwudziestych i na intratną posadę radcy prawnego estońsko-radzieckiego syndykatu naftowego od 1930 roku, w której Magnus Ilmjärv widzi narzędzie radzieckiego wpływu. To pozostaje przedmiotem sporu.

Wielki kryzys i chwiejność koalicji sprzyjały ruchowi weteranów wojny o niepodległość, tak zwanym vapsom, prawicowo-populistycznemu stronnictwu podobnemu do faszystowskich. Ich projekt konstytucji, dający ogromną władzę głowie państwa, wygrał w referendum w październiku 1933 roku, a w styczniu 1934 roku vapsowie zwyciężyli w wyborach w miastach. Ich kandydat miał duże szanse w wyborach prezydenckich. 12 marca 1934 roku Päts, jako starszy państwa i premier, przy poparciu gen. Johana Laidonera i wojska, ogłosił stan wyjątkowy, rozwiązał ruch i aresztował kilkuset jego członków. Parlament na początku poparł te kroki, ale wkrótce przestał się zbierać.

Era milczenia

Lata 1934–1938 Estończycy nazywają „erą milczenia”. Partie zastąpił jeden ruch prorządowy, Isamaaliit, wprowadzono cenzurę, a Päts rządził dekretami i budował korporacyjny system izb zawodowych na wzór włoski. Gospodarka rosła, powstała politechnika w Tallinnie, estonizowano nazwiska. Spisek vapsów z grudnia 1935 roku dał pretekst do kolejnych aresztowań. Sam Päts nie był dyktatorem w stylu europejskich wodzów: nie budował kultu jednostki na wielką skalę, nie stosował terroru, a w 1938 roku amnestionował więźniów politycznych, także komunistów. Nową konstytucję z 1937 roku przygotowano jednak pod jego dyktando. 24 kwietnia 1938 roku Päts został pierwszym prezydentem Estonii.

Ze względu na podobieństwo dróg nazywano go niekiedy „estońskim Piłsudskim”. Wiosną 1935 roku, przy okazji kuracji w Truskawcu, odwiedził Warszawę i złożył wieniec na Grobie Nieznanego Żołnierza. W polityce zagranicznej Estonia zawarła w 1932 roku pakt o nieagresji z ZSRR, w 1934 roku z Łotwą i Litwą Ententę Bałtycką, w 1938 roku ogłosiła ścisłą neutralność, a w czerwcu 1939 roku podpisała pakt o nieagresji z Niemcami.

Ustępstwa wobec Moskwy

Pakt Ribbentrop-Mołotow oddał Estonię radzieckiej strefie wpływów. Pretekstu dostarczyła ucieczka „Orła” z Tallinna, a 24 września 1939 roku Mołotow zażądał paktu o wzajemnej pomocy z bazami. Päts mówił na posiedzeniu rządu, że wojna z Rosją oznaczałaby fizyczne zniszczenie narodu, i uznał, że najważniejsze jest zachowanie go przy życiu. 28 września Estonia podpisała pakt, a w październiku weszły do niej radzieckie garnizony. Päts zapewniał przez radio, że państwo jest „tak samo pewne jak przedtem”, i mianował premierem umiarkowanego prawnika Jüriego Uluotsa. Jeszcze w maju 1940 roku sądził, że trzeba wytrwać i stosować się do woli Moskwy do czasu wojny niemiecko-radzieckiej.

16 czerwca 1940 roku ZSRR postawił Estonii ultimatum, a następnego dnia Armia Czerwona zajęła cały kraj. Inaczej niż Antanas Smetona na Litwie, Päts nie wyjechał, podobnie jak prezydent Łotwy Kārlis Ulmanis. 19 czerwca przyjął Żdanowa, który w raporcie do Moskwy pisał, że prezydent na wszelkie sposoby usprawiedliwiał stary rząd. 21 czerwca, w dniu wyreżyserowanego przewrotu, demonstranci pod jego pałacem w Kadriorgu zagłuszyli go okrzykami, a wieczorem Päts mianował premierem wskazanego przez Żdanowa Johannesa Varesa. W następnym miesiącu podpisał około dwustu dekretów nowej władzy, w tym zmianę ordynacji, która umożliwiła sfałszowane wybory z 14–15 lipca. 23 czerwca, w Dniu Zwycięstwa, mówił jeszcze, że największym dziełem narodu jest państwo estońskie, któremu oddano miłość, wierność, pracę i życie. Od 29 czerwca był w areszcie domowym. 21 lipca, gdy nowy parlament ogłosił Estonię republiką radziecką, wysłał syna do poselstwa amerykańskiego z prośbą o azyl. Wizy przyszły za późno. 21 lub 22 lipca podpisał dymisję.

Zesłanie i więzienie

30 lipca 1940 roku Pätsa aresztowano w jego gospodarstwie w Kloostrimetsa pod Tallinnem i z synem Viktorem, synową i dwoma wnukami wywieziono do Ufy w Baszkirii. Żył tam pod nadzorem przez niecały rok, pisząc wspomnienia i prośby do władz. Po napaści Niemiec na ZSRR, 26 czerwca 1941 roku, został aresztowany razem z synem pod zarzutem kontaktów z Niemcami i działalności antyradzieckiej. Wnuków oddano do domu dziecka; młodszy, Henn, zmarł tam z głodu w 1944 roku. Päts przeszedł przez moskiewskie Butyrki, gdzie numerem więziennym poprzedzał go Laidoner, a od 1943 roku, przy zawieszonym śledztwie, przebywał w więziennych szpitalach psychiatrycznych w Kazaniu i Czystopolu. Syn Viktor zmarł w Butyrkach w 1952 roku. W tym samym roku Päts, uznany za winnego antyradzieckiej agitacji, został skierowany na przymusowe leczenie, typowy przykład psychiatrii represyjnej. Pod koniec 1954 roku przewieziono go do szpitala w Jämejala w Estonii, ale gdy ludzie zaczęli go rozpoznawać i odwiedzać, przeniesiono go do szpitala w Buraszewie pod Kalininem (dziś Twer). Tam zmarł 18 stycznia 1956 roku.

Znaczenie

Dla prawa międzynarodowego i estońskiej konstytucji Päts pozostał prezydentem do śmierci, a jego akty podpisane pod przymusem uznaje się za nieważne. Obowiązki głowy państwa przejęli kolejno Uluots, August Rei i premierzy rządu na uchodźstwie, aż w 1992 roku ostatni z nich przekazał pełnomocnictwa nowo wybranemu prezydentowi Lennartowi Merimu. Ta ciągłość państwa, uzasadniona m.in. przymusowym charakterem decyzji Pätsa, pozwoliła Estonii w 1991 roku przywrócić przedwojenną republikę. W 1990 roku szczątki Pätsa przewieziono z Buraszewa i pochowano na cmentarzu Metsakalmistu w Tallinnie.

Ocena jego roli pozostaje sporna. Dla jednych jest twórcą państwa, który w beznadziejnym położeniu chciał uchronić naród przed wojną z mocarstwem. Inni wskazują, że zamach stanu z 1934 roku i rządy wąskiej grupy odebrały społeczeństwu głos w chwili największej próby, że Estonia, inaczej niż Finlandia, nie spróbowała się bronić ani nawet nie zmobilizowała armii, a samego Pätsa podejrzewają o zbyt bliskie związki z Moskwą. Pewne jest, że jego strategia ustępstw, obliczona na przetrwanie do wojny niemiecko-radzieckiej, skończyła się utratą państwa jeszcze przed jej wybuchem, a dla tysięcy Estończyków aresztowaniami i deportacją w czerwcu 1941 roku, która objęła około dziesięciu tysięcy osób.