Odwetowe naloty Vichy na Gibraltar

24 września 1940 roku, wczesnym popołudniem, nad Gibraltarem pojawiło się blisko sześćdziesiąt francuskich bombowców z baz w Maroku i Algierii. Następnego dnia przyleciało ich jeszcze więcej. Był to odwet rządu w Vichy za brytyjsko-gaullistowski atak na Dakar, który trwał od 23 września. Tym razem, inaczej niż przy nocnym nalocie z 18 lipca, o sprawcach nie było wątpliwości: Francuzi działali jawnie, w dzień, na rozkaz swojego rządu i za zgodą niemieckiej i włoskiej komisji rozejmowej. Były to największe i zarazem ostatnie francuskie naloty na Skałę. Mimo ich rozmachu straty okazały się stosunkowo niewielkie. Najcięższa była utrata uzbrojonego trawlera „Stella Sirius”, zatopionego w porcie 25 września.

Odwet za Dakar

Od ataku na flotę w Mers-el-Kébir 3 lipca między Wielką Brytanią a Francją Vichy trwała nieogłoszona wojna. Rząd marszałka Philippe’a Pétaina zerwał stosunki dyplomatyczne z Londynem, a admirał François Darlan, minister marynarki, nie krył chęci rewanżu. Na razie kończyło się jednak na gestach. Lipcowe bomby, które spadły na Gibraltar, były nieliczne i nie wiadomo nawet na pewno, kto je zrzucił.

Sytuację zmieniła wyprawa na Dakar. Rankiem 23 września przed stolicą Francuskiej Afryki Zachodniej stanęła brytyjska eskadra z oddziałami gen. Charles’a de Gaulle’a, a gdy gubernator generalny Pierre Boisson odrzucił wezwanie do przejścia na stronę Wolnych Francuzów, doszło do walki między okrętami a francuskimi bateriami. Dla Vichy był to kolejny, po Mers-el-Kébir i lipcowym ataku samolotów z lotniskowca na pancernik „Richelieu” w porcie dakarskim, atak Brytyjczyków na francuskie okręty i francuskie terytorium, tym razem z udziałem Francuzów uznanych w kraju za zdrajców. Rząd postanowił odpowiedzieć tam, gdzie Wielka Brytania była najbliżej: w Gibraltarze, leżącym zaledwie kilkaset kilometrów od lotnisk w Maroku i zachodniej Algierii.

Francja mogła to zrobić tylko dzięki zgodzie zwycięzców. Na mocy rozejmu jej lotnictwo miało zostać rozbrojone, ale po Mers-el-Kébir Niemcy i Włosi pozwolili utrzymać w Afryce Północnej część jednostek bojowych, by Francuzi mogli bronić kolonii przed Brytyjczykami i gaullistami. Akcję przeciw Gibraltarowi obie komisje rozejmowe zatwierdziły. Jeszcze 24 września, według ówczesnych depesz, włoska agencja prasowa Stefani ogłosiła, że „w odwecie za wczorajsze bombardowanie Dakaru” Gibraltar zaatakowało 120 francuskich samolotów z Maroka, a rząd w Vichy zaprzeczył, by doszło już do jakiegokolwiek odwetu. Liczba 120 przeszła potem do wielu chronologii, choć rzeczywiste siły były mniejsze.

Pierwszy dzień

Według francuskich zestawień 24 września z lotnisk w rejonie Oranu i Tafaraoui w Algierii oraz Meknesu, Mediouny pod Casablanką i Port Lyautey (dziś Al-Kunajtira) w Maroku wystartowały 64 bombowce, z których 59 dotarło nad cel. Były to Lioré et Olivier LeO 451 i amerykańskie Douglasy DB-7 z lotnictwa wojskowego oraz Martiny 167 z lotnictwa marynarki, w sumie sześć grup bombowych lotnictwa wojskowego i cztery eskadry marynarki. Osłaniało je kilkadziesiąt myśliwców Curtiss H-75 i Dewoitine D.520.

Nalot trwał mniej więcej od trzynastej do kwadransa po czternastej. Bombowce szły na dużej wysokości, kilku tysięcy metrów, i zrzuciły około 41 ton bomb o wagomiarze od 100 do 500 kilogramów. Trafienia uszkodziły południowy falochron i jeden z dużych statków w porcie, w północnej części Gibraltaru wybuchły pożary, ale większość bomb spadła do morza albo na zbocza Skały. Twierdza nie miała myśliwców, więc francuskie maszyny napotkały tylko ogień artylerii przeciwlotniczej, tego dnia mało celny. Według francuskich danych wszystkie wróciły nad Afrykę, ale dwa bombowce zostały uszkodzone, a jeden z nich rozbił się przy lądowaniu.

Drugi dzień

25 września, gdy pod Dakarem trwał ostatni dzień walk, Francuzi wrócili w większej sile. Według tych samych zestawień w kilku falach poleciały 83 bombowce, tym razem bez eskorty, i zrzuciły około 56 ton bomb, przede wszystkim na stocznię i urządzenia portowe. Obrona przeciwlotnicza była już przygotowana i strzelała znacznie celniej. Zestrzeliła bombowiec LeO 451 z grupy GB II/23, który runął do morza z całą załogą. W ciągu obu dni uszkodzenia odniosło kilkanaście innych francuskich maszyn.

Jedna z bomb trafiła trawler „Stella Sirius”, cumujący w porcie. Był to zbudowany w 1934 roku statek rybacki o wyporności około 400 ton, przejęty przez Admiralicję i przebudowany na jednostkę zwalczania okrętów podwodnych, przydzielony do grupy działającej z Gibraltaru. Bomba wybuchła w przedniej części kadłuba, gdzie przed nalotem schroniła się część załogi, i wywołała pożar. Rozbitków podjął inny trawler, a „Stellę Sirius” zatopiono w porcie, by uniknąć wybuchu. Według imiennych list strat Royal Navy zginęło trzynastu marynarzy, a czternasty zmarł z ran następnego dnia. Niektóre opracowania podają dwanaście lub trzynaście ofiar.

Wiceadmirał James Somerville, dowódca Zespołu H, którego okręty stały wtedy w Gibraltarze, pisał według cytowanych w literaturze słów, że było to „solidne lanie” i tylko szczęściem jego okręty nie zostały trafione, bo niektóre bomby spadły bardzo blisko. W mieście zginęło kilku cywilów. Dokładnej ich liczby źródła nie podają zgodnie. Ofiar było mało także dlatego, że latem większość mieszkańców ewakuowano do Londynu, na Maderę i Jamajkę. W twierdzy zostali głównie żołnierze i mężczyźni zatrudnieni w stoczni i służbach miejskich.

Bilans i brytyjska powściągliwość

W ciągu dwóch dni francuskie samoloty wykonały około 140 lotów bojowych i zrzuciły blisko sto ton bomb. Straciły jeden bombowiec. Skutki wojskowe były niewielkie: nalot nie uszkodził żadnego dużego okrętu, nie wyłączył stoczni ani lotniska, a Zespół H mógł dalej działać z Gibraltaru. Część autorów, podobnie jak przy nalocie lipcowym, łączy słabą celność ze zrzucaniem bomb z dużej wysokości i niechęcią części załóg do bombardowania niedawnych sojuszników. Francuskie relacje mówią raczej o silnym ogniu przeciwlotniczym i trudnym celu. Vichy zapowiedziało, że naloty będą trwały, dopóki Brytyjczycy nie przestaną atakować Dakaru. Wyprawę przerwano jednak jeszcze 25 września, więc trzeci nalot nie nastąpił.

Londyn nie odpowiedział na naloty atakiem na lotniska w Maroku i Algierii. Rząd Winstona Churchilla traktował je jako przewidywalną reakcję na Dakar i nie chciał pchać Vichy do otwartej wojny po stronie Niemiec ani do oddania im francuskiej floty i baz w Afryce. Obie strony wolały utrzymać nieogłoszony konflikt w granicach, w których dało się go kontrolować.

Miejsce w wojnie

Naloty z 24 i 25 września były ostatnimi francuskimi atakami na Gibraltar. Pokazały, jak blisko wrogich lotnisk leżała twierdza, i przekonały Brytyjczyków, że niepewna neutralność Francji Vichy jest dla nich groźna. Jesienią obie strony sondowały jednak możliwość porozumienia. Jeszcze w październiku do Londynu przyjechał nieoficjalny wysłannik Pétaina, prof. Louis Rougier, a w Madrycie rozmawiali ze sobą ambasadorowie obu państw. Spotkanie Pétaina z Hitlerem w Montoire w końcu października i zapowiedź kolaboracji pogłębiły jednak nieufność Londynu.

Gibraltar przez następne lata był celem włoskich nalotów i ataków włoskich płetwonurków, a Niemcy przygotowali plan zdobycia go przez Hiszpanię, operację „Felix”, której ostatecznie nie przeprowadzili. Konflikt z Vichy przeniósł się na inne obszary: w listopadzie 1940 roku Wolni Francuzi zajęli Gabon, w 1941 roku Brytyjczycy walczyli z wojskami Vichy w Syrii i Libanie, w 1942 roku na Madagaskarze. Z Gibraltaru dowodzono w listopadzie 1942 roku lądowaniem aliantów w Afryce Północnej, w którym francuskie lotnictwo z tych samych baz, z których startowało we wrześniu 1940 roku, po raz ostatni walczyło z Brytyjczykami i Amerykanami, zanim przeszło na stronę aliantów.