Operacja „Blackcock”

W połowie stycznia 1945 roku brytyjski XII Korpus gen. por. Neila Ritchiego rozpoczął operację „Blackcock”. Jej celem było oczyszczenie z Niemców tak zwanego trójkąta Roermond (ang. Roer Triangle) – klina ziemi między holenderskimi miastami Roermond i Sittard a niemieckim Heinsbergiem. Do 26 stycznia trzy brytyjskie dywizje zepchnęły niemiecką obronę za rzeki Rurę i Wurm, z wyjątkiem niewielkiego skrawka tuż na południe od Roermond. Operacja, nazwana od szkockiej nazwy cietrzewia, należy do najmniej znanych epizodów kampanii w Europie Zachodniej. Toczyła się jednak w ciężkiej zimie, o dziesiątki wsi i przysiółków, i kosztowała życie setek żołnierzy oraz holenderskich cywilów.

Data rozpoczęcia operacji bywa w literaturze podawana różnie – od 13 do 16 stycznia – bo pierwsze dni wypełniły ruchy przygotowawcze i budowa przepraw przez strumienie na południe od Susteren. Główne natarcie 7 Dywizji Pancernej ruszyło 16 stycznia, a holenderska i niemiecka Wikipedia przyjmują za początek 14 stycznia. Niektóre kalendaria umieszczają operację pod 14 stycznia i dodają, że był to obszar „znany z zapór przemysłowych”. To drugie trzeba sprostować. W trójkącie Roermond nie było żadnych zapór. Słynne zapory na Rurze – Schwammenauel i położona wyżej Urfttalsperre – leżały kilkadziesiąt kilometrów dalej na południowy wschód, w górach Eifel. Zdobywała je amerykańska 1 Armia w lutym 1945 roku, a nie Brytyjczycy w styczniu.

Klin między Mozą a Rurą

We wrześniu 1944 roku Amerykanie wyzwolili południową część holenderskiej Limburgii z Maastricht i Heerlen, a w październiku zdobyli Akwizgran. Na północ od linii Sittard–Geilenkirchen front utknął. Od zachodu teren zamykała Moza, płynąca wzdłuż granicy holendersko-belgijskiej, od wschodu Rura, która wypływa w Eifelu, przepływa przez Heinsberg i pod Roermond uchodzi do Mozy. Od Heinsberga na południe wzdłuż Rury biegły umocnienia Linii Zygfryda. Jesienią Niemcy dobudowali jeszcze tak zwaną pozycję Mozy i Rury, między Heinsbergiem a Venlo.

Między tymi przeszkodami powstał trójkątny występ, wcinający się w linię aliantów. Jego południowym brzegiem płynął niewielki strumień Saeffeler Beek, który w zimowym błocie okazał się poważną przeszkodą. W listopadzie, w operacji „Clipper”, brytyjski XXX Korpus i amerykańska 84 Dywizja Piechoty zdobyły Geilenkirchen (19 listopada), ale potem natarcie stanęło. Heinsberg, zbombardowany 16 listopada i w dużej części zniszczony, pozostał w rękach niemieckich.

Brytyjczycy planowali oczyścić trójkąt już w listopadzie lub grudniu, ale deszcz, mgła i śnieg kazały im przesuwać termin. Potem przyszła ofensywa w Ardenach. Amerykanie przerzucili dywizje z północy na południe, a XII Korpus brytyjskiej 2 Armii gen. Milesa Dempseya przejął odcinek na północ od Sittard, dotąd strzeżony przez Amerykanów. Gdy w połowie stycznia kryzys w Ardenach minął, feldmarszałek Bernard Montgomery mógł wrócić do odłożonego planu. Opanowanie trójkąta miało wyrównać front, uwolnić siły i oczyścić przedpole przed wielką ofensywą na Nadrenię.

Siły obu stron

Dowódca XII Korpusu, Neil Ritchie, w 1942 roku dowodził 8 Armią w przegranej bitwie pod Gazalą i został wówczas odwołany. W Europie Zachodniej odbudował reputację jako dowódca korpusu. Do operacji „Blackcock” miał trzy dywizje:

• 7 Dywizję Pancerną gen. mjr. Lewisa Lyne’a – słynne „Szczury Pustyni” z Afryki Północnej,
• 52 (Nizinną) Dywizję Piechoty gen. mjr. Edmunda Hakewilla-Smitha, szkocką dywizję przygotowywaną latami do walki w górach, która w Europie walczyła po raz pierwszy jesienią 1944 roku nad Skaldą i w operacji „Infatuate” na Walcheren,
• 43 (Wessex) Dywizję Piechoty gen. mjr. Ivora Thomasa.

Pod rozkazy 7 Dywizji Pancernej oddano też 1 Brygadę Komandosów. Korpus wspierały oddziały 79 Dywizji Pancernej z jej specjalistycznym sprzętem. Były to czołgi trałowe Sherman Crab z obracającymi się bębnami z łańcuchami, które wybijały miny, miotacze ognia Churchill Crocodile i czołgi saperskie. Piechotę przewoziły transportery Kangaroo – przerobione podwozia czołgów i dział samobieżnych bez wieży.

Po stronie niemieckiej odcinek między Geilenkirchen a Roermond trzymał XII Korpus SS gen. piechoty Günthera Blumentritta, należący do 15 Armii. Mimo nazwy był to zwykły korpus Wehrmachtu. Na froncie miał dwie dywizje: 176 Dywizję Piechoty i 183 Dywizję Grenadierów Ludowych. Pod Roermond wspierał je spadochronowy pułk Hübnera – grupa bojowa strzelców spadochronowych, sformowana latem 1944 roku z oddziałów zapasowych. Niemieckie dywizje piechoty były na przełomie 1944 i 1945 roku zwykle niepełne i mocno wykrwawione. Obrońcy mieli jednak za sobą umocnione wsie, pola minowe i teren, który zimą sprzyjał obrońcy.

Trzy osie natarcia

Plan zakładał uderzenie na trzech osiach. Na lewym skrzydle, wzdłuż Mozy, 7 Dywizja Pancerna miała przejść przez Susteren i Echt na północ i dojść do mostu na Rurze w Sint Odiliënberg, na południowy wschód od Roermond. W środku 52 Dywizja miała przełamać obronę pod Höngen, otworzyć drogę z Sittard do Heinsberga i zdobyć to miasto. Na prawym skrzydle 43 Dywizja miała wejść w wyłom zrobiony przez Szkotów i oczyścić teren na południowy wschód od Dremmen, aż po Wurm.

Pogoda dyktowała wszystko. Na początku ziemia była zamarznięta i przykryta śniegiem, co pozwalało czołgom zjeżdżać z dróg. Potem przyszła odwilż. Wiejskie drogi zamieniły się w błoto, a pola w grzęzawisko. Czołgi i ciężarówki musiały trzymać się nielicznych utwardzonych szos, a niemieccy obrońcy wiedzieli o tym i ustawiali na nich zapory, miny i działa przeciwpancerne.

Susteren, Echt i Sint Joost

Pierwsze dni zajęło przerzucanie mostów przez strumienie na południe od Susteren i oczyszczanie przedpola. 16 stycznia 7 Dywizja Pancerna ruszyła do głównego natarcia i zajęła Dieteren. W Susteren Niemcy bronili się zawzięcie, a walki toczyły się od domu do domu. 17 stycznia dywizja uderzyła na Echt; walki trwały przez całą noc, a 18 stycznia miasto oczyściły czołgi 5 Pułku Dragonów Gwardii z Inniskilling i piechota. 19 stycznia Brytyjczycy weszli do Pey, a oddziały 176 Dywizji Piechoty zaczęły się wycofywać na północ.

Najcięższą walkę 7 Dywizja Pancerna stoczyła o wieś Sint Joost, leżącą na drodze do Montfort. Bronili jej spadochroniarze z 2 batalionu pułku Hübnera. Pierwszy atak ruszył 20 stycznia w mrozie i mgle, a dopiero czwarty, 21 stycznia, oczyścił wieś. Według brytyjskich danych 9 batalion lekkiej piechoty Durham stracił 33 ludzi, w tym ośmiu zabitych, a batalion Rifle Brigade – 34. Niemców zginęło ponad stu, a sześćdziesięciu dostało się do niewoli. Ci, którzy przeżyli, wychodzili z piwnic dopiero razem z cywilami, bo bali się, że zwycięzcy ich zastrzelą. Pułk Hübnera stracił w Sint Joost praktycznie dwie kompanie.

Na zachodnim skrzydle, między linią kolejową do Roermond a Mozą, 1 Brygada Komandosów oczyszczała wsie Maasbracht, Brachterbeek i Linne. 23 stycznia pod Brachterbeek zginął st. kpr. Henry Eric Harden, sanitariusz Królewskiego Korpusu Medycznego przydzielony do 45 Komanda Royal Marines. Pod silnym ogniem ratował rannych leżących na otwartym terenie i zginął, wracając po kolejnego z nich. Pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii.

Höngen, Heinsberg i Dremmen

52 Dywizja zaatakowała 18 stycznia. Jej natarcie na Höngen i sąsiednie wsie po niemieckiej stronie granicy wspierały czołgi trałowe i miotacze ognia. Tego dnia pod Höngen zginął 19-letni szeregowiec Dennis Donnini z 4/5 batalionu Królewskich Fizylierów Szkockich. Według uzasadnienia odznaczenia, choć ranny w głowę, kilkakrotnie ruszał na niemieckie stanowiska, aż zginął trafiony ponownie. Również on otrzymał pośmiertnie Krzyż Wiktorii, a pochowano go na wojennym cmentarzu w Sittard.

Szkoci posuwali się od wsi do wsi wzdłuż drogi na Heinsberg, walcząc z kontratakami niemieckiej piechoty i dział szturmowych. Po ich prawej ręce 43 Dywizja wkroczyła w wyłom i oczyszczała teren w stronę Dremmen i Wurmu. 24 stycznia 52 Dywizja zajęła zrujnowany Heinsberg, cel swojego natarcia.

Tego samego dnia 7 Dywizja Pancerna weszła do Montfort. Od wieczora 19 do 23 stycznia wieś była siedem razy ostrzeliwana lub bombardowana. Spadło na nią ponad sto bomb, głównie na centrum, i niemal wszystkie z około 250 domów zostały uszkodzone. Niemieccy żołnierze kryli się w piwnicach razem z mieszkańcami albo w lasach pod wsią. Naloty 21 i 22 stycznia wykonały kanadyjskie dywizjony 438, 439 i 440 ze 143 Skrzydła RCAF, latające na myśliwcach bombardujących Hawker Typhoon z lotniska w Eindhoven – tego samego, które Luftwaffe zaatakowała w operacji „Bodenplatte”. Według danych przytaczanych w literaturze w Montfort zginęło 186 cywilów, większość pod gruzami zawalonych domów.

Wynik i straty

26 stycznia operację uznano za zakończoną (niektóre źródła liczą walki do 27 stycznia). Wszystkie główne cele zostały osiągnięte: front przesunął się na linię Rury i Wurmu, a Brytyjczycy stanęli bezpośrednio przed niemiecką granicą na odcinku Heinsberga. Niemcy utrzymali jedynie niewielki przyczółek tuż na południe od Roermond, w rejonie Herten, Merum i Vlodrop, broniony przez spadochroniarzy Hübnera.

Według danych przytaczanych w literaturze 52 Dywizja straciła 752 ludzi, w tym 101 zabitych, a kilkuset kolejnych żołnierzy trzeba było wycofać z powodu chorób i odmrożeń wywołanych mrozem i błotem. Straty 7 Dywizji Pancernej przekroczyły 400 ludzi; zniszczonych zostało 20 jej czołgów, a 23 kolejne unieruchomiły awarie. Straty niemieckie szacuje się na około 2000 ludzi. Brytyjczycy wzięli ponad 2000 jeńców: 7 Dywizja Pancerna 490, 52 Dywizja ponad 1200, a 43 Dywizja około 400.

Ciężko ucierpieli mieszkańcy. Wsie po obu stronach granicy leżały na linii frontu przez kilka miesięcy, a w styczniu były ostrzeliwane przez artylerię obu stron i bombardowane z powietrza. Montfort stał się w Holandii symbolem tych strat.

Gdzie naprawdę leżały zapory

Wzmianka o „zaporach przemysłowych” pochodzi zapewne z pomylenia trójkąta Roermond z doliną górnej Rury. Zapory na Rurze – Urfttalsperre z początku XX wieku i nowsza Schwammenauel, ukończona w latach 30. – służyły retencji wody, ochronie przed powodzią i produkcji energii. Leżały w Eifelu, na południowy wschód od lasu Hürtgen, daleko od pól, na których walczył XII Korpus.

Zapory miały jednak znaczenie dla całego odcinka Rury, także dla terenu opanowanego w „Blackcock”. Dopóki Niemcy je kontrolowali, mogli w każdej chwili otworzyć upusty i zalać dolinę Rury, odcinając wojska, które przeprawiłyby się na wschodni brzeg. Dlatego Amerykanie walczyli o nie od jesieni 1944 roku, a zdobyli je dopiero w lutym 1945 roku: zaporę Schwammenauel 10 lutego, gdy Niemcy zdążyli już uszkodzić jej upusty. Woda, która spłynęła doliną, na prawie dwa tygodnie wstrzymała amerykańską przeprawę przez Rurę.

Miejsce w wojnie

Operacja „Blackcock” była jedną z kilku akcji, którymi alianci po kryzysie w Ardenach porządkowali front przed ostatnią wielką kampanią na zachodzie – bitwą o Nadrenię. Plan Montgomery’ego przewidywał dwa uderzenia kleszczowe. 8 lutego 1 Armia Kanadyjska, która jesienią walczyła nad Skaldą, wzmocniona brytyjskim XXX Korpusem, rozpoczęła operację „Veritable” w lesie Reichswald, około 60 kilometrów na północ od trójkąta Roermond. Wyszła z rejonu Nijmegen, zdobytego we wrześniu 1944 roku w operacji, która zakończyła się klęską pod Arnhem. Południowym ramieniem kleszczy była amerykańska operacja „Grenade”. Opóźniona przez wodę spuszczoną z zapór, ruszyła 23 lutego, gdy 9 Armia gen. Williama Simpsona sforsowała Rurę na południe od Heinsberga. 1 marca Amerykanie bez walki zajęli Roermond, bo Niemcy, obawiając się okrążenia, wycofali się z pozycji między Rurą a Mozą.

Linia wywalczona w styczniu w trójkącie Roermond stała się punktem wyjścia tych operacji. Choć „Blackcock” przyćmiły bitwy w Ardenach i późniejsze walki nad Renem, była typowym obrazem zimowej wojny 1945 roku na zachodzie: powolnym, kosztownym natarciem od wsi do wsi, w którym o wyniku decydowały błoto, mróz, miny i sprzęt specjalistyczny, a nie szybkie manewry.