Wkroczenie do Warszawy

17 stycznia 1945 roku, w szóstym dniu wielkiej ofensywy radzieckiej znad Wisły, żołnierze w polskich mundurach weszli do lewobrzeżnej Warszawy. Nie zastali miasta, tylko jego szczątki: wypalone kwartały ulic, wysadzone kościoły i pałace, zerwane mosty, zaminowane gmachy i garstkę ludzi, którzy przetrwali w piwnicach. Od kapitulacji powstania minęło trzy i pół miesiąca, przez które Niemcy systematycznie burzyli opustoszałą stolicę. Walki o samo miasto były krótkie, bo garnizon niemiecki wycofał się wcześniej, wbrew woli Adolfa Hitlera. Około 15.00 Warszawa była w rękach wojsk 1 Frontu Białoruskiego.

Notatka w chronologiach – „do Warszawy wkraczają oddziały Armii Czerwonej; zostaje zainstalowany rząd przychylny komunistom” – wymaga dwóch uściśleń. Po pierwsze, pierwsze do śródmieścia weszły dywizje 1 Armii Wojska Polskiego gen. dyw. Stanisława Popławskiego, walczącej w składzie radzieckiego frontu; radzieckie 47 i 61 Armia obeszły miasto od północy i południa i zmusiły Niemców do odwrotu. Po drugie, władzy komunistycznej nie „zainstalowano” 17 stycznia: Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej powstał w Lublinie 31 grudnia 1944 roku z przekształcenia PKWN, ZSRR uznał go 5 stycznia (dekret datowano na 4 stycznia), a do Warszawy – na prawobrzeżną Pragę – przeniósł się dopiero 1 lutego 1945 roku. Zajęcie stolicy pozwoliło mu jednak występować jako władza państwowa w historycznym centrum kraju.

Ruiny i twierdza

Warszawa, w której toczyły się walki 17 stycznia, była miastem, które przestało istnieć. Po kapitulacji powstania 2 października 1944 roku Niemcy wypędzili z niej ludność, a następnie przystąpili do planowego niszczenia, prowadzonego przez saperskie oddziały policji (Technische Nothilfe) i specjalne komanda podpalaczy i minerów. Według szacunków przyjmowanych w literaturze w czasie powstania zniszczono około 25% zabudowy lewobrzeżnej Warszawy, a po jego upadku – ponad 30%, czyli więcej niż w czasie samych walk. Razem ze zniszczeniami z września 1939 roku, z likwidacji getta i z nalotów wojna obróciła w gruzy około 84% zabudowy lewobrzeżnej części miasta (około 65% całej Warszawy z Pragą). Ostatnie podpalenia nastąpiły dosłownie w przededniu ofensywy: 16 stycznia spłonął magazyn Biblioteki Publicznej przy ul. Koszykowej z około 500 tysiącami woluminów. Akcja burzenia, rozpoczęta po kapitulacji powstania, była częścią szerszego planu zburzenia Warszawy.

Na tych ruinach dowództwo niemieckie chciało jednocześnie zbudować twierdzę. Już 27 lipca 1944 roku Hitler ogłosił Warszawę twierdzą, a 18 października dowódca 9 Armii formalnie uznał za nią obszar miejski. Festung Warschau miała mieć dwa pierścienie obrony – zewnętrzny długości 44 km, oparty na dawnych fortach, i wewnętrzny długości 19 km na skraju przedmieść – oraz kilkaset betonowych schronów bojowych. Plany te zrealizowano w niewielkiej części. Brakowało robotników, betonu i materiałów wybuchowych, a te, które były, zużywano na burzenie miasta; komendant twierdzy gen. Hellmuth Eisenstuck zeznawał po wojnie, że wyburzenia i podpalenia odbierały garnizonowi kwatery, a stanowiskom osłonę. Załogę stanowiła sformowana doraźnie Dywizja Forteczna Warszawa – bataliony ochronne i jednostki złożone z żołnierzy niższych kategorii zdrowotnych – o bardzo niskiej wartości bojowej. Pod koniec grudnia Eisenstucka zastąpił gen. Friedrich Weber.

Okrążenie

Ofensywa radziecka znad Wisły ruszyła 12 stycznia z przyczółka baranowsko-sandomierskiego, gdzie uderzył 1 Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa. 14 stycznia do natarcia przeszedł 1 Front Białoruski marszałka Gieorgija Żukowa. Plan zakładał, że Warszawy nie trzeba będzie zdobywać szturmem: główne uderzenia szły z przyczółków magnuszewskiego i puławskiego na zachód, w kierunku Łodzi i Poznania, a stolicę miały oskrzydlić dwie armie. Radziecka 61 Armia gen. płk. Pawła Biełowa nacierała od 14 stycznia z przyczółka warecko-magnuszewskiego przez Grójec ku Błoniu, a 47 Armia gen. lejtn. Franca Pierchorowicza 15 stycznia sforsowała Wisłę pod Modlinem i szła na Leszno i Błonie. Pod Błoniem kleszcze miały się zamknąć, odcinając niemieckie zgrupowanie warszawskie.

1 Armia Wojska Polskiego, od grudnia 1944 roku dowodzona przez Popławskiego – oficera Armii Czerwonej polskiego pochodzenia, który zastąpił gen. Zygmunta Berlinga, odwołanego przez Stalina po wrześniowych walkach nad Wisłą – zajmowała obronę na prawym brzegu, od Jabłonny po Karczew, w tym na Pradze, zajętej przez wojska radzieckie i polskie jeszcze we wrześniu 1944 roku. Według planu miała uderzyć 17 stycznia, gdy pierścień wokół miasta zostanie zamknięty: główne siły – 1, 3 i 4 Dywizja Piechoty, 1 Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte, ciężka artyleria – od południa, z rejonu Góry Kalwarii; 2 Dywizja Piechoty od północy, spod Jabłonny; 6 Dywizja Piechoty z Pragi, na wprost, z zadaniem wiązania przeciwnika od czoła.

Front niemiecki pękł już pierwszego dnia natarcia Żukowa. Niemiecka 9 Armia, której przyczółki Żukowa wchodziły głęboko na tyły, nie miała odwodów zdolnych zatrzymać armie pancerne. Wobec groźby okrążenia szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych gen. Heinz Guderian zgodził się na wycofanie wojsk, a szef wydziału operacyjnego OKH płk Bogislaw von Bonin 16 stycznia wydał Grupie Armii A zgodę na opuszczenie Warszawy. Rano 16 stycznia jednostki niemieckie zaczęły odchodzić znad Wisły na zachód. W mieście pozostało według polskich opracowań około czterech batalionów i oddziały pomocnicze, a Dywizja Forteczna w czasie odwrotu rozpadła się.

17 stycznia

16 stycznia o 15.00, gdy zwiad doniósł o wycofywaniu się Niemców, 2 Dywizja Piechoty przeprawiła się z rejonu Jabłonny na Kępę Kiełpińską i do wieczora doszła do północnych przedmieść lewobrzeżnej Warszawy. Na południu przez Wisłę pod Karczewem przeszła 1 Samodzielna Brygada Kawalerii. W nocy z 16 na 17 stycznia główne siły armii przeprawiały się na lewy brzeg między Górą Kalwarią a Magnuszewem, a 6 Dywizja Piechoty ruszyła z Pragi przez zamarzniętą rzekę wprost do śródmieścia. Dywizje, które według planu miały prowadzić działania pomocnicze, rozstrzygnęły o zajęciu miasta.

Około 10.00 do walk w mieście włączyła się 2 Dywizja Piechoty, która w rejonie Ogrodu Saskiego połączyła się z 6 Dywizją. Doszło do potyczek z niemieckimi tylnymi strażami – w Lasku Bielańskim, przy Cytadeli, w rejonie Dworca Głównego i na skrzyżowaniu Alej Jerozolimskich z Nowym Światem. Do 15.00 lewobrzeżna Warszawa była zajęta; wieczorem weszły do niej główne siły 1 Armii WP, nacierające od zachodu i południa, a z zachodu i północnego zachodu podchodziły radzieckie 47 i 61 Armia. Większości sił niemieckich udało się jednak wycofać przed zamknięciem kleszczy.

Straty polskie w samym mieście były niewielkie: według polskich opracowań 275 zabitych, zaginionych i rannych, w tym około 110 poległych, z których mniej więcej 60 zginęło na minach. W całej operacji warszawskiej 1 Armia WP straciła ponad 10,5 tysiąca żołnierzy, w tym 3116 zabitych. Napis „Warszawa 16–17 I 1945” umieszczono po wojnie na jednej z tablic Grobu Nieznanego Żołnierza.

Hitler przyjął utratę Warszawy jako dowód nieposłuszeństwa sztabu. Zażądał odwołania rozkazu i obrony miasta za wszelką cenę, ale było już za późno. 19 stycznia gestapo aresztowało płk. von Bonina i dwóch innych oficerów wydziału operacyjnego OKH, a Guderiana – jak opisał we wspomnieniach – przesłuchiwali w tej sprawie Ernst Kaltenbrunner i Heinrich Müller; Bonin trafił do obozów koncentracyjnych we Flossenbürgu i w Dachau. Sprawa Warszawy przyczyniła się do zaostrzenia rozkazów Hitlera o odwrotach, wydanych w następnych dniach.

Pustynia gruzów

Żołnierze, którzy weszli do śródmieścia, opisywali krajobraz bez ludzi: hałdy gruzu w miejscu kamienic, wypalone fasady, zwalone kolumny, ulice przecięte rowami i zaporami. Według szacunków cytowanych przez historyków w styczniu 1945 roku w lewobrzeżnej Warszawie przebywało około 22 tysięcy osób, na Pradze – około 140 tysięcy; przed wojną miasto liczyło ponad 1,3 miliona mieszkańców. Wśród tych, którzy przetrwali w ruinach, byli tzw. robinsonowie warszawscy – ludzie, którzy po kapitulacji powstania nie wyszli z miasta i tygodniami ukrywali się przed Niemcami w piwnicach i na strychach. Najbardziej znanym z nich jest pianista Władysław Szpilman.

Miasto było naszpikowane minami i ładunkami pozostawionymi przez wycofujących się Niemców – zaminowano m.in. elektrownię, gazownię, gmach Sejmu, ocalałe dworce i ponad dwieście budynków mieszkalnych. Saperzy polscy i radzieccy przez wiele miesięcy oczyszczali Warszawę; w 1945 roku zalegało ją według szacunków około 20 milionów metrów sześciennych gruzu i blisko 100 tysięcy min i niewybuchów. Wszystkie mosty na Wiśle były zerwane. Mimo to już w pierwszych dniach po 17 stycznia ruszyły do miasta tysiące wypędzonych jesienią mieszkańców – pieszo, z tobołkami i wózkami – szukając bliskich, domów i resztek dobytku. Przez kilka tygodni rozważano przeniesienie stolicy do Łodzi, Krakowa lub Poznania; 14 lutego 1945 roku powołano Biuro Odbudowy Stolicy, co przesądziło, że Warszawa zostanie odbudowana.

Defilada 19 stycznia

19 stycznia w Alejach Jerozolimskich, przy trybunie ustawionej naprzeciw hotelu Polonia – jednego z nielicznych ocalałych dużych gmachów śródmieścia – odbyła się defilada oddziałów 1 Armii WP, głównie 2 Dywizji Piechoty, przy dźwiękach „Warszawianki”. Przyjmowali ją przedstawiciele nowej władzy: przewodniczący Krajowej Rady Narodowej Bolesław Bierut, premier Edward Osóbka-Morawski, wicepremier Władysław Gomułka oraz inni działacze KRN i rządu. Dla propagandy była to ilustracja hasła „wyzwolenia stolicy przez polskiego żołnierza”, a kroniki filmowe pokazywały ją pod tytułem „Warszawa wolna!”. Świadek wydarzenia, pisarz Jeremi Przybora, zapamiętał ją jako „upiorną defiladę na cmentarzysku Warszawy”.

Władze ustanowiły później Medal za Warszawę 1939–1945 (listopad 1945), a w ZSRR – medal „Za wyzwolenie Warszawy” (czerwiec 1945), który otrzymało ponad 600 tysięcy żołnierzy radzieckich i polskich; 70 radzieckim i 12 polskim jednostkom nadano miano „warszawskich”.

Nowa władza

Rząd Tymczasowy, który 1 lutego przeniósł się z Lublina do gmachu Dyrekcji Kolei przy ul. Targowej na Pradze, kontynuował program PKWN i był zdominowany przez komunistów z PPR. Premierem i ministrem spraw zagranicznych został socjalista Osóbka-Morawski, wicepremierami Gomułka (PPR) i Stanisław Janusz (SL), resortem obrony kierował naczelny dowódca Wojska Polskiego Michał Rola-Żymierski, a bezpieczeństwem publicznym – Stanisław Radkiewicz. Uznał go Józef Stalin, a pod koniec stycznia także Czechosłowacja. Rząd RP w Londynie, od listopada 1944 roku kierowany przez Tomasza Arciszewskiego, uważał go za samozwańczy, a Wielka Brytania i Stany Zjednoczone nadal utrzymywały stosunki z rządem emigracyjnym. Spór o to, kto reprezentuje Polskę, Stalin – w ocenie historyków – chciał rozstrzygnąć faktami dokonanymi, zanim zasiądzie do rozmów z Rooseveltem i Churchillem – już po moskiewskich rozmowach z października 1944 roku było jasne, że większość w przyszłym rządzie mają mieć ludzie z Lublina.

NKWD i Armia Krajowa

Razem z wojskiem do miasta weszły jednostki NKWD i kontrwywiadu wojskowego „Smiersz” oraz funkcjonariusze tworzonego przez Radkiewicza aparatu bezpieczeństwa. Ich zadaniem było „zabezpieczenie tyłów frontu”, co w praktyce oznaczało wyszukiwanie żołnierzy i działaczy Polskiego Państwa Podziemnego. Doświadczenia z Wileńszczyzny, gdzie po operacji „Ostra Brama” NKWD rozbroiło oddziały AK, a oficerów aresztowało i deportowało w głąb ZSRR, oraz podobne aresztowania na Lubelszczyźnie pokazywały, czego można się spodziewać. Według ustaleń IPN w podwarszawskich Włochach, w willi przy ul. Świerszcza 2, działał areszt NKWD, przez którego piwnice między lutym a październikiem 1945 roku przeszło blisko tysiąc zatrzymanych; na Pradze więzienie NKWD i Urzędu Bezpieczeństwa mieściło się w kamienicy przy ul. Strzeleckiej 8. Represje spadały także na powstańców warszawskich wracających do miasta.

Armia Krajowa jako struktura nie mogła już działać jawnie. Jej komendant gen. Tadeusz Bór-Komorowski przebywał w niemieckiej niewoli, a jego następca gen. bryg. Leopold Okulicki „Niedźwiadek” 19 stycznia, dwa dni po zajęciu Warszawy, wydał – za zgodą Naczelnego Wodza i na podstawie instrukcji rządu londyńskiego – rozkaz o rozwiązaniu AK. Zwalniał w nim żołnierzy z przysięgi, a zarazem wzywał ich, by dalej pracowali dla odzyskania pełnej niepodległości; część kadr miała przejść do tajnej organizacji „NIE”. Rozwiązanie miało odebrać NKWD pretekst do represji, ale – jak podkreślają historycy – zatrzymania nie ustały.

Wyzwolenie czy nowa zależność

Ocena 17 stycznia 1945 roku dzieli Polaków do dziś. W PRL był to dzień „wyzwolenia Warszawy”, obchodzony uroczyście, z naciskiem na udział polskiego żołnierza i braterstwo broni z Armią Czerwoną. Dla wielu warszawiaków, którzy wracali na zgliszcza, był to przede wszystkim koniec niemieckiej okupacji, trwającej od września 1939 roku – okupacji, w której zginęło według szacunków około 700 tysięcy mieszkańców miasta. Dla żołnierzy podziemia i zwolenników rządu londyńskiego, pamiętających, że Armia Czerwona stała nad Wisłą przez cały czas powstania i jego ostatnich tygodni, był to zarazem początek nowej zależności – narzuconej władzy i aresztowań. Muzeum Historii Polski zatytułowało jeden ze swoich tekstów o tej dacie „Wyzwolenie, którego nie było”. Oba doświadczenia – ulga po końcu okupacji i poczucie nowego zniewolenia – są w źródłach z tamtych tygodni obecne jednocześnie.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Warszawy było jednym z pierwszych wyraźnych owoców ofensywy styczniowej. 19 stycznia Armia Czerwona weszła do Krakowa i Łodzi, a pod koniec miesiąca pierwsze radzieckie oddziały stanęły nad Odrą, niespełna 100 km od Berlina. 1 Armia WP już 18 stycznia ruszyła spod Warszawy na północny zachód, ku Bydgoszczy i Pomorzu, gdzie w lutym przełamywała Wał Pomorski; jej żołnierze doszli później do Kołobrzegu, Odry i Berlina.

Polityczne skutki okazały się trwalsze niż wojskowe. Na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku Wielka Brytania i Stany Zjednoczone zgodziły się, by Rząd Tymczasowy został „zreorganizowany” przez dołączenie polityków z kraju i z emigracji; w czerwcu powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka, a mocarstwa zachodnie cofnęły uznanie rządowi w Londynie. W marcu 1945 roku NKWD podstępnie aresztowało Okulickiego, Delegata Rządu na Kraj Jana Stanisława Jankowskiego i kilkunastu innych przywódców Polskiego Państwa Podziemnego; w czerwcu sądzono ich w Moskwie w procesie szesnastu. Warszawę zaś – wbrew planom, by zrobić z niej prowincjonalne miasto lub pozostawić w ruinach – odbudowano w ciągu następnych lat, a jej Stare Miasto, zrekonstruowane z gruzów, wpisano w 1980 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.