Bruce Fraser

Bruce Austin Fraser, od 1946 roku baron Fraser of North Cape, był jednym z najwybitniejszych brytyjskich admirałów XX wieku. Artylerzysta okrętowy, który w młodości walczył pod Gallipoli, a w 1920 roku siedział w bolszewickim więzieniu w Baku, w pierwszych latach II wojny światowej odpowiadał w Admiralicji za budowę okrętów, a od 1943 roku dowodził Home Fleet. 26 grudnia 1943 roku, osłaniając konwój do Związku Radzieckiego, zastawił pułapkę na niemiecki pancernik „Scharnhorst” i zatopił go w nocnej bitwie na Morzu Barentsa. Potem stworzył Brytyjską Flotę Pacyfiku, walczącą u boku Amerykanów przeciw Japonii, i w imieniu Wielkiej Brytanii podpisał w Zatoce Tokijskiej japońską kapitulację. Karierę zakończył jako Pierwszy Lord Morski, współtworząc morską strukturę NATO.

Młodość i I wojna światowa

Urodził się 5 lutego 1888 roku w Acton pod Londynem jako syn generała Alexandra Frasera i Monici z domu Smith. Uczył się w Bradfield College, a we wrześniu 1902 roku jako kadet wszedł na szkolny okręt HMS „Britannia”. W 1904 roku został midszypmenem na pancerniku „Hannibal” Floty Kanału, potem służył na pancernikach, niszczycielu i krążowniku na Morzu Śródziemnym; w latach 1907–1908 otrzymał pierwsze stopnie oficerskie.

Od 1911 roku specjalizował się w artylerii w szkole HMS „Excellent” na Whale Island w Portsmouth, gdzie ukończył tzw. długi kurs z najlepszym wynikiem, a następnie został instruktorem. Był zwolennikiem centralnego kierowania ogniem wszystkich dział okrętu z jednego stanowiska, systemu, który Royal Navy właśnie wprowadzała. Ta specjalizacja – matematyczna, techniczna, wymagająca precyzji – ukształtowała całą jego karierę.

Podczas I wojny światowej służył najpierw jako oficer artyleryjski krążownika „Minerva”, który wspierał ogniem desanty w kampanii gallipolijskiej i przewoził wojska broniące zachodniej granicy Egiptu. W 1916 roku, już jako komandor podporucznik, został oficerem artyleryjskim nowego pancernika „Resolution” w Grand Fleet. W listopadzie 1918 roku uczestniczył w internowaniu niemieckiej Floty Pełnomorskiej, która kilka miesięcy później zatopiła się sama w Scapa Flow.

Baku i lata międzywojenne

W 1919 roku awansował na komandora porucznika. Zgłosił się na ochotnika do służby we flotylli kaspijskiej wspierającej białych Rosjan, lecz gdy w 1920 roku przybył do Azerbejdżanu z brytyjską misją morską, wpadł w ręce bolszewików i przez kilka miesięcy był więziony w Baku w ciężkich warunkach; zwolniono go w listopadzie 1920 roku. Doświadczenie to nie uczyniło go wrogiem Rosjan – ponad dwadzieścia lat później, jako dowódca Home Fleet, zjednywał sobie radzieckich admirałów w Zatoce Kolskiej.

W latach dwudziestych pracował w departamencie uzbrojenia Admiralicji, był oficerem artyleryjskim Floty Śródziemnomorskiej – podczas ćwiczeń potrafił stanąć na pokładzie okrętu-celu, by obejrzeć wyniki strzelania – a w 1926 roku został komandorem. Kierował wydziałem taktycznym Admiralicji, dowodził krążownikiem „Effingham” na stacji Indii Wschodnich, a w latach 1933–1936 był dyrektorem departamentu uzbrojenia morskiego. W 1936 roku objął dowództwo lotniskowca HMS „Glorious”. Na jego pokładzie przełamywał bariery między marynarką a lotnictwem, które wówczas podlegało jeszcze RAF; przy nim lotniskowiec prowadził pierwsze próby nocnych operacji lotniczych. To doświadczenie przydało mu się po latach na Pacyfiku.

W styczniu 1938 roku został kontradmirałem i szefem sztabu Floty Śródziemnomorskiej pod dowództwem Dudleya Pounda. W tej roli zabiegał o lepsze współdziałanie rodzajów sił zbrojnych, powołując się na lekcję nieudanej operacji pod Gallipoli.

Kontroler marynarki

W marcu 1939 roku, kilka miesięcy przed wybuchem wojny, Fraser został Trzecim Lordem Morskim i Kontrolerem Marynarki, czyli członkiem Admiralicji odpowiedzialnym za budowę i wyposażenie okrętów. W pierwszych latach wojny prowadził wojenny program budowy: setki eskortowców potrzebnych do osłony konwojów, kończenie pancerników typu King George V, lotniskowców i niszczycieli, a także wprowadzanie na okręty radaru. W maju 1940 roku awansował na wiceadmirała. W czerwcu 1940 roku jego dawny lotniskowiec „Glorious” zatonął pod ogniem „Scharnhorsta” i „Gneisenau” – Fraser miał z niemieckim okrętem rachunek osobisty.

W czerwcu 1942 roku wrócił na morze jako zastępca dowódcy Home Fleet i dowódca 2 Eskadry Pancerników. Kilka tygodni później Admiralicja z Londynu kazała rozproszyć konwój PQ 17, co skończyło się katastrofą. Fraser wyciągnął z niej wniosek, że dowódca na morzu musi wiedzieć więcej i decydować sam – nawet za cenę przerwania ciszy radiowej.

Dowódca Home Fleet

W maju 1943 roku Fraser zastąpił Johna Toveya na stanowisku dowódcy Home Fleet. Wkrótce potem, gdy chory Dudley Pound ustąpił z funkcji Pierwszego Lorda Morskiego, Winston Churchill zaproponował to stanowisko właśnie jemu. Fraser odmówił, mówiąc, że ma zaufanie swojej floty, ale Andrew Cunningham ma zaufanie całej marynarki; według innej relacji dodał, że gdyby kiedyś zatopił „Scharnhorsta”, mógłby zmienić zdanie. Stanowisko objął Cunningham.

Głównym zadaniem Home Fleet była osłona konwojów arktycznych do Związku Radzieckiego i pilnowanie niemieckich okrętów w Norwegii. Po operacji Source, która we wrześniu 1943 roku unieruchomiła „Tirpitza”, jedynym groźnym okrętem na północy pozostał „Scharnhorst”. Fraser, wierny artyleryjskiej szkole, zgromadził w sztabie specjalistów od radaru i postanowił stoczyć z niemieckim okrętem bitwę nocną, w której radar zastąpi wzrok. W grudniu 1943 roku osobiście odprowadził konwój JW 55A do Zatoki Kolskiej, gdzie – mimo bolszewickiego więzienia sprzed lat – nawiązał dobre stosunki z radzieckimi gospodarzami.

Następny konwój, JW 55B, posłużył za przynętę. Dzięki odczytanym przez wywiad niemieckim depeszom Fraser wiedział, że „Scharnhorst” wyszedł w morze w Boże Narodzenie. Rano 26 grudnia przerwał ciszę radiową, przejął kierowanie całą operacją, kazał konwojom zmienić kurs i ustawił swój zespół z pancernikiem „Duke of York” na drodze niemieckiego okrętu. Krążowniki wiceadmirała Roberta Burnetta dwukrotnie odparły „Scharnhorsta” od konwoju i doprowadziły go prosto pod działa „Duke of York”. Wieczorem, po ponad dwóch godzinach walki artyleryjskiej i atakach torpedowych niszczycieli, „Scharnhorst” zatonął; z prawie dwóch tysięcy ludzi załogi ocalało 36. Tego wieczoru Fraser oddał przed swoimi oficerami cześć dzielności przeciwnika. Było to ostatnie w wodach europejskich starcie okrętów liniowych.

Za zwycięstwo otrzymał Krzyż Wielki Orderu Łaźni, a od Józefa Stalina radziecki Order Suworowa I klasy. W lutym 1944 roku awansował na admirała.

Flota Wschodnia i Brytyjska Flota Pacyfiku

W sierpniu 1944 roku Fraser objął dowództwo Floty Wschodniej na Oceanie Indyjskim, z zadaniem przygotowania silnego zespołu do walki z Japonią u boku Amerykanów. W listopadzie 1944 roku z jej najnowocześniejszych okrętów powstała Brytyjska Flota Pacyfiku, zbudowana wokół lotniskowców; Fraser został jej dowódcą. Dowodził z lądu, z kwatery w Sydney, a na morzu flotę prowadził jego zastępca. Musiał rozwiązać problem, z którym Royal Navy nie miała dotąd do czynienia: zaopatrywanie dużej floty tysiące kilometrów od baz, w tym uzupełnianie paliwa i amunicji na morzu.

Równie trudne było zadanie polityczne. Część amerykańskiego dowództwa, z admirałem Ernestem Kingiem na czele, niechętnie widziała Brytyjczyków na Pacyfiku. Fraser, cierpliwy i taktowny, zaprzyjaźnił się z Chesterem Nimitzem, przyjął amerykański system sygnałów i procedur, a wbrew oporom w Londynie wprowadził dla załóg tropikalne mundury khaki. Od stycznia 1945 roku brytyjskie lotniskowce atakowały rafinerie na Sumatrze, a od marca, w czasie bitwy o Okinawę, wyspy Sakishima, skąd startowały japońskie samoloty, w tym kamikaze. Latem flota uczestniczyła w uderzeniach na Wyspy Japońskie.

2 września 1945 roku na pokładzie pancernika USS „Missouri” w Zatoce Tokijskiej Fraser podpisał akt kapitulacji Japonii w imieniu Wielkiej Brytanii, obok Douglasa MacArthura, Nimitza i przedstawicieli pozostałych państw alianckich.

Po wojnie

W 1946 roku został pierwszym adiutantem morskim króla i otrzymał tytuł barona Fraser of North Cape – nazwa upamiętniała bitwę, którą uważano za szczyt jego kariery. W latach 1947–1948 był dowódcą w Portsmouth, a we wrześniu 1948 roku został Pierwszym Lordem Morskim i szefem sztabu marynarki; w październiku tego roku otrzymał najwyższy stopień admirała floty. Kierował Royal Navy w latach powojennych cięć budżetowych i początków zimnej wojny. Uczestniczył w tworzeniu struktur NATO i, wbrew silnemu sprzeciwowi w kraju, przystał na to, by naczelnym dowódcą sojuszniczych sił na Atlantyku był Amerykanin. Na emeryturę przeszedł w grudniu 1951 roku.

Nigdy się nie ożenił. Zmarł w Londynie 12 lutego 1981 roku, w wieku 93 lat; wraz z nim wygasł tytuł barona.

Znaczenie

Fraser był marynarzem nowej epoki: artylerzystą, który rozumiał, że o wyniku walki decydują technika, radar i łączność, i dowódcą, który potrafił z nich zrobić broń. Bitwa u Przylądka Północnego, w której zaskoczył i zniszczył szybszy okręt w polarnej nocy, była pokazem nowoczesnego dowodzenia, a jej wynik zamknął okres, w którym niemieckie ciężkie okręty mogły zagrozić konwojom arktycznym. Na Pacyfiku pokazał inny talent – dyplomatyczny – i wprowadził Royal Navy do wojny, w której pierwsze skrzypce grali już Amerykanie. Jego podpis w Zatoce Tokijskiej zamykał drogę, którą Wielka Brytania przeszła od klęsk 1940 i 1942 roku do zwycięstwa.