Alfred Jodl

Alfred Jodl przez całą II wojnę światową był szefem sztabu operacyjnego Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW) i codziennie, niemal bez przerwy, stał przy mapach obok Adolfa Hitlera. Nie dowodził żadną armią, ale w jego sztabie powstawały plany napaści na Norwegię, dyrektywa „Barbarossa” i rozkazy dla frontów, które Hitler uznał za „swoje” teatry działań – od Francji po Afrykę i Włochy. Sprawny i ambitny, przekazywał dalej rozkazy łamiące prawo wojenne i publicznie przypisywał Hitlerowi geniusz wodza. 7 maja 1945 roku to on podpisał w Reims bezwarunkową kapitulację niemieckich sił zbrojnych. Półtora roku później, skazany przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy, zginął na szubienicy w Norymberdze.

Würzburg, korpus kadetów i I wojna światowa

Urodził się 10 maja 1890 roku w Würzburgu w Bawarii. Ojciec był oficerem bawarskiej artylerii, matka, Therese Baumgärtler, uchodziła w środowisku pułku za partię nieodpowiednią dla oficera. Rodzice żyli przez lata bez ślubu; pobrali się dopiero w 1899 roku, gdy ojciec odszedł z wojska, i dopiero wtedy chłopiec, zapisany przy urodzeniu jako Alfred Baumgärtler, przyjął nazwisko Jodl. Jego młodszy brat Ferdinand Jodl również został zawodowym oficerem i w czasie II wojny światowej dowodził korpusem górskim na dalekiej północy, w Finlandii i Norwegii.

W 1903 roku trzynastoletni Alfred wstąpił do bawarskiego korpusu kadetów w Monachium, który ukończył w 1910 roku, i w lipcu tego roku rozpoczął służbę jako chorąży w 4 bawarskim pułku artylerii polowej w Augsburgu. Po szkole wojennej w Monachium otrzymał w październiku 1912 roku stopień podporucznika. We wrześniu 1913 roku ożenił się z Irmą hrabianką von Bullion; oba jego małżeństwa były bezdzietne.

Na początku I wojny światowej walczył w Lotaryngii, w bitwie pod Sarrebourg, a 24 sierpnia 1914 roku został ranny w udo. Do frontu wrócił wiosną 1915 roku. Pod koniec 1916 roku trafił na front wschodni, gdzie w 1917 roku dowodził baterią w austro-węgierskim pułku artylerii, a na początku 1918 roku – już jako oficer sztabowy – wrócił na zachód. Wojnę zakończył odznaczony obiema klasami Krzyża Żelaznego, z doświadczeniem zarówno frontowym, jak i sztabowym.

Reichswehra i Wydział Obrony Kraju

Po rozejmie w Compiègne Jodl pozostał w armii. W stutysięcznej Reichswehrze gen. Hansa von Seeckta należał do najzdolniejszych kandydatów na oficerów sztabu. W 1921 roku, już jako kapitan, przeszedł tajny kurs „pomocników dowódcy” – zakazany traktatem wersalskim sztab generalny działał wtedy w ukryciu – i ukończył go wśród dziesięciu najlepszych. Potem był oficerem sztabu 7 (bawarskiej) Dywizji w Monachium i wykładowcą taktyki. W lutym 1932 roku awansował na majora, a w czerwcu tego roku trafił do Wydziału Operacyjnego Urzędu Wojsk (Truppenamt) w Ministerstwie Reichswehry w Berlinie – czyli do serca zakamuflowanego sztabu generalnego.

Do NSDAP wtedy nie należał i jak większość oficerów patrzył na partię z dystansem. Przejęcie władzy przez Hitlera w 1933 roku i program rozbudowy armii przyjął jednak z zadowoleniem. 20 czerwca 1935 roku został szefem Wydziału Obrony Kraju (Abteilung Landesverteidigung) w Urzędzie Wehrmachtu, a 1 sierpnia awansował na pułkownika. Był to sztab planistyczny ministra wojny Wernera von Blomberga.

Na początku 1938 roku, po aferze, która usunęła Blomberga i dowódcę wojsk lądowych gen. Wernera von Fritscha, Hitler sam objął dowództwo Wehrmachtu, a dawny urząd ministra przekształcono w Naczelne Dowództwo Wehrmachtu (OKW) z gen. Wilhelmem Keitelem na czele. Jodl przeszedł do nowej struktury jako szef Urzędu Dowodzenia Wehrmachtu i uczestniczył w planowaniu Anschlussu Austrii oraz operacji przeciwko Czechosłowacji. Jesienią 1938 roku, zgodnie z zasadą rotacji, wyjechał do Wiednia jako dowódca artylerii 44 Dywizji Piechoty; jego obowiązki przejął zastępca, płk Walter Warlimont. 1 kwietnia 1939 roku Jodl awansował na generała majora i miał jesienią objąć 4 Dywizję Górską. Do tego nie doszło: 23 sierpnia 1939 roku, na tydzień przed atakiem na Polskę, odwołano go do Berlina i ponownie postawiono na czele urzędu, przemianowanego w 1940 roku na Sztab Dowodzenia Wehrmachtu (Wehrmachtführungsstab).

U boku Hitlera: Norwegia, Francja, „Barbarossa”

Kampanię wrześniową zaplanowało i prowadziło Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych (OKH) gen. Franza Haldera i gen. Walthera von Brauchitscha; Jodl jeździł z Hitlerem jego pociągiem specjalnym po froncie w Polsce i to wtedy zaczęła się ich codzienna współpraca. Szybko zdobył zaufanie dyktatora – był rzeczowy i, w przeciwieństwie do wielu generałów starej szkoły, nie okazywał mu wyższości – a sam po kolejnych zwycięstwach brał pewność siebie Hitlera za talent strategiczny.

Pierwszym dużym przedsięwzięciem sztabu Jodla była inwazja na Danię i Norwegię. Ponieważ OKH, pochłonięte przygotowaniami do ofensywy na zachodzie, odnosiło się do niej sceptycznie, Hitler 27 stycznia 1940 roku polecił przygotować ją w OKW. Dyrektywa z 1 marca 1940 roku i plan operacji „Weserübung”, którą dowodził gen. Nikolaus von Falkenhorst, powstały pod kierunkiem Jodla. W czasie kampanii norweskiej, gdy pod Narwikiem sytuacja Niemców stała się krytyczna, to on uspokajał Hitlera, który był gotów wycofać oddziały gen. Dietla do Szwecji.

W kampanii francuskiej, w czasie której Hitler kilka razy wstrzymywał nacierające dywizje pancerne – najgłośniej pod Dunkierką – Jodl w sporach z OKH stał po stronie dyktatora. Po rozejmie w Compiègne, 19 lipca 1940 roku, awansował na generała artylerii z pominięciem stopnia generała porucznika. 29 lipca 1940 roku w Bad Reichenhall Jodl poinformował zaskoczonych oficerów swojego sztabu, że Hitler postanowił zaatakować Związek Radziecki. Ostateczny tekst dyrektywy nr 21 „Barbarossa” z 18 grudnia 1940 roku powstał w sztabie Jodla na podstawie planów OKH. W czerwcu 1941 roku rozpoczęła się operacja „Barbarossa”.

Rozkazy zbrodnicze

Wojna ze Związkiem Radzieckim od początku miała być, jak mówił Hitler, „walką światopoglądów”, a OKW przełożyło tę zapowiedź na rozkazy dla wojska. Według ustaleń Międzynarodowego Trybunału Wojskowego i historyków Jodl uczestniczył w redagowaniu tzw. rozkazu o komisarzach z 6 czerwca 1941 roku, nakazującego rozstrzeliwać radzieckich komisarzy politycznych wziętych do niewoli; na projekcie z maja 1941 roku zanotował, by przedstawiać go jako odwet za spodziewane radzieckie bezprawie. 7 października 1941 roku podpisał przekazane wojskom polecenie Hitlera, by nie przyjmować kapitulacji Leningradu, a później Moskwy, nawet gdyby ją zaoferowano – dokument związany z planem wygłodzenia oblężonego miasta.

Najczęściej przywoływanym przykładem stał się rozkaz o komandosach z 18 października 1942 roku. Podpisał go Hitler, ale projekt na polecenie Jodla przygotował w sztabie OKW Warlimont, a 19 października Jodl rozesłał rozkaz dowódcom wraz z dodatkowym objaśnieniem dyktatora; rozkaz nakazywał zabijać schwytanych żołnierzy alianckich oddziałów specjalnych, także umundurowanych, zamiast traktować ich jak jeńców. Jesienią 1943 roku, gdy dowódca wojsk niemieckich w Danii sprzeciwiał się używaniu stanu wyjątkowego do deportacji duńskich Żydów, Jodl skwitował jego pismo na marginesie słowem „gadanie” i dopiskiem o „konieczności państwowej”. 28 października 1944 roku podpisał rozkaz przymusowej ewakuacji ludności i zniszczenia wszystkich zabudowań na wschód od Lyngenfjordu w północnej Norwegii; spalono wówczas większość miejscowości Finnmarku, a dziesiątki tysięcy ludzi straciły dach nad głową. Trybunał w Norymberdze wymienił ten rozkaz wśród zbrodni, za które Jodl odpowiadał.

Spory z Hitlerem

Jodl uchodził za oficera, który potrafi Hitlerowi powiedzieć prawdę, i kilka razy rzeczywiście to zrobił. Latem 1942 roku, w czasie operacji „Blau”, krytykował rozdzielenie Grupy Armii „Południe” na dwa kierunki – na Kaukaz i na Stalingrad – jako rozpraszanie sił. Na początku września, gdy natarcie na Kaukazie utknęło, Hitler wysłał go do kwatery feldmarszałka Wilhelma Lista. Jodl wrócił przekonany, że zatrzymanie wynika ze słabości sił, i powiedział to Hitlerowi wprost. Po awanturze w kwaterze pod Winnicą List stracił stanowisko, a Hitler przez wiele tygodni nie podawał Jodlowi ręki i odtąd kazał stenografom protokołować narady. Dyktator planował zastąpić Jodla gen. Friedrichem Paulusem, gdy ten zdobędzie Stalingrad – okrążenie 6 Armii przekreśliło ten zamiar.

Jodl pozostał na stanowisku, ale wyciągnął z kryzysu wniosek, że nie warto się spierać. Na zewnątrz okazywał Hitlerowi całkowitą lojalność. 7 listopada 1943 roku w wykładzie dla gauleiterów w Monachium mówił, że kapitulacja oznaczałaby koniec narodu, a wiarę w zwycięstwo uzasadnia „geniusz” stojący na czele państwa. 30 stycznia 1944 roku awansował na generała pułkownika. 18 kwietnia 1944 roku zmarła w Królewcu jego żona Irma.

W zamachu 20 lipca 1944 roku w Wilczym Szańcu Jodl został lekko ranny. Spiskowców, wśród nich płk. Clausa von Stauffenberga, potępił ostro w przemówieniu do oficerów swojego sztabu. Jesienią 1944 roku jego sztab przygotował plan ostatniej wielkiej ofensywy Hitlera na zachodzie – ofensywy w Ardenach – i gdy feldmarszałkowie Gerd von Rundstedt i Walter Model, uważając Antwerpię za cel nieosiągalny, proponowali „małe rozwiązanie”, bronił wersji Hitlera.

Koniec wojny: Reims i Flensburg

7 kwietnia 1945 roku Jodl poślubił Luise von Benda, przyjaciółkę zmarłej żony, która pracowała jako sekretarka w dowództwie wojsk lądowych. 22 kwietnia był świadkiem załamania Hitlera – dyktator po raz pierwszy przyznał, że wojna jest przegrana, i oznajmił, że zostanie w Berlinie. Jodl i Keitel opuścili tej nocy stolicę; z kolejnych kwater dowodzenia na północy próbowali jeszcze kierować armie na odsiecz okrążonemu miastu, choć nie było już sił zdolnych ją przeprowadzić.

Po śmierci Hitlera Jodl podporządkował się jego następcy, wielkiemu admirałowi Karlowi Dönitzowi, który przez kapitulacje częściowe na zachodzie chciał dać jak największej liczbie żołnierzy i uciekinierów czas na ucieczkę przed Armią Czerwoną. Gdy gen. Dwight Eisenhower odrzucił targi admirała Friedeburga, Dönitz wysłał do Reims Jodla, który przybył tam wieczorem 6 maja. Postawiony przed ultimatum – pełna kapitulacja albo zamknięcie frontu dla idących ze wschodu – zatelegrafował do Flensburga, że wybór jest prosty: chaos albo podpis. 7 maja o 2.41 złożył podpis pod aktem bezwarunkowej kapitulacji wszystkich niemieckich sił zbrojnych, który wszedł w życie 8 maja o 23.01 czasu środkowoeuropejskiego. Na żądanie Moskwy akt powtórzono w Karlshorst w nocy z 8 na 9 maja, gdzie podpisał go już Keitel.

Gdy 13 maja Brytyjczycy aresztowali Keitela, Jodl przejął obowiązki szefa OKW. Urzędował w Mürwik przy szczątkowym „rządzie flensburskim”; 15 maja w notatce przedstawiał atak na ZSRR jako wojnę prewencyjną – tezę, którą powtarzał potem w Norymberdze. 23 maja 1945 roku na rozkaz Eisenhowera aresztowano go razem z Dönitzem i ministrami. Przewieziono go do obozu dla najwyższych rangą jeńców w luksemburskim Mondorf-les-Bains, a stamtąd do więzienia w Norymberdze.

Norymberga

Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym Jodl odpowiadał we wszystkich czterech punktach aktu oskarżenia: spisek, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Bronili go profesorowie prawa Franz Exner i Hermann Jahrreiß. Nie przyznał się do winy „przed Bogiem, przed historią i przed swoim narodem”. Przekonywał, że jako żołnierz wykonywał rozkazy i starał się łagodzić najgorsze polecenia Hitlera.

1 października 1946 roku trybunał uznał go winnym we wszystkich czterech punktach i skazał na śmierć. W uzasadnieniu stwierdził, że udział w takich zbrodniach nigdy nie był wymagany od żadnego żołnierza i że Jodl nie może się zasłaniać rzekomym obowiązkiem bezwzględnego posłuszeństwa. Wyrok budził wątpliwości także po stronie alianckiej – francuski sędzia Henri Donnedieu de Vabres uważał go za błędny. Prośbę o rozstrzelanie zamiast powieszenia, podobnie jak w przypadku Keitela i Hermanna Göringa, odrzucono. Jodla stracono w nocy z 15 na 16 października 1946 roku w więzieniu w Norymberdze razem z dziewięcioma innymi skazanymi; jako ostatnie słowa przypisuje mu się pozdrowienie „wiecznych Niemiec”. Ciało spalono w Monachium, a prochy wsypano do potoku wpadającego do Izary.

Spór po śmierci

W 1953 roku bawarskie władze wszczęły przed izbą orzekającą w Monachium postępowanie denazyfikacyjne w sprawie majątku Jodla – prawo pozwalało skonfiskować spadek po osobie, którą zaliczono by do „głównie winnych”. Orzeczeniem z 28 lutego 1953 roku izba odstąpiła od konfiskaty, uznając, że za życia Jodl nie zostałby zaliczony ani do głównie winnych, ani do obciążonych. Orzeczenie wywołało sprzeciw amerykańskiego Wysokiego Komisarza: kwestionowało ono wyrok Międzynarodowego Trybunału. W maju 1953 roku bawarski minister Otto Weinkamm nakazał wznowić postępowanie, a sprawę zamknęło porozumienie, na mocy którego wdowa zachowała majątek i prawo do świadczeń, a wyrok norymberski pozostał nienaruszony. Na cmentarzu na wyspie Frauenchiemsee, nad grobami obu żon, rodzina postawiła krzyż z nazwiskiem Jodla, który w ostatnich latach bywał miejscem protestów.

Jodl pozostał w pamięci jako uosobienie generała-fachowca, który pracował dla Hitlera do końca, nie pytając, czemu służą jego plany, i który – jak orzekł trybunał – sam ponosił odpowiedzialność za rozkazy, które przekazywał dalej. Jego proces stał się jednym z najczęściej przywoływanych przykładów, że rozkaz przełożonego nie zwalnia z odpowiedzialności za zbrodnię.