Francesco Saverio Nitti

Francesco Saverio Nitti był jednym z ostatnich premierów liberalnych Włoch i jednym z pierwszych polityków, którzy otwarcie ostrzegali, że pokój zawarty w Paryżu doprowadzi do nowej wojny. Wybitny ekonomista i znawca biedy włoskiego Południa, w czasie wojny minister skarbu, objął rząd w czerwcu 1919 roku, w chwili najgłębszego powojennego kryzysu. Chciał demobilizować armię, ratować finanse i trzymać się Stanów Zjednoczonych, od których zależały kredyty. Trzy miesiące później poeta Gabriele D’Annunzio na czele zbuntowanych żołnierzy zajął Fiume, a premier nie odważył się użyć przeciw niemu siły. Dla nacjonalistów stał się symbolem tchórzostwa, dla historyków przykładem bezradności państwa liberalnego wobec przemocy, która niebawem wyniosła do władzy Mussoliniego. Na emigracji Nitti był jednym z najbardziej znanych antyfaszystów, a w czasie wojny więźniem Niemców.

Profesor z Basilicaty

Urodził się 19 lipca 1868 roku w Melfi w Basilicacie, jednym z najbiedniejszych regionów kraju, w rodzinie o tradycjach demokratycznych i antyburbońskich. Ojciec walczył jako ochotnik u Garibaldiego, a dziadka, lekarza o poglądach liberalnych, zabili w 1861 roku bandyci z oddziałów walczących z nowym państwem włoskim. Francesco skończył prawo na uniwersytecie w Neapolu w 1890 roku, ale już jako student pisał do gazet. Pierwszą książkę, o emigracji Włochów, wydał w wieku dwudziestu lat. Bronił w niej prawa chłopów do wyjazdu za ocean jako jedynej drogi ucieczki od nędzy.

W 1899 roku został profesorem nauki o finansach w Neapolu. Jego prace o gospodarce Południa, przede wszystkim „Północ i Południe” z 1900 roku, dowodziły, że zjednoczenie Włoch przyniosło Południu więcej ciężarów niż korzyści, a polityka celna i inwestycyjna państwa sprzyjała przemysłowej Północy. Zyskał tym rozgłos i wrogów. Należał do grona myślicieli zwanych meridionalistami, którzy uczynili z zacofania Mezzogiorno jedną z głównych spraw włoskiej polityki. Proponował rozwój przemysłu w Neapolu, budowę elektrowni wodnych i zbiorników na rzekach Południa oraz upaństwowienie energetyki.

Minister

W 1904 roku został wybrany do Izby Deputowanych z okręgu w Basilicacie i związał się z radykałami, lewym skrzydłem obozu liberalnego. Wielki rozgrywający włoskiej polityki Giovanni Giolitti korzystał z jego rad przy ustawie o rozwoju Neapolu, a w 1911 roku zrobił go ministrem rolnictwa, przemysłu i handlu. Nitti przeforsował wtedy państwowy monopol ubezpieczeń na życie, z którego powstał wielki państwowy zakład ubezpieczeń.

Gdy w 1914 roku wybuchła wojna, był początkowo za neutralnością, ale wkrótce uznał, że Włochy nie mogą zostać same i muszą trzymać z Ententą i Stanami Zjednoczonymi, od których zależały dostawy ropy, zboża i węgla. Po klęsce pod Caporetto w październiku 1917 roku premier Vittorio Emanuele Orlando powierzył mu ministerstwo skarbu. Z tego stanowiska Nitti w praktyce kierował całą gospodarką wojenną. Rozpisał wielką pożyczkę narodową, utworzył państwowy instytut, który przejął kontrolę nad obrotem dewizami, i założył organizację pomocy dla byłych żołnierzy, która miała dawać im pracę i ziemię.

W styczniu 1919 roku ustąpił z rządu. Pokłócił się z ministrem spraw zagranicznych Sidneyem Sonninem, który nie chciał go w delegacji na konferencję pokojową w Paryżu, i z przemysłowcami, którym ograniczał wojenne zyski. Uważał, że Włochy powinny zamiast twardego żądania wszystkiego, co obiecał im traktat londyński, i do tego Fiume, szukać porozumienia z prezydentem Woodrowem Wilsonem. Nie posłuchano go. Gdy w kwietniu 1919 roku Orlando i Sonnino demonstracyjnie opuścili konferencję, a potem musieli wrócić bez żadnych ustępstw, rząd się skompromitował. 19 czerwca Orlando przegrał głosowanie w parlamencie, a 23 czerwca premierem został Nitti.

Premier w roku kryzysu

Nitti zastał kraj, który wygrał wojnę, ale przegrywał pokój. Inflacja zjadała płace, bezrobotni weterani wracali do domów, chłopi zajmowali ziemię obszarników, a robotnicy strajkowali. Zaczęło się tzw. czerwone dwulecie, lata 1919–1920, w których socjaliści mówili o rewolucji na wzór rosyjskiej. Premier uznał za najpilniejsze uzdrowienie finansów. W ciągu dwóch miesięcy zwolnił z wojska ponad milion żołnierzy, ograniczając miesięczne wydatki wojskowe z około 2 miliardów do 400 milionów lirów. 2 września 1919 roku ogłosił amnestię dla żołnierzy skazanych za przestępstwa wojskowe, w tym dla dezerterów, co nacjonaliści przyjęli jako obrazę poległych. Wprowadził proporcjonalną ordynację wyborczą, której domagali się socjaliści i katolicy, oraz nowy korpus policji, Gwardię Królewską. W polityce zagranicznej chciał porozumienia ze sprzymierzonymi i z Jugosławią. Za jego rządów Włochy podpisały 10 września 1919 roku traktat z Saint-Germain z Austrią, który dał im Tyrol Południowy, Triest i Istrię, ale granicę z Jugosławią i los Fiume pozostawił do dalszych rokowań.

12 września 1919 roku D’Annunzio zajął Fiume. Następnego dnia Nitti potępił w parlamencie bunt żołnierzy jako zamach na dyscyplinę i wiarygodność państwa, mianował generała Pietra Badoglia komisarzem w regionie i ogłosił blokadę miasta. Nie zdecydował się jednak na szturm. Bał się wojny domowej i buntu armii, w której wielu oficerów sympatyzowało z poetą. Wolał negocjacje i w grudniu 1919 roku zaproponował D’Annunziowi kompromis, który rada miejska Fiume przyjęła, a Komendant odrzucił. D’Annunzio i jego sojusznicy, nacjonaliści i rodzący się ruch Benita Mussoliniego, prowadzili przeciw premierowi kampanię nienawiści. Poeta przezwał go „Cagoia”, przezwiskiem tchórza, które przylgnęło do Nittiego na lata.

W listopadzie 1919 roku odbyły się pierwsze wybory według nowej ordynacji. Socjaliści zdobyli około jednej trzeciej głosów, a nowa katolicka Włoska Partia Ludowa około jednej piątej. Liberałowie po raz pierwszy od zjednoczenia stracili większość. Rządzić stało się prawie niemożliwe. Nitti był jeszcze w kwietniu 1920 roku gospodarzem konferencji w San Remo, na której sprzymierzeni podzielili mandaty na Bliskim Wschodzie, ale w maju przegrał głosowanie w Izbie. Odtworzył rząd, lecz po decyzji o podniesieniu urzędowej ceny chleba stracił poparcie i w czerwcu 1920 roku ustąpił. Premierem został znowu Giolitti, który w grudniu 1920 roku kazał wojsku wypędzić D’Annunzia z Fiume.

Europa bez pokoju

Odsunięty od władzy Nitti stał się jednym z najostrzejszych krytyków ładu wersalskiego. W 1921 roku wydał książkę „Europa bez pokoju”, a potem „Upadek Europy” i „Tragedię Europy”. Przekonywał, podobnie jak brytyjski ekonomista John Maynard Keynes, że traktat wersalski i inne traktaty paryskie, podyktowane przez zwycięzców w duchu odwetu, zrujnują gospodarkę kontynentu. Ostrzegał, że niemożliwe do spłacenia reparacje i niesprawiedliwe granice nie zakończą wojny, tylko ją odroczą. Najostrzej krytykował politykę Francji wobec Niemiec, a Amerykanów wzywał, by nie odwracali się od Europy. Jego książki tłumaczono na wiele języków, a w Niemczech chętnie powoływano się na nie jako na dowód, że nawet zwycięzcy uważają Wersal za niesprawiedliwy.

Przeciw faszyzmowi

Podobnie jak wielu liberałów, Nitti początkowo nie docenił faszyzmu i w 1922 roku prowadził nawet rozmowy o rządzie szerokiej koalicji z udziałem Mussoliniego. Po marszu na Rzym w październiku 1922 roku szybko zrozumiał, z kim ma do czynienia. Odmówił poparcia nowemu rządowi, a w listopadzie 1923 roku bojówki faszystowskie na oczach jego rodziny zdemolowały jego dom w Rzymie. W 1924 roku wyjechał do Zurychu, a od 1926 roku mieszkał w Paryżu. Faszyści usunęli go z uniwersytetu. Jego mieszkanie w Paryżu stało się miejscem spotkań włoskich emigrantów wszystkich odcieni, od księdza Luigiego Sturza po socjalistów. Pisał o bolszewizmie i faszyzmie jako dwóch formach tej samej tyranii i bronił liberalnej demokracji.

We wrześniu 1939 roku, po napaści Niemiec na Polskę, Nitti napisał do Mussoliniego, by zerwał z Hitlerem, który złamał układ monachijski, i stanął po stronie Francji i Wielkiej Brytanii. W czerwcu 1940 roku Mussolini przystąpił do wojny po stronie Niemiec. Po upadku Francji Nitti pozostał w kraju okupowanym przez Niemców. Pod koniec sierpnia 1943 roku, kilka tygodni po obaleniu Mussoliniego we Włoszech, Niemcy aresztowali go i wywieźli do Tyrolu. Był internowany razem z innymi znanymi więźniami, m.in. byłymi premierami Francji Édouardem Daladierem i Paulem Reynaudem. Wolność odzyskał w maju 1945 roku.

Powrót i dziedzictwo

Wrócił do Włoch jako jeden z nielicznych żyjących premierów sprzed faszyzmu. W 1946 roku został wybrany do Konstytuanty, która uchwaliła konstytucję republiki. W 1947 roku tymczasowy szef państwa Enrico De Nicola powierzył mu misję utworzenia rządu, ale Nitti nie zdołał zbudować większości. Od 1948 roku zasiadał w senacie z mocy prawa. W 1949 roku głosował przeciw przystąpieniu Włoch do NATO. Zmarł w Rzymie 20 lutego 1953 roku.

Nitti pozostał w pamięci jako premier słaby, który pozwolił D’Annunziowi kpić z państwa, a jednocześnie jako jeden z najbardziej przenikliwych polityków swojego pokolenia. Bezradność jego rządu wobec Fiume pokazała nacjonalistom i Mussoliniemu, że państwo liberalne nie obroni się przed zbrojną mniejszością, i ta lekcja zaważyła na 1922 roku. Jego ostrzeżenia przed skutkami pokoju paryskiego okazały się trafne: rewizjonizm Niemiec i Włoch, któremu sam dostarczał argumentów, stał się jedną z głównych przyczyn wojny, która wybuchła osiemnaście lat po jego „Europie bez pokoju”.