Paul Reynaud

Paul Reynaud był ostatnim premierem III Republiki, który chciał prowadzić wojnę z Hitlerem do końca. Polityk umiarkowanej prawicy, liberał w gospodarce i nonkonformista w polityce zagranicznej, przez całe lata 30. był na francuskiej prawicy jednym z nielicznych, którzy wzywali do zbrojeń, do sojuszu z Wielką Brytanią i do oporu wobec Niemiec. Popierał idee młodego oficera Charles’a de Gaulle’a o armii pancernej, sprzeciwiał się Monachium, a jako minister finansów w latach 1938–1940 znalazł pieniądze na zbrojenia. W marcu 1940 roku objął rząd z jednym głosem przewagi, a trzy miesiące później, w chwili klęski, nie zdołał zapobiec rozejmowi i oddał władzę marszałkowi Pétainowi. Resztę wojny spędził w więzieniach Vichy i w niemieckiej niewoli. Po wojnie był jednym z ojców integracji europejskiej, a przez dwadzieścia lat zadawał sobie pytanie, czy w czerwcu 1940 roku mógł postąpić inaczej.

Z Alp do palestry

Urodził się 15 października 1878 roku w Barcelonnette w Alpach Prowansalskich, w dolinie Ubaye, z której w XIX wieku wielu mieszkańców wyjeżdżało za chlebem do Meksyku. Ojciec, Alexandre Reynaud, dorobił się tam majątku w handlu tekstyliami, co zapewniło synowi dostatnie życie i staranne wykształcenie. Paul ukończył paryską szkołę handlową HEC i studia prawnicze, został adwokatem w Paryżu i w 1910 roku zdobył wyróżnienie pierwszego sekretarza Konferencji aplikantów, tradycyjny tytuł najlepszego młodego mówcy palestry. W 1912 roku ożenił się z Jeanne Henri-Robert, córką dziekana paryskiej adwokatury. W 1914 roku urodziła im się córka Colette. Był niewysoki, szczupły i wyprostowany, mówił ostrym, metalicznym głosem. Jeden z brytyjskich obserwatorów pisał, że miał twarz samuraja wykształconego w Cambridge.

W 1914 roku po raz pierwszy, bez powodzenia, kandydował do Izby Deputowanych. W czasie pierwszej wojny światowej został zmobilizowany, był na froncie, a ciężko chory na zapalenie opłucnej został ewakuowany w czasie bitwy nad Sommą. Pod koniec wojny trafił do francuskiej misji wojskowej na Syberii, związanej z Korpusem Czechosłowackim. Wojnę zakończył z Krzyżem Wojennym. Jego starszy brat Albert poległ w 1914 roku.

Poseł i minister

W 1919 roku Reynaud został posłem z departamentu Basses-Alpes z listy prawicowego Bloku Narodowego. Szybko związał się z umiarkowanie prawicowym i liberalnym Sojuszem Demokratycznym (Alliance démocratique), którego później był wiceprzewodniczącym. W 1924 roku przegrał wybory, w 1926 roku w wyborach uzupełniających w Paryżu pokonał go komunista Jacques Duclos, ale w 1928 roku zdobył mandat w 2 okręgu stolicy i utrzymał go aż do 1940 roku. W latach 20. wyróżniał się umiarkowaniem w sprawie niemieckich reparacji, co na prawicy tamtych lat nie było częste.

W gabinetach André Tardieu i Pierre’a Lavala był ministrem finansów (marzec–grudzień 1930), ministrem kolonii (styczeń 1931 – luty 1932) i wreszcie ministrem sprawiedliwości i wicepremierem (luty–czerwiec 1932). Jako minister kolonii jesienią 1931 roku odbył długą podróż do Indochin Francuskich, wstrząsanych po buncie w Yên Bái i powstaniu chłopskim w Annamie. Publicznie zapowiadał, że żaden bunt przeciw Francji się nie uda, i odrzucał żądania autonomii, ale zapowiedział też ograniczone reformy, a prywatnie przyznawał, że wstrząsnęła nim brutalność represji.

Samotnik na prawicy

Po 1932 roku Reynaud na kilka lat wypadł z rządów, bo coraz częściej szedł pod prąd własnego obozu. Od 1934 roku jako jeden z pierwszych francuskich polityków domagał się dewaluacji franka, który kraj, wierny „frankowi Poincarégo”, uważał za świętość. Twierdził, że przewartościowana waluta pogrąża Francję w kryzysie, i miał rację, ale dewaluację przeprowadził dopiero w 1936 roku rząd Frontu Ludowego. Jeszcze bardziej odstawał od prawicy w polityce zagranicznej. Hitlera traktował jako spadkobiercę pangermanizmu, który prędzej czy później zwróci się przeciw Francji. Opowiadał się za ścisłym sojuszem z Wielką Brytanią i, w przeciwieństwie do większości prawicy, za porozumieniem ze Związkiem Radzieckim jako przeciwwagą dla Rzeszy.

W grudniu 1934 roku poznał ppłk. Charles’a de Gaulle’a, autora książki „Ku armii zawodowej”, który przekonywał, że przyszłą wojnę rozstrzygną zawodowe dywizje pancerne, a nie masowa armia z rezerwistów stojąca za umocnieniami. Reynaud stał się jedynym liczącym się politykiem, który przyjął te idee. W 1935 roku wystąpił w Izbie z projektem utworzenia korpusu zmotoryzowanego złożonego z żołnierzy zawodowych. Projekt przepadł, a generalicja uznała go za zamach na doktrynę armii. Po remilitaryzacji Nadrenii w marcu 1936 roku Reynaud ostrzegał, że Francja, która ma armię zdolną tylko do obrony, nie pomoże sojusznikom na wschodzie, ani Polsce, ani Czechosłowacji. Swoje poglądy zebrał w książce „Francuski problem wojskowy” z 1937 roku.

W 1938 roku stanął przeciw polityce ustępstw, gdy przewodniczący jego partii Pierre-Étienne Flandin wzywał do porozumienia z Niemcami. „Polityka pokoju za wszelką cenę to polityka wojny” – mówił. Układ monachijski uważał za klęskę. Rozważał wtedy z Georges’em Mandelem wystąpienie z rządu, ale ostatecznie w nim pozostał i głosował za zaufaniem dla rządu. Z partią Flandina zerwał.

Minister finansów

Od kwietnia 1938 roku Reynaud był ministrem sprawiedliwości w trzecim rządzie Édouarda Daladiera. 1 listopada 1938 roku zamienił się tekami z Paulem Marchandeau i objął ministerstwo finansów, o którym zawsze marzył. Dekretami z 12 listopada przeprowadził program liberalnego ozdrowienia: podniósł podatki, ciął wydatki cywilne, oszczędzając zbrojenia, i w praktyce zniósł 40-godzinny tydzień pracy, symbol Frontu Ludowego. „Czy sądzicie, że Francja może jednocześnie utrzymać swój poziom życia, wydawać 25 miliardów na zbrojenia i odpoczywać dwa dni w tygodniu?” – pytał. Strajk generalny zwołany przez związki zawodowe na 30 listopada rząd złamał, a strajkujących masowo zwalniano. Do kraju wróciły kapitały, które uciekły za granicę w latach Frontu Ludowego, finanse się poprawiły, a fabryki zbrojeniowe dostały pieniądze. Dla lewicy Reynaud pozostał jednak ministrem, który rozprawił się z robotnikami.

Gdy we wrześniu 1939 roku Francja wypowiedziała Niemcom wojnę, Reynaud jako minister finansów odpowiadał za jej sfinansowanie. Jego hasło „Zwyciężymy, bo jesteśmy silniejsi”, pokazujące na mapie świata imperia sprzymierzonych obok małych Niemiec, wisiało na plakatach w całym kraju w czasie dziwnej wojny. Później tłumaczył, że myślał o wojnie światowej, w której zasoby imperiów i Ameryki muszą w końcu przeważyć, ale po klęsce hasło to wyśmiewano jako symbol złudzeń. W rządzie był coraz wyraźniej rywalem Daladiera, krytykował bierność i wątpił w zdolności wodza naczelnego Maurice’a Gamelina. Jego towarzyszką od lat 30. była hrabina Hélène de Portes, ambitna i wpływowa, która w odróżnieniu od niego wątpiła w sens wojny. W 1938 roku Reynaud rozstał się z żoną.

Premier

Klęska Finlandii w wojnie zimowej i pokój moskiewski z 12 marca 1940 roku obaliły Daladiera. Po tajnej debacie w Izbie, zakończonej 19 marca głosowaniem, w którym około 300 deputowanych wstrzymało się od głosu, premier ustąpił, a 21 marca rząd utworzył Reynaud. Objął też ministerstwo spraw zagranicznych, ale ministrem obrony narodowej i wojny musiał pozostawić Daladiera. 22 marca Izba udzieliła mu zaufania stosunkiem 268 do 156 głosów przy 111 wstrzymujących się, czyli przewagą jednego głosu nad przeciwnikami i wstrzymującymi się razem. W deklaracji, którą według swoich wspomnień przygotował mu de Gaulle, wołał: „Zwyciężyć to ocalić wszystko, ulec to wszystko stracić”.

28 marca w Londynie, na swoim pierwszym posiedzeniu Najwyższej Rady Wojennej, uzgodnił z Neville’em Chamberlainem deklarację, że żadne z państw nie zawrze z Niemcami odrębnego rozejmu ani pokoju. Naciskał na działania w Skandynawii i poparł minowanie norweskich wód (operacja Wilfred). Gdy po niemieckim ataku na Norwegię alianci wysadzili tam desant, ogłosił z trybuny, że „droga żelaza jest przecięta”, ale kampania norweska szybko zaczęła iść źle. 9 maja na posiedzeniu rządu Reynaud oskarżył Gamelina o złe prowadzenie wojny i, nie mogąc go odwołać wbrew Daladierowi, oświadczył, że rząd ustępuje. Następnego dnia rano Niemcy uderzyli na Holandię, Belgię i Luksemburg, a prezydent Albert Lebrun skłonił go do pozostania.

15 maja, dwa dni po niemieckim przejściu przez Mozę pod Sedanem, Reynaud zatelefonował rano do Winstona Churchilla, od pięciu dni brytyjskiego premiera, i powiedział: „Jesteśmy pobici, przegraliśmy bitwę”. Następnego dnia Gamelin przyznał przy nim i przy Churchillu, że nie ma odwodu strategicznego. 18 maja Reynaud przejął tekę obrony narodowej i wojny, przeniósł Daladiera do spraw zagranicznych, Mandela uczynił ministrem spraw wewnętrznych, a 84-letniego marszałka Philippe’a Pétaina, bohatera Verdun, wicepremierem. 19 maja odwołał Gamelina i powierzył dowództwo gen. Maxime’owi Weygandowi. Obie nominacje miały podnieść ducha narodu, a obie obróciły się przeciw niemu: Pétain i Weygand bardzo szybko uznali wojnę za przegraną. 28 maja Reynaud w przemówieniu radiowym ostro potępił kapitulację armii belgijskiej i króla Leopolda III. 5 czerwca usunął z rządu Daladiera, a podsekretarzem stanu w ministerstwie wojny mianował świeżo awansowanego gen. bryg. de Gaulle’a.

Czerwiec 1940

10 czerwca, gdy Włochy wypowiedziały Francji wojnę, rząd opuścił Paryż. Na naradach z Churchillem w Briare 11 i 12 czerwca i w Tours 13 czerwca Weygand domagał się wysłania do Francji całego brytyjskiego lotnictwa myśliwskiego, a Churchill odmawiał. W Tours Reynaud zapytał, czy Wielka Brytania zwolni Francję ze zobowiązania z 28 marca. Churchill odmówił. Reynaud słał rozpaczliwe apele do prezydenta Franklina Delano Roosevelta, ale Stany Zjednoczone nie mogły obiecać nic poza dostawami. Sam chciał, by armia skapitulowała w polu, jak zrobili Holendrzy, a rząd, flota i lotnictwo przeniosły się do Afryki Północnej i walczyły dalej. Weygand odrzucił to jako hańbę dla armii, Pétain zapowiadał, że nie opuści Francji. Reynaud, choć jeszcze miał w rządzie zwolenników walki, nie zdobył się na odwołanie Weyganda.

W Bordeaux 15 czerwca większość ministrów poparła wniosek Camille’a Chautempsa, by zapytać Niemców o warunki rozejmu. 16 czerwca de Gaulle przekazał z Londynu brytyjską propozycję unii francusko-brytyjskiej, wspólnego obywatelstwa i wspólnego rządu, opracowaną w otoczeniu Jeana Monneta. Reynaud przedstawił ją rządowi, ale większość nie chciała o niej słyszeć. Wieczorem 16 czerwca podał się do dymisji i według większości relacji sam wskazał prezydentowi Pétaina jako następcę, licząc, że marszałek przekona się, że uczciwego rozejmu z Hitlerem nie da się zawrzeć. Pétain jeszcze tej nocy poprosił Niemców o zawieszenie broni. Reynaud zdążył przekazać de Gaulle’owi pieniądze z tajnego funduszu, z którymi generał odleciał do Londynu. Przez następne dwadzieścia lat Reynaud obwiniał się, że oddał władzę Pétainowi.

28 czerwca, w drodze na południe, samochód prowadzony przez Reynauda uderzył w drzewo w La Peyrade koło Frontignan. Hélène de Portes zginęła na miejscu, on sam został lekko ranny.

Więzień Vichy i Rzeszy

Nowe władze uczyniły Reynauda jednym z winnych klęski. We wrześniu 1940 roku rząd Vichy kazał go aresztować razem z Léonem Blumem, Daladierem, Gamelinem i Mandelem. Więziono go w zamku Chazeron, potem w Vals-les-Bains, a jesienią 1941 roku, decyzją Pétaina i bez wyroku sądu, osadzono w forcie Portalet w Pirenejach. W procesie w Riom nie był oskarżonym. Po zajęciu przez Niemców południowej Francji pod koniec 1942 roku wydano go Niemcom, którzy przetrzymywali go w obozie Sachsenhausen, a od maja 1943 roku w zamku Itter w Tyrolu, razem z Daladierem, Gamelinem, Weygandem i innymi prominentnymi Francuzami. Dołączyła do niego jego współpracowniczka Christiane Mabire. 5 maja 1945 roku więźniowie zostali uwolnieni po bitwie o zamek Itter, w której żołnierze amerykańscy i żołnierze Wehrmachtu, którzy przeszli na stronę aliantów, odparli atak Waffen-SS. W lipcu 1945 roku Reynaud był pierwszym świadkiem w procesie Pétaina.

Po wojnie

Wrócił do polityki mimo wrogości części dawnych sojuszników z prawicy. W latach 1946–1962 był deputowanym z departamentu Nord, związanym z Narodowym Centrum Niezależnych i Chłopów. Latem 1948 roku był krótko ministrem finansów, w latach 1953–1954 wicepremierem w rządzie Josepha Laniela. Dwukrotnie bezskutecznie próbował utworzyć rząd. Był gorącym zwolennikiem zjednoczenia Europy, zasiadał w Zgromadzeniu Doradczym Rady Europy i w Zgromadzeniu Wspólnym Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. W 1949 roku poślubił Christiane Mabire, z którą miał troje dzieci.

W 1958 roku poparł powrót de Gaulle’a do władzy i przewodniczył komitetowi konsultacyjnemu, który opiniował konstytucję V Republiki. Cztery lata później zerwał z dawnym protegowanym: w październiku 1962 roku jako pierwszy podpisał wniosek o wotum nieufności przeciw rządowi Georges’a Pompidou, sprzeciwiając się wyborowi prezydenta w głosowaniu powszechnym, i stanął na czele obozu „nie” w referendum. W wyborach w listopadzie 1962 roku stracił mandat. Zmarł 21 września 1966 roku w szpitalu w Neuilly-sur-Seine po operacji wyrostka robaczkowego. Zostawił obszerne wspomnienia i książkę „Francja ocaliła Europę” (1947), w której bronił swoich decyzji z 1940 roku.

Ocena

Raymond Aron nazwał Reynauda najinteligentniejszym francuskim politykiem okresu międzywojennego. W latach 30. miał rację w trzech sprawach, w których większość jego obozu się myliła: w sprawie dewaluacji, broni pancernej i Hitlera. Gdy jednak przyszła jego godzina, okazał się premierem bez zaplecza. Objął rząd z jednym głosem przewagi, z rywalem w ministerstwie wojny i z wodzem naczelnym, któremu nie ufał, a w chwili klęski sam powołał do władzy ludzi, którzy zawarli rozejm. Historycy zarzucają mu, że wahał się w decydujących dniach, że nie odwołał Weyganda i że ulegał wpływom otoczenia, w tym hrabiny de Portes. Przyznają mu, że do końca odmawiał rozejmu i że to on wprowadził do rządu de Gaulle’a, który w imieniu Francji kontynuował wojnę. De Gaulle nazwał go człowiekiem wielkiej wartości, niesprawiedliwie zmiażdżonym przez wydarzenia ponad miarę.