Lumley Lyster

Sir Arthur Lumley St George Lyster, znany jako Lumley Lyster, był oficerem Royal Navy, który przez większość kariery zajmował się artylerią okrętową, a sławę zdobył jako dowódca lotniskowców. To on w 1938 roku opracował, a w listopadzie 1940 roku przeprowadził plan nocnego ataku samolotów torpedowych na włoską flotę w Tarencie — pierwszego w historii uderzenia lotnictwa pokładowego, które w ciągu jednej nocy wyłączyło z walki połowę pancerników przeciwnika. Później jako piąty lord morski kierował rozbudową lotnictwa marynarki wojennej, a w sierpniu 1942 roku prowadził lotniskowce w największej bitwie konwojowej o Maltę. Należał do tej grupy oficerów, którzy wcześniej niż większość admiralicji zrozumieli, że o panowaniu na morzu zaczyna decydować samolot, a nie działo pancernika.

Młodość i pierwsza wojna światowa

Urodził się 27 kwietnia 1888 roku w Coleshill w hrabstwie Warwickshire jako najstarszy syn lekarza Arthura Edwarda Lystera. Uczył się w Berkhamsted School, a we wrześniu 1902 roku, jako czternastolatek, wstąpił do szkoły kadetów marynarki na okręcie szkolnym HMS „Britannia”. W 1908 roku został podporucznikiem, a w 1909 roku porucznikiem marynarki. Od 1912 roku specjalizował się w artylerii okrętowej w szkole artyleryjskiej HMS „Excellent” w Portsmouth i ta specjalność wyznaczyła jego karierę na następne ćwierć wieku. Był też sportowcem: grał w rugby, w krykieta w drużynie hrabstwa Hampshire i marynarki.

Pierwszą wojnę światową rozpoczął jako oficer artylerii starego pancernika HMS „Glory”, który służył na wodach Ameryki Północnej i bronił Kanału Sueskiego. Według jego biogramów brał też udział w walkach u wybrzeży Gallipoli w czasie kampanii dardanelskiej w 1915 roku. Następnie trafił do Włoch, ówczesnego sojusznika Wielkiej Brytanii. W Tarencie, który był wtedy bazą okrętów brytyjskich działających na Adriatyku, 18 listopada 1916 roku na pokładzie pancernika HMS „Queen” poślubił Daisy Agnes Chamberlayne; mieli trzy córki. Za służbę we Włoszech otrzymał w 1917 roku Order Korony Włoch. Port, który ponad dwadzieścia lat później miał zaatakować, znał więc z własnego doświadczenia. Od 1917 roku był oficerem artylerii i zastępcą dowódcy krążownika lekkiego HMS „Cassandra” w 6 Eskadrze Krążowników Lekkich Grand Fleet, za co w 1919 roku otrzymał Order Wybitnej Służby (DSO).

Okres międzywojenny

W latach 1919–1920 służył na krążowniku liniowym HMS „Renown”, na którym następca tronu, książę Walii — późniejszy król Edward VIII — odbył podróż do Kanady, Australii i Nowej Zelandii. Potem był oficerem artylerii 1 Eskadry Liniowej na pancerniku „Barham”, pracował w Admiralicji w wydziale uzbrojenia, a w latach 1926–1928 był zastępcą dowódcy nowego pancernika HMS „Nelson”. W 1928 roku awansował na komandora. Zasiadał w komitecie uzbrojenia, ukończył kursy dla starszych oficerów, w 1932 roku dowodził krążownikiem „Danae” na wodach amerykańskich, a w latach 1933–1935 dowodził 5 Flotyllą Niszczycieli Floty Macierzystej. W latach 1935–1936 był komendantem szkoły artylerii marynarki w Chatham. W styczniu 1936 roku kierował marynarzami ciągnącymi lawetę z trumną króla Jerzego V i otrzymał za to Królewski Order Wiktoriański. Następnie przez ponad rok był dyrektorem szkolenia i służby sztabowej w Admiralicji.

W grudniu 1937 roku Lyster, artylerzysta bez doświadczenia lotniczego, objął dowództwo lotniskowca HMS „Glorious” we Flocie Śródziemnomorskiej. Szybko stał się zwolennikiem lotnictwa pokładowego. Gdy jesienią 1938 roku, w czasie kryzysu zakończonego układem monachijskim, wojna z Niemcami i Włochami wydawała się bliska, dowódca floty admirał Dudley Pound polecił wrócić do rozważanego od czasu włoskiej napaści na Etiopię pomysłu uderzenia na włoską flotę w jej bazie. Lyster przekonał Pounda, że Swordfishe z „Glorious” mogą zaatakować Tarent nocą, i opracował plan takiej operacji. Załogi lotniskowca zaczęły ćwiczyć nocne loty i ataki torpedowe w świetle flar. Plan był tak tajny, że niemal nie zostawił śladów w dokumentach. W 1939 roku Lyster był przybocznym adiutantem morskim króla, a 1 sierpnia 1939 roku awansował na kontradmirała.

Od Scapa Flow do Tarentu

Po wybuchu wojny, od grudnia 1939 roku, Lyster dowodził bazą Floty Macierzystej w Scapa Flow i tamtejszą stocznią. W maju i czerwcu 1940 roku, w czasie kampanii norweskiej, był kontradmirałem w Harstad, skąd prowadzono operacje przeciw Narwikowi, i został za tę służbę wymieniony w rozkazie. Po ewakuacji z Norwegii wrócił na krótko do Scapa Flow. „Glorious”, jego dawny okręt, zatonął w czerwcu 1940 roku ostrzelany przez niemieckie pancerniki na Morzu Norweskim.

19 sierpnia 1940 roku Lyster został dowódcą lotniskowców Floty Śródziemnomorskiej i podniósł flagę na nowym, opancerzonym lotniskowcu HMS „Illustrious”, który na początku września przeszedł z Gibraltaru do Aleksandrii. Admirał Andrew Cunningham dostał w ten sposób nowoczesny lotniskowiec i oficera, który miał gotowy plan. Samoloty z „Illustrious” atakowały lotniska na Rodos i Leros, port w Bengazi, osłaniały konwoje na oblężoną Maltę i brały udział w operacjach, w których toczono bitwę koło przylądka Passero. Lyster i sztab Cunninghama dopracowali tymczasem plan operacji „Judgement”. Atak, przewidziany na 21 października, opóźnił pożar w hangarze lotniskowca, a potem awaria starego „Eagle”. Lyster zdecydował się uderzyć mniejszymi siłami, samym „Illustrious”.

W nocy z 11 na 12 listopada 1940 roku dwadzieścia jeden Swordfishy z „Illustrious”, na którego pokładzie był Lyster, w dwóch falach zaatakowało Tarent. Torpedy trafiły pancerniki „Littorio”, „Conte di Cavour” i „Caio Duilio”, a Brytyjczycy stracili tylko dwa samoloty. Lyster i Cunningham chcieli powtórzyć atak następnej nocy, ale przeszkodziła pogoda. W Nowy Rok 1941 Lyster otrzymał Order Łaźni. 10 stycznia 1941 roku niemieckie bombowce nurkujące X Korpusu Lotniczego, świeżo przerzuconego na Sycylię, ciężko uszkodziły „Illustrious”. Lotniskowiec dotarł do Malty, a potem odpłynął na remont do Stanów Zjednoczonych, a Lyster w lutym 1941 roku zakończył służbę na Morzu Śródziemnym.

Piąty lord morski

W kwietniu 1941 roku Lyster został piątym lordem morskim i szefem lotnictwa marynarki wojennej (Chief of Naval Air Services) w Radzie Admiralicji. Od 1939 roku Fleet Air Arm podlegało znów w całości marynarce, ale było słabe, a jego samoloty — dwupłatowe Swordfishe i ciężkie Fulmary — przestarzałe. Lyster odpowiadał za jego rozbudowę: szkolenie tysięcy nowych lotników i mechaników, budowę lotnisk marynarki, zakupy amerykańskich samolotów pokładowych, takich jak myśliwce Grumman Wildcat, znane w Wielkiej Brytanii jako Martlet, i przygotowanie pierwszych lotniskowców eskortowych, budowanych na kadłubach statków handlowych na potrzeby bitwy o Atlantyk. Tego zadania nie dało się jednak wykonać szybko, a lotnictwo marynarki przez większą część wojny ustępowało amerykańskiemu i japońskiemu.

Operacja „Pedestal” i ostatnie lata służby

W lipcu 1942 roku Lyster objął dowództwo lotniskowców Floty Macierzystej. W sierpniu 1942 roku dowodził zespołem lotniskowców w operacji „Pedestal”, największym konwoju na głodującą Maltę. Z „Indomitable”, „Victorious” i „Eagle” — w sumie około siedemdziesięciu myśliwców — kierował obroną konwoju przed setkami samolotów niemieckich i włoskich. „Eagle” zatopił niemiecki okręt podwodny, a „Indomitable” został ciężko uszkodzony bombami. Z czternastu statków do Valletty dotarło tylko pięć, w tym tankowiec „Ohio”, ale ich ładunek pozwolił Malcie przetrwać. Lyster otrzymał za tę operację Order Imperium Brytyjskiego, a w październiku 1942 roku awansował na wiceadmirała. W czerwcu 1943 roku został rycerzem komandorem Orderu Łaźni.

Od kwietnia 1943 roku do 1945 roku był flagowym oficerem do spraw szkolenia i administracji lotniskowców, odpowiedzialnym za przygotowanie załóg lotniskowców budowanych w Wielkiej Brytanii i otrzymywanych ze Stanów Zjednoczonych, z których wiele popłynęło w 1945 roku na Pacyfik. 27 lipca 1945 roku na własną prośbę przeszedł w stan spoczynku, a we wrześniu otrzymał stopień admirała w stanie spoczynku. Zmarł 4 sierpnia 1957 roku w Charminster w hrabstwie Dorset.

Znaczenie

Lyster nie był lotnikiem ani teoretykiem lotnictwa morskiego, lecz artylerzystą, który w wieku pięćdziesięciu lat dostał pod komendę lotniskowiec i zrozumiał, jaką broń ma w ręku. Jego plan ataku na Tarent, przygotowany w 1938 roku i wykonany w 1940 roku, wymagał zarówno odwagi, jak i rozwiązania problemów technicznych — zasięgu Swordfishy, torped na płytkiej wodzie, oświetlenia celu w nocy. Wynik przeszedł oczekiwania i zmienił sposób myślenia o wojnie na morzu, a jego lekcję przestudiowali także Japończycy przed atakiem na Pearl Harbor. Dla brytyjskiego lotnictwa marynarki, które przez lata było zaniedbywane, Lyster stał się jedną z postaci założycielskich, a noc z 11 na 12 listopada do dziś jest jego świętem. W pamięci publicznej jego nazwisko pozostało jednak w cieniu Cunninghama, któremu przypadła większość chwały za zwycięstwo pod Tarentem.