Andrew Cunningham

Sir Andrew Browne Cunningham, w marynarce nazywany od inicjałów „ABC”, był najsłynniejszym brytyjskim admirałem drugiej wojny światowej. Od czerwca 1939 do wiosny 1942 roku dowodził Flotą Śródziemnomorską, która po wejściu Włoch do wojny w czerwcu 1940 roku stanęła naprzeciw liczniejszej włoskiej marynarki i lotnictwa. Pod jego dowództwem samoloty z lotniskowca rozbiły włoskie pancerniki w Tarencie, a w nocnej bitwie u przylądka Matapan flota zatopiła trzy włoskie ciężkie krążowniki. To jego okręty osłaniały konwoje na oblężoną Maltę, ewakuowały wojska z Grecji i Krety i płaciły za to ciężkimi stratami od niemieckiego lotnictwa. Później dowodził siłami morskimi lądowań w Afryce Północnej i na Sycylii, przyjął kapitulację włoskiej floty pod Maltą, a od października 1943 roku jako pierwszy lord morski kierował całą Royal Navy aż do końca wojny. Był dowódcą agresywnym, wymagającym i bardzo popularnym wśród marynarzy, a jego decyzje w czasie ewakuacji Krety przeszły do legendy brytyjskiej marynarki.

Syn profesora z Dublina

Urodził się 7 stycznia 1883 roku w Rathmines, na przedmieściach Dublina, jako trzecie z pięciorga dzieci Daniela Johna Cunninghama, profesora anatomii w Trinity College, i Elizabeth z domu Browne. Rodzina była szkocka, oboje dziadkowie byli duchownymi. Jego młodszym bratem był Alan Cunningham, w czasie drugiej wojny światowej generał dowodzący w Afryce Wschodniej i w Afryce Północnej. Andrew uczył się w Dublinie i w Edinburgh Academy w Edynburgu. Gdy miał dziesięć lat, ojciec zapytał go telegraficznie, czy chciałby wstąpić do marynarki. Według jego wspomnień odpowiedział: „Tak, chciałbym zostać admirałem”. Rodzina nie miała tradycji morskich. Chłopiec trafił do szkoły przygotowawczej w Stubbington, a w styczniu 1897 roku jako kadet na okręt szkolny „Britannia” w Dartmouth (Britannia Royal Naval College). Jednym z jego kolegów z rocznika był James Somerville, późniejszy dowódca Zespołu H w Gibraltarze.

Jako midszypmen na krążowniku „Doris” znalazł się w Afryce Południowej, gdy wybuchła druga wojna burska. W 1900 roku zgłosił się do brygady morskiej walczącej na lądzie i brał udział w walkach pod Pretorią i pod Diamond Hill. Potem służył na kolejnych okrętach, w 1904 roku został porucznikiem, a w 1908 roku dostał pierwsze samodzielne dowództwo: mały torpedowiec nr 14. Odtąd przez ponad dwadzieścia lat był przede wszystkim oficerem niszczycieli.

Niszczyciel „Scorpion”

W 1911 roku objął dowództwo niszczyciela HMS „Scorpion” i dowodził nim nieprzerwanie przez siedem lat. W sierpniu 1914 roku „Scorpion” uczestniczył w nieudanym pościgu za niemieckim krążownikiem liniowym „Goeben” i krążownikiem „Breslau”, które uciekły do Konstantynopola i przyczyniły się do przystąpienia Turcji do wojny. W 1915 roku Cunningham walczył w kampanii dardanelskiej, osłaniając trałowce i desanty pod Gallipoli. Awansował na komandora porucznika i otrzymał Order Wybitnej Służby (DSO). Potem przez wiele miesięcy eskortował konwoje na Morzu Śródziemnym. W 1918 roku przeniósł się do patrolu doworskiego wiceadmirała Rogera Keyesa jako dowódca niszczyciela „Termagant”, za co dostał drugie DSO. Na Morzu Śródziemnym zdobył przekonanie, że zna je jak mało kto. „Prawdopodobnie znałem Morze Śródziemne tak dobrze jak każdy oficer marynarki mojego pokolenia” – pisał po latach.

W 1919 roku dowodził niszczycielem „Seafire” na Bałtyku, w eskadrze kontradmirała Waltera Cowana, która wspierała państwa bałtyckie w walce o niepodległość. W czasie łotewskiej wojny o niepodległość kilkakrotnie stawiał czoła niemieckim oddziałom ochotniczym, które próbowały przejąć kontrolę nad Łotwą, i zachowywał przy tym zimną krew, którą Cowan chwalił w raportach. Dostał trzecie DSO i z końcem 1919 roku awans na komandora (captain). Cowan stał się jego wzorem dowódcy.

Między wojnami

W latach dwudziestych Cunningham dowodził flotyllami niszczycieli i bazą w zatoce Firth of Forth, a w latach 1926–1928 był kapitanem flagowym i szefem sztabu Cowana na stacji Ameryki Północnej i Indii Zachodnich na Bermudach. W 1929 roku ukończył Imperialne Kolegium Obrony i ożenił się z Noną Byatt. Małżeństwo pozostało bezdzietne. Dopiero wtedy, po latach na małych okrętach, dostał pierwszy duży okręt, pancernik „Rodney”, a potem dowództwo koszar marynarki w Chatham. Działo się to w latach, gdy wielkie mocarstwa ograniczały floty traktatem waszyngtońskim i traktatem londyńskim, a Royal Navy oszczędzała na wszystkim.

We wrześniu 1932 roku został kontradmirałem, a od początku 1934 roku dowodził niszczycielami Floty Śródziemnomorskiej. Ćwiczył z nimi manewrowanie zespołami i walkę nocną, która w latach czterdziestych dała mu przewagę nad Włochami. W czasie kryzysu po włoskiej napaści na Etiopię flota przygotowywała się do możliwej wojny z Włochami. W 1936 roku awansował na wiceadmirała, a w 1937 roku, po chorobie poprzednika, objął eskadrę krążowników liniowych z flagą na „Hoodzie” i został zastępcą dowódcy Floty Śródziemnomorskiej, którą wtedy dowodził Dudley Pound. Flota patrolowała wówczas morze w czasie wojny domowej w Hiszpanii i chroniła statki przed atakami „nieznanych” okrętów podwodnych, w rzeczywistości włoskich. Pod koniec 1938 roku Cunningham niechętnie przyjął posadę lądową zastępcy szefa sztabu marynarki w Admiralicji, a w czasie choroby pierwszego lorda morskiego Rogera Backhouse’a zastępował go w Komitecie Obrony Imperium. W 1939 roku otrzymał tytuł szlachecki (KCB).

Flota Śródziemnomorska

Gdy Pound został pierwszym lordem morskim, Cunningham objął po nim Flotę Śródziemnomorską. 6 czerwca 1939 roku podniósł flagę na pancerniku „Warspite” w Aleksandrii. Nazywał to stanowisko „najwspanialszym dowództwem, jakie Royal Navy ma do zaoferowania”. W pierwszych miesiącach wojny z Niemcami Włochy pozostały niewalczące, a z floty odchodziły okręty potrzebne na Atlantyku i Morzu Północnym. Wiosną 1940 roku, gdy rosło prawdopodobieństwo wejścia Włoch do wojny, flota znów skoncentrowała się w Aleksandrii. W Aleksandrii stanęła też francuska eskadra admirała René-Émile’a Godfroya.

Gdy 10 czerwca 1940 roku Włochy wypowiedziały wojnę, Cunningham postanowił od razu szukać walki. W nocy na 11 czerwca wyprowadził flotę w morze, podczas gdy włoskie lotnictwo zaczęło bombardować Maltę. Po kapitulacji Francji stanął przed jednym z najtrudniejszych zadań w karierze. Churchill zażądał, by francuskie okręty w Aleksandrii nie wpadły w ręce Niemców. Na początku lipca 1940 roku, równolegle z operacją „Catapult” i ostrzałem francuskiej floty w Mers-el-Kébir, Cunningham prowadził rozmowy z Godfroyem. Wbrew ponaglaniom z Londynu nie użył siły, lecz przeciągał negocjacje i grał na zaufaniu między marynarzami obu flot. Francuzi zgodzili się rozładować paliwo i zdjąć zamki z dział, a Brytyjczycy pozwolili im zatrzymać okręty pod własną banderą. Uniknięto bratobójczej bitwy w porcie.

9 lipca 1940 roku flota Cunninghama starła się z włoską w bitwie koło przylądka Stilo, zwanej przez Brytyjczyków bitwą pod Kalabrią. „Warspite” trafił z odległości ponad 20 kilometrów włoski pancernik „Giulio Cesare” i Włosi zawrócili. Bitwa była nierozstrzygnięta, ale Cunningham uznał, że wroga flota unika walki, i odtąd działał coraz śmielej. Dostał nowe okręty, przede wszystkim lotniskowiec „Illustrious”, i w nocy z 11 na 12 listopada 1940 roku dwadzieścia jeden dwupłatowych samolotów torpedowych Swordfish zaatakowało Tarent. Trzy włoskie pancerniki zostały storpedowane, a jeden z nich nigdy już nie wrócił do służby. Cunningham pisał potem, że Tarent pokazał raz na zawsze, iż w lotnictwie pokładowym marynarka ma swoją najgroźniejszą broń. Atak bacznie przestudiowali Japończycy przygotowujący uderzenie na Pearl Harbor.

Matapan, Grecja i Kreta

W styczniu 1941 roku na Sycylię przybył niemiecki X Korpus Lotniczy. 10 stycznia, na oczach Cunninghama stojącego na pomoście „Warspite’a”, bombowce nurkujące Ju 87 trafiły kilkoma bombami „Illustriousa”, który ledwie dowlókł się na Maltę. Od tej pory flota musiała działać pod niemieckimi bombami. W marcu 1941 roku włoska flota pod naciskiem Niemców wyszła w morze przeciw konwojom wiozącym wojska do Grecji. Cunningham, uprzedzony przez brytyjski wywiad czytający włoskie szyfry, wypłynął z Aleksandrii, a żeby zmylić szpiegów, wcześniej ostentacyjnie zszedł na ląd z kijami golfowymi. W bitwie u przylądka Matapan 28 marca samoloty z lotniskowca „Formidable” uszkodziły pancernik „Vittorio Veneto” i unieruchomiły krążownik „Pola”. Wbrew radom części sztabu Cunningham kontynuował pościg w nocy. Pancerniki z pomocą radaru wykryły włoskie krążowniki, które wróciły po „Polę”, i z bliskiej odległości zniszczyły je w ciągu kilku minut. Włosi stracili trzy ciężkie krążowniki i dwa niszczyciele, zginęło około 2300 marynarzy. Brytyjczycy stracili jeden samolot. Po Matapanie włoska flota już nigdy nie zapuściła się na wschodnią część Morza Śródziemnego w poszukiwaniu bitwy.

Wiosną 1941 roku flota musiała jednak ratować wojska lądowe. W kwietniu ewakuowała z Grecji ponad 50 tysięcy żołnierzy, a pod koniec maja z Krety, gdzie niemieccy spadochroniarze przełamali obronę. Okręty pływały bez osłony myśliwskiej w zasięgu Luftwaffe i ponosiły ciężkie straty. Gdy generałowie obawiali się, że marynarka straci zbyt wiele okrętów, Cunningham miał powiedzieć: „Zbudowanie okrętu zajmuje marynarce trzy lata. Zbudowanie nowej tradycji zajęłoby trzysta lat. Ewakuacja będzie kontynuowana”. Z Krety zabrano około 16–18 tysięcy żołnierzy. Flota straciła trzy krążowniki i sześć niszczycieli, wiele innych okrętów, w tym pancerniki i jedyny lotniskowiec, było uszkodzonych, zginęło blisko dwa tysiące marynarzy.

Jesienią 1941 roku okręty Cunninghama zaopatrywały oblężony Tobruk i wraz z zespołami z Malty niszczyły konwoje do Libii. Koniec roku przyniósł jednak klęski. 25 listopada niemiecki okręt podwodny zatopił pancernik „Barham”, a 19 grudnia włoscy płetwonurkowie na torpedach kierowanych wdarli się do portu w Aleksandrii i osadzili na dnie pancerniki „Queen Elizabeth” i „Valiant”. Flota Śródziemnomorska zimą 1941/1942 roku nie miała ani jednego sprawnego pancernika. Mimo to Cunningham wysyłał konwoje na Maltę. W marcu 1942 roku zespół kontradmirała Philipa Viana w drugiej bitwie pod Syrtą odpędził włoską flotę od konwoju, ale większość ładunku zatonęła pod bombami u wybrzeży wyspy.

Waszyngton, Afryka i Włochy

Wiosną 1942 roku Cunningham oddał Flotę Śródziemnomorską (dowództwo przejął po nim Henry Harwood) i wyjechał do Waszyngtonu jako szef brytyjskiej delegacji Admiralicji i przedstawiciel marynarki przy połączonym sztabie aliantów. Dyplomatą nie był, a z dowódcą US Navy, admirałem Ernestem Kingiem, ścierał się często. Zyskał za to zaufanie gen. Dwighta Eisenhowera, który mianował go dowódcą morskim sił alianckich w operacji „Torch”, lądowaniu w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku. Jego zastępcą był Bertram Ramsay. W Algierze Cunningham poparł kontrowersyjne porozumienie z admirałem François Darlanem, który przeszedł na stronę aliantów. Eisenhower pisał o nim w dzienniku, że pod względem bezinteresowności, energii, oddania i rozumienia potrzeb operacji sojuszniczych stoi na czele jego podwładnych.

21 stycznia 1943 roku Cunningham otrzymał stopień admirała floty, a w lutym znów objął dowództwo na Morzu Śródziemnym. W maju 1943 roku, gdy wojska Osi w Tunezji były bliskie kapitulacji, polecił okrętom nie przepuścić nikogo, kto próbowałby uciec przez morze: „Topić, palić i niszczyć. Niczego nie przepuścić”. Dowodził siłami morskimi inwazji na Sycylię w lipcu i lądowań we Włoszech we wrześniu 1943 roku. Po kapitulacji Włoch włoska flota przypłynęła na Maltę. 11 września Cunningham zameldował Admiralicji: „Proszę poinformować Ich Lordowskie Mości, że włoska flota bojowa stoi na kotwicy pod działami twierdzy Malta”. Trzy lata wcześniej ta sama wyspa była niemal bezbronna wobec włoskich nalotów.

Pierwszy lord morski

We wrześniu 1943 roku ciężko chory Dudley Pound złożył rezygnację i w październiku Cunningham, choć niechętnie opuszczał Morze Śródziemne, został pierwszym lordem morskim i szefem sztabu marynarki. Jako członek komitetu szefów sztabów uczestniczył w konferencjach w Kairze, Teheranie, Jałcie i Poczdamie. Odpowiadał za udział Royal Navy w lądowaniu w Normandii i w walce z U-Bootami w ostatnim roku wojny, często spierał się z Churchillem, a razem z pozostałymi szefami sztabów przeforsował wysłanie na Pacyfik Brytyjskiej Floty Pacyfiku, wbrew niechęci Kinga. Ostrzegał też, razem z Ramsayem, że zdobyta Antwerpia będzie bezużyteczna, dopóki Niemcy trzymają podejścia do portu.

W 1945 roku został przyjęty do szkockiego Orderu Ostu i otrzymał tytuł barona Cunningham of Hyndhope, a w 1946 roku wicehrabiego i Order Zasługi. Po wojnie przeprowadził marynarkę przez pierwsze cięcia budżetowe rządu Clementa Attleego i w 1946 roku odszedł w stan spoczynku.

Ostatnie lata

Zamieszkał z żoną w Bishop’s Waltham w hrabstwie Hampshire. Na początku lat pięćdziesiątych wydał wspomnienia A Sailor’s Odyssey („Odyseja marynarza”). Zabierał głos w Izbie Lordów w sprawach marynarki, a razem z innymi admirałami floty walczył o rehabilitację admirała Dudleya Northa, odwołanego w 1940 roku z Gibraltaru. Dwukrotnie, w 1950 i 1952 roku, był wysokim komisarzem królewskim na zgromadzeniu ogólnym Kościoła Szkocji, a 2 czerwca 1953 roku na koronacji Elżbiety II pełnił funkcję lorda wielkiego stewarda. Zmarł w Londynie 12 czerwca 1963 roku, w wieku osiemdziesięciu lat, i został pochowany w morzu u wybrzeży Portsmouth. Nie miał dzieci, więc jego tytuły wygasły.

Znaczenie

Cunningham był dowódcą, który w najtrudniejszych latach wojny utrzymał brytyjską pozycję na Morzu Śródziemnym przeciw silniejszej na papierze flocie włoskiej i niemieckiemu lotnictwu. Wierzył w atak, w nocną walkę i w lotnictwo pokładowe, a Tarent i Matapan złamały pewność siebie włoskiej marynarki. Jego flota zapłaciła jednak wysoką cenę pod Kretą i w 1941 roku, i nie zawsze potrafiła ochronić Maltę. Historycy zarzucają mu czasem, że zbyt późno docenił znaczenie lotnictwa lądowego i że w sztabie bywał trudny i niecierpliwy. Mimo to wielu uważa go za największego brytyjskiego admirała od czasów Nelsona. W 1967 roku na Trafalgar Square w Londynie odsłonięto jego popiersie, obok popiersi Jellicoe i Beatty’ego.