Atak na HMS Illustrious

Krótko po południu 10 stycznia 1941 roku, na zachód od Malty, kilkadziesiąt niemieckich bombowców nurkujących Junkers Ju 87 spadło z nieba na brytyjski lotniskowiec HMS „Illustrious”. W ciągu kilku minut okręt, którego samoloty dwa miesiące wcześniej zaatakowały Tarent, otrzymał sześć ciężkich bomb. Płonący, sterowany samymi maszynami, wieczorem dowlókł się do Wielkiego Portu w Valletcie. Zginęło 126 członków załogi, 91 zostało rannych. Był to pierwszy występ na Morzu Śródziemnym niemieckiego X Korpusu Lotniczego gen. Hansa Geislera, przerzuconego właśnie na Sycylię, i początek najcięższego dotąd okresu oblężenia Malty. Przez następne dwa tygodnie Niemcy próbowali dobić lotniskowiec w porcie, a bomby przeznaczone dla niego spadały na stocznię i stłoczone wokół niej Trzy Miasta. 23 stycznia „Illustrious”, naprawiony prowizorycznie przez maltańskich stoczniowców, wymknął się nocą do Aleksandrii.

Luftwaffe przychodzi na południe

Do końca 1940 roku Brytyjczycy walczyli na Morzu Śródziemnym tylko z Włochami i radzili sobie coraz lepiej. Włoska flota po nocy w Tarencie unikała starcia, włoskie lotnictwo bombardowało z dużej wysokości i rzadko trafiało w okręty w ruchu, a w Afryce Północnej armia gen. Richarda O’Connora rozbiła Włochów pod Sidi Barrani i wkroczyła do Libii. Pięć dni przed atakiem na „Illustrious” Australijczycy zdobyli Bardię. Flota Śródziemnomorska adm. Andrew Cunninghama pływała po środkowym Morzu Śródziemnym niemal swobodnie.

W Berlinie patrzono na to z rosnącym niepokojem. W grudniu Włosi poprosili Niemców o pomoc, a Hitler uznał, że nie może pozwolić na załamanie się sojusznika. Pierwszą odpowiedzią było lotnictwo. Z Norwegii na Sycylię i do południowych Włoch skierowano X Korpus Lotniczy (X. Fliegerkorps), związek wyspecjalizowany w zwalczaniu okrętów, który od jesieni 1939 roku atakował brytyjską flotę na Morzu Północnym i w czasie kampanii norweskiej. Jego dowódca, gen. Hans Geisler, był z pochodzenia oficerem marynarki. Pierwsze jednostki dotarły na Sycylię na przełomie roku. Około 12 stycznia korpus miał według niemieckich zestawień około 80 bombowców Junkers Ju 88 w Katanii, około 80 bombowców nurkujących Ju 87 z I. grupy 1. i II. grupy 2. pułku bombowców nurkujących (I./StG 1 i II./StG 2) w Trapani, kilkadziesiąt Heinkli He 111 przystosowanych do zrzucania torped w Comiso i kilkadziesiąt ciężkich myśliwców Messerschmitt Bf 110 w Palermo. Stukasy, przenoszące bomby o wagomiarze 250 i 500 kg, a wkrótce nawet 1000 kg, miały jasno wskazany cel: brytyjskie lotniskowce, a przede wszystkim „Illustrious”, sprawcę Tarentu. Piloci ćwiczyli podobno ataki na wyznaczony na wodzie zarys pokładu lotniczego.

Brytyjczycy nie byli całkowicie nieświadomi. Według brytyjskiej historii wywiadu już 4 stycznia rozszyfrowane depesze Luftwaffe ujawniły obecność X Korpusu na Sycylii. Wiadomość nie dotarła jednak w porę do Admiralicji ani do Cunninghama, a część historyków uważa, że gdyby dotarła, flota nie zbliżyłaby się tak bardzo do Sycylii bez silniejszej osłony myśliwskiej.

Operacja „Excess”

Lotniskowiec nie płynął na Maltę, jak często się podaje. Osłaniał wielką, skomplikowaną operację konwojową o kryptonimie „Excess”. Z Gibraltaru wyszedł 6 stycznia konwój MC 4: trzy statki z ładunkiem dla Grecji, płynące do Pireusu, i statek „Essex”, wiozący na Maltę około czterech tysięcy ton amunicji, dwanaście myśliwców Hawker Hurricane w skrzyniach i trzy tysiące ton sadzeniaków. Do cieśniny między Sycylią a Tunezją osłaniał go gibraltarski Zespół H adm. Jamesa Somerville’a z lotniskowcem „Ark Royal”. Na wschodzie przejmowała go Flota Śródziemnomorska, która 7 stycznia wyszła z Aleksandrii z pancernikami „Warspite”, na którym Cunningham miał swoją flagę, i „Valiant”, z „Illustrious” i niszczycielami. Jednocześnie z Aleksandrii płynęły na Maltę dwa statki z zaopatrzeniem, a z Malty do Egiptu dziewięć pustych statków. Krążowniki „Gloucester” i „Southampton” przewiozły na wyspę kilkaset żołnierzy i lotników. Na pokładzie „Illustrious”, którym dowodził kmdr Denis Boyd, był także dowódca lotniskowców floty kontradm. Lumley Lyster.

9 stycznia konwój i Zespół H odparły nieskuteczne ataki włoskich bombowców Savoia-Marchetti SM.79 z Sardynii, po czym Somerville zawrócił do Gibraltaru. O świcie 10 stycznia, w pobliżu wyspy Pantelleria, konwój zaatakowały włoskie torpedowce „Circe” i „Vega”. „Vega” została zatopiona przez krążownik „Bonaventure” i niszczyciel „Hereward”, ale chwilę później niszczyciel „Gallant” wszedł na minę, która urwała mu dziób. Holowany przez „Mohawka”, dotarł na Maltę, ale już nigdy nie wrócił do służby. Rano konwój i główne siły floty połączyły się na zachód od Malty.

Dziesięć minut nad „Illustrious”

Przed południem myśliwce Fairey Fulmar z „Illustrious” zestrzeliły włoski samolot rozpoznawczy śledzący flotę. Około 12.30 nisko nad wodą, poniżej zasięgu radaru, nadleciały dwa włoskie samoloty torpedowe SM.79 i wypuściły torpedy w kierunku „Valianta”, który ich uniknął. Fulmary z patrolu zeszły nisko i pogoniły Włochów daleko od floty. Zostały bez amunicji i paliwa, część z nich musiała lądować na Malcie. Czy był to celowy podstęp, czy przypadek, nad flotą zabrakło myśliwców w najgorszym możliwym momencie.

O 12.35 radar wykrył dużą wyprawę nadlatującą z północy na dużej wysokości. Tworzyły ją bombowce nurkujące Ju 87 z I./StG 1 i II./StG 2, prowadzone przez kpt. Paula-Wernera Hozzela i mjr. Waltera Enneccerusa, w osłonie myśliwców Bf 110, a towarzyszyły im He 111. Liczbę stukasów źródła podają różnie, od dwudziestu kilku do ponad czterdziestu. „Illustrious” zdążył poderwać kilka myśliwców zastępczych, ale nie zdołały one nabrać wysokości, zanim zaczął się atak. Niemcy podzielili się na kilka grup, które nurkowały na lotniskowiec z różnych kierunków z wysokości około 3500 metrów, a część pilotów zwalniała bomby dopiero na wysokości kilkuset metrów, niżej niż szczyt komina okrętu. Ogień przeciwlotniczy całej floty nie zdołał ich zatrzymać.

W ciągu kilku minut „Illustrious” otrzymał sześć trafień, a kilka bomb wybuchło tuż przy burtach. Pierwsza bomba przebiła nieopancerzoną tylną windę samolotową i wybuchła pod nią. Inne zniszczyły stanowisko działek przeciwlotniczych przy nadbudówce, przebiły się przez przedni kraniec pokładu lotniczego i wybuchły tuż nad wodą, dziurawiąc kadłub. Najgroźniejsza, ciężka bomba przebiła pancerz pokładu lotniczego przed tylną windą i eksplodowała w hangarze. Wybuch wywołał gwałtowny pożar wśród zatankowanych samolotów, zniszczył instalację zraszaczy, wygiął przednią windę jak obręcz i rozerwał stalowe kurtyny przeciwpożarowe na odłamki, które zabiły wielu mechaników. Trafienia w rufę unieruchomiły ster. O 13.20 kolejna fala stukasów trafiła jeszcze raz w szyb tylnej windy, a prędkość okrętu spadła do około 15 węzłów. Tego samego dnia lekko uszkodzony został „Warspite”.

Cunningham obserwował atak z pomostu „Warspite”. W swoich wspomnieniach przyznał, że mimo grozy chwili nie mógł oderwać wzroku od precyzji, z jaką Niemcy przeprowadzili natarcie, i że od razu zrozumiał, iż ma do czynienia z prawdziwymi fachowcami — zupełnie innym przeciwnikiem niż włoskie lotnictwo.

Droga do Wielkiego Portu

„Illustrious” wypadł z szyku i, kierowany zmianami obrotów śrub, ruszył w stronę Malty, odległej o kilkadziesiąt mil. Pożar w hangarze szalał przez wiele godzin, a ogień zagrażał magazynom amunicji. Po południu okręt atakowały jeszcze włoskie Ju 87 i SM.79 oraz kolejne niemieckie samoloty. Według brytyjskich danych jeszcze jedna bomba trafiła wtedy lotniskowiec, a przynajmniej dwie wybuchły w pobliżu. Fulmary, które zdążyły zatankować i uzupełnić amunicję na Malcie, wracały nad okręt, ale niewiele już mogły zrobić. O godzinie 21.04 „Illustrious”, wciąż płonąc, minął falochron Wielkiego Portu i został przycumowany przy nabrzeżu Parlatorio w zatoce French Creek, w sercu stoczni marynarki, u stóp Senglei.

Bilans dnia był ciężki. Zginęło 126 oficerów i marynarzy, 91 zostało rannych. Spłonęło lub zostało zniszczonych dziewięć Swordfishy i pięć Fulmarów. Lotnicy Fulmarów zgłosili zestrzelenie pięciu Ju 87, a artylerzyści floty trzech kolejnych. Według niemieckich dokumentów Luftwaffe straciła tego dnia trzy stukasy, a czwarty lądował awaryjnie. Okręt ocalał dzięki konstrukcji, która go wyróżniała: „Illustrious” był pierwszym lotniskowcem z opancerzonym pokładem lotniczym i opancerzonym hangarem. Pancerz o grubości 76 mm nie zatrzymał najcięższej bomby, ale nie pozwolił, by wybuchy dosięgły maszynowni, a okręt nie stracił zdolności do żeglugi. Brytyjski historyk marynarki J. D. Brown napisał później, że żaden inny lotniskowiec nie przyjął takiego ciosu i nie przetrwał.

Następnego dnia, 11 stycznia, X Korpus przypomniał o sobie jeszcze raz. Krążowniki „Southampton” i „Gloucester”, które wracały z Malty do floty, zostały zaskoczone po południu na wschód od wyspy przez dwanaście Ju 87 z II./StG 2, nurkujących od strony słońca. Bomba, która trafiła „Gloucestera”, nie wybuchła. „Southampton” otrzymał co najmniej dwa trafienia, a pożar ogarnął okręt od dziobu po rufę. Zginęło około osiemdziesięciu ludzi. Pozbawiony zasilania krążownik trzeba było zatopić torpedami własnych okrętów. Same statki konwojów dotarły jednak do celu bez strat.

„Blitz Illustriousa”

Niemcy wiedzieli, gdzie jest okręt: samoloty rozpoznawcze fotografowały Wielki Port codziennie. Na Malcie wszyscy rozumieli, że prędzej czy później spróbują go dobić. Stoczniowcy pracowali dzień i noc, by przywrócić lotniskowcowi zdolność do samodzielnej żeglugi: łatali dziurawy kadłub, naprawiali ster i maszyny, usuwali wypalone wraki samolotów. Artyleria przeciwlotnicza wokół portu przygotowała plan zmasowanego ognia zaporowego, który miał zawiesić nad stocznią „parasol” z pocisków. Ludność Trzech Miast — Birgu (Vittoriosy), Senglei i Bormli (Cospicuy), położonych nad zatokami Wielkiego Portu naprzeciw Valletty — w większości została jednak w domach.

Po kilku dniach przerwy, w czasie których X Korpus uzupełnił zapasy bomb i paliwa, 16 stycznia około godziny 14 nad Maltę nadleciało według maltańskich zapisków ponad siedemdziesiąt samolotów: kilkanaście Ju 88 i kilkadziesiąt Ju 87 w osłonie włoskich myśliwców Fiat CR.42. Stukasy nurkowały pojedynczo, prosto w ścianę ognia zaporowego. Lotniskowiec otrzymał jedno trafienie w rufę, które nie wyrządziło poważnych szkód. Ciężka bomba trafiła natomiast w maszynownię stojącego w pobliżu statku „Essex”, wciąż wyładowanego amunicją. Ładunek cudem nie wybuchł, ale zginęło kilkunastu członków załogi i kilku stoczniowców. Australijski krążownik „Perth” został uszkodzony bliskim wybuchem.

Najwięcej ucierpiały domy wokół stoczni. Według maltańskich zestawień tego dnia zginęło kilkudziesięciu cywilów. W Birgu bomba trafiła w kościół św. Wawrzyńca, w którego zakrystii i podziemiach schroniło się kilkadziesiąt osób; ocalało tylko kilka. W Senglei zburzony został kościół parafialny Matki Bożej Zwycięskiej, a większość zabudowy miasteczka legła w gruzach. Ofiary były też w Bormli i w samej Valletcie, gdzie zawalił się dom przy ulicy Old Mint. Według tych samych zapisków zniszczonych zostało około dwustu domów, a kilkaset uszkodzonych. Obrońcy zgłosili zestrzelenie jedenastu samolotów. Te i późniejsze liczby zestrzeleń, jak zwykle w takich walkach, były zawyżone, ale stukasy, które nurkowały nisko w ogień dział, rzeczywiście ponosiły straty.

17 stycznia nalot się powtórzył. 18 stycznia Niemcy zmienili cel: około osiemdziesięciu bombowców nurkujących w dwóch falach zaatakowało lotniska Hal Far i Luqa, by zniszczyć myśliwce, które utrudniały ataki na port. Luqa stało się całkowicie niezdatne do użytku, z kilku hangarów zostały ruiny, a na ziemi spłonęły między innymi bombowiec Wellington, Hurricane i trzy Swordfishe. 19 stycznia ponad osiemdziesiąt samolotów w dwóch nalotach znów uderzyło na port. „Illustrious” nie otrzymał bezpośredniego trafienia, ale bliskie wybuchy wgniotły poszycie kadłuba, pękł fundament lewej turbiny, a okręt przechylił się i osiadł rufą. Zginęło kolejnych kilku cywilów w Trzech Miastach. Obrońcy mieli w powietrzu zaledwie garstkę Hurricane’ów, dowożonych na wyspę od sierpnia 1940 roku z pokładów lotniskowców, i Fulmarów z lotniskowca, które przeniosły się na lotniska wyspy; 19 stycznia sprawny był według brytyjskich danych tylko jeden Fulmar.

Te kilka dni zmieniło życie Malty. Trzy Miasta, w których zbiegały się wszystkie cele, opustoszały: mieszkańcy z dobytkiem na wozach i taczkach uciekali na wieś, do krewnych lub do prowizorycznych kwater w szkołach i klasztorach. Do maja 1941 roku z miast portowych wyjechało według brytyjskich szacunków blisko 60 tysięcy ludzi. Władze, które dotąd chroniły przede wszystkim cele wojskowe, zaczęły na większą skalę drążyć w wapiennych skałach publiczne schrony. Maltańczycy nazwali te dni „blitzem Illustriousa” (Illustrious Blitz). Był to ich pierwszy kontakt z Luftwaffe, której naloty okazały się nieporównanie cięższe i celniejsze od włoskich.

Ucieczka 23 stycznia

Stoczniowcy wygrali wyścig z czasem. Wieczorem 23 stycznia, po zmroku, „Illustrious” bez samolotów na pokładzie — jego Fulmary zostały na Malcie, by bronić wyspy — wyszedł z Wielkiego Portu w eskorcie czterech niszczycieli. Mimo uszkodzeń okręt szedł szybko, Niemcy nie zdołali go wytropić i 25 stycznia dotarł do Aleksandrii. Zwykle pisze się, że odpłynął tam na remont. W Aleksandrii zdołano jednak tylko przygotować go do dalszej podróży. 10 marca „Illustrious” przeszedł do Port Saidu i Kanałem Sueskim, zablokowanym przez miny zrzucane od końca stycznia właśnie przez samoloty X Korpusu, z opóźnieniem dotarł na Morze Czerwone. Po oględzinach podwodnej części kadłuba w doku w Durbanie popłynął do Stanów Zjednoczonych i 12 maja 1941 roku wszedł do stoczni marynarki w Norfolk w Wirginii. Remont w neutralnej jeszcze Ameryce był jedną z pierwszych form pomocy, jakiej Stany Zjednoczone udzielały Wielkiej Brytanii. Lotniskowiec wrócił do służby dopiero pod koniec 1941 roku.

We Flocie Śródziemnomorskiej „Illustrious” zastąpił bliźniaczy „Formidable”, który w marcu przybył do Aleksandrii dookoła Afryki. Dotychczasowy dowódca „Illustrious” Denis Boyd, awansowany na kontradmirała, przejął w lutym od Lystera dowództwo lotniskowców floty.

Czy Luftwaffe zdobyła panowanie w powietrzu?

Popularne ujęcia głoszą, że po 10 stycznia było już jasne, iż Luftwaffe panuje w powietrzu nad Morzem Śródziemnym. Tę opinię trzeba uściślić. Nad środkowym Morzem Śródziemnym, w zasięgu lotnisk Sycylii, X Korpus rzeczywiście zmienił układ sił. Cunningham przekonał się, że jego flota nie może przebywać w Cieśninie Sycylijskiej i w pobliżu Malty bez silnej osłony myśliwskiej, której nie miał. Przez następne miesiące brytyjskie konwoje omijały te wody albo przechodziły je z wielkim ryzykiem. Luftwaffe zaczęła systematycznie bombardować Maltę, a w lutym nad wyspą pojawiły się niemieckie myśliwce Bf 109. W marcu brytyjskie bombowce i okręty nawodne musiały na pewien czas przestać korzystać z wyspy jako bazy wypadowej. Dzięki temu włoskie konwoje mogły niemal bez przeszkód przewozić do Trypolisu oddziały niemieckiego Afrika Korps, które zaczęły przybywać do Libii w lutym.

Panowanie Luftwaffe miało jednak granice. Na wschodnim Morzu Śródziemnym, poza zasięgiem sycylijskich lotnisk, Flota Śródziemnomorska działała nadal i pod koniec marca 1941 roku rozbiła włoskie krążowniki w bitwie u przylądka Matapan. Włoskie lotnictwo, Regia Aeronautica, pozostało mniej groźne od niemieckiego, a X Korpus nie mógł być wszędzie. Już wiosną większość jego sił przeniesiono na Bałkany i do Grecji, a nad Maltą przez resztę 1941 roku znów walczyli głównie Włosi. Malta przetrwała ten pierwszy „blitz” i latem stała się ponownie bazą ataków na żeglugę Osi. Trafniej byłoby więc powiedzieć, że 10 stycznia 1941 roku pokazał, iż kto ma silne lotnictwo z lądu, może zakazać przeciwnikowi wstępu na wąskie wody — i że flota bez własnej osłony myśliwskiej jest wobec niego bezbronna.

Miejsce w wojnie

Atak na „Illustrious” był pierwszym ciosem Niemców na Morzu Śródziemnym i zapowiedzią tego, że wojna na tym teatrze przestaje być pojedynkiem Brytyjczyków z Włochami. W tych samych tygodniach Hitler postanowił wysłać do Libii wojska lądowe, a w lutym przybył tam gen. Erwin Rommel. Niemieckie lotnictwo z lądu stało się odtąd największym zagrożeniem dla Royal Navy: w maju 1941 roku u brzegów Krety bombowce nurkujące zatopiły kilka krążowników i niszczycieli oraz uszkodziły „Formidable”, a w grudniu japońskie samoloty zatopiły u wybrzeży Malajów pancerniki „Prince of Wales” i „Repulse”. Dla Malty 10 stycznia był rzeczywiście początkiem długiej udręki. Jej najcięższe miesiące miały dopiero nadejść, wiosną 1942 roku, gdy Luftwaffe wróciła na Sycylię w znacznie większej sile. Sam „Illustrious” przetrwał wojnę, walczył jeszcze u wybrzeży Madagaskaru, pod Salerno, na Oceanie Indyjskim i pod Okinawą, choć uszkodzony na Malcie wał napędowy nigdy nie został w pełni naprawiony. Pancerny pokład, który ocalił go w styczniu 1941 roku, stał się wzorem dla następnych brytyjskich lotniskowców.