Walter Schellenberg

Walter Schellenberg był najmłodszym z wysokich funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa SS i jednym z najbardziej wpływowych. Wykształcony prawnik, elegancki, mówiący po francusku i angielsku, różnił się od zabijaków z pierwszych lat ruchu nazistowskiego, ale służył temu samemu systemowi. Jako podwładny Reinharda Heydricha pomagał budować Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy, w listopadzie 1939 roku zorganizował porwanie dwóch oficerów wywiadu brytyjskiego w Venlo, a od 1941 roku kierował wywiadem zagranicznym SS, który w 1944 roku wchłonął resztki wojskowej Abwehry. Podpisywał rozkazy związane z przygotowaniem Zagłady i odpowiadał za operacje, w których ginęli radzieccy jeńcy. W ostatnich miesiącach wojny, przekonany o klęsce, namawiał Heinricha Himmlera do rokowań z zachodnimi aliantami i przyczynił się do uwolnienia części więźniów obozów. Sądzony w Norymberdze, wyszedł z wyrokiem sześciu lat więzienia, a jego wspomnienia, pełne autokreacji, ukształtowały na dziesięciolecia obraz wywiadu III Rzeszy.

Młodość

Urodził się 16 stycznia 1910 roku w Saarbrücken jako najmłodsze z siedmiorga dzieci Guido Schellenberga, wytwórcy i sprzedawcy fortepianów. Po pierwszej wojnie światowej, gdy Zagłębie Saary znalazło się pod zarządem Ligi Narodów i francuską kontrolą gospodarczą (Terytorium Saary), a interesy ojca podupadły, rodzina przeniosła się do Luksemburga. Schellenberg wrócił do Niemiec na studia: w 1929 roku zaczął medycynę na uniwersytecie w Marburgu, ale wkrótce przeniósł się na prawo na uniwersytet w Bonn. Jak wielu młodych ludzi z jego pokolenia, którzy trafili później do służby bezpieczeństwa SS, wyniósł z dzieciństwa poczucie niepewności, jakie dawały powojenny kryzys i upadek rodzinnych interesów.

Wkrótce po dojściu nazistów do władzy, 1 maja 1933 roku, wstąpił do NSDAP i do SS. Po latach tłumaczył, że wybrał SS, bo przyciągała „lepszy rodzaj ludzi”, a także dlatego, że członkostwo ułatwiało karierę w służbie państwowej. Jeszcze jako student zaczął dostarczać informacje Sicherheitsdienstowi (SD), partyjnej służbie wywiadu SS, a według jego relacji zwerbowało go dwóch wykładowców, sami współpracownicy tej służby. Po studiach, w połowie lat trzydziestych, przeszedł do centrali SD w Berlinie.

W służbie Heydricha

Heydrich szybko dostrzegł zdolności młodego prawnika. Schellenberg pracował w kontrwywiadzie SD, a zagranicą zajmował się od pierwszych zadań: w połowie lat trzydziestych wyjeżdżał do Francji, w 1937 roku do Włoch, gdzie pomagał przygotowywać zabezpieczenie podróży. W marcu 1938 roku towarzyszył Himmlerowi i Heydrichowi w podróży do Wiednia w dniach Anschlussu, gdzie SD przejmowało akta austriackiej policji i wywiadu. Według jego wspomnień w samolocie uratował Himmlera przed wypadnięciem przez źle zamknięte drzwi, co zjednało mu wdzięczność Reichsführera SS. W marcu 1939 roku był w Pradze w dniach zajęcia Czech. W tym samym roku awansował na SS-Sturmbannführera.

Schellenberg należał do grupy prawników i organizatorów, którzy pomagali Heydrichowi zjednoczyć policję państwową z partyjną służbą bezpieczeństwa. W lutym 1939 roku opracował memoriał w sprawie dalszej centralizacji aparatu policyjnego, a gdy 27 września 1939 roku utworzono Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), objął w nim kierownictwo grupy IV E, czyli kontrwywiadu w urzędzie gestapo, podlegającym Heinrichowi Müllerowi. Odpowiadał też za bezpieczeństwo przywódców podczas podróży, między innymi w czasie wizyty Hitlera w zdobytej Warszawie na początku października 1939 roku. W życiu prywatnym miał kłopoty: pierwsze małżeństwo z krawcową Käthe Kortekamp, zawarte w 1938 roku, szybko się rozpadło, a w 1940 roku ożenił się z Irene Grosse-Schönepauk, z którą miał pięcioro dzieci.

Venlo

Jesienią 1939 roku Schellenberg poprowadził operację, która przyniosła mu rozgłos. Pod przybranym nazwiskiem „Hauptmann Schämmel” podawał się przed oficerami brytyjskiej Secret Intelligence Service w Holandii, mjr. Richardem Stevensem i kpt. Sigismundem Payne’em Bestem, za przedstawiciela grupy oficerów Wehrmachtu, którzy chcą obalić Hitlera i zawrzeć pokój. Gdy wieczorem 8 listopada bomba Georga Elsera eksplodowała w monachijskiej piwiarni, z której Hitler wyszedł kilkanaście minut wcześniej, Hitler kazał grę przerwać. 9 listopada w Venlo, na granicy holendersko-niemieckiej, esesmani z oddziału Alfreda Naujocksa porwali obu Brytyjczyków, a towarzyszący im holenderski oficer Dirk Klop został śmiertelnie ranny. Propaganda niemiecka przedstawiła potem porwanych jako mocodawców zamachu, a obecność holenderskiego oficera jako dowód, że Holandia łamie neutralność. Schellenberg dostał od Hitlera Krzyż Żelazny obu klas. Operacja wzmocniła pozycję SD wobec Abwehry i zrobiła z niego człowieka, któremu powierzano sprawy zagraniczne.

Wywiad zagraniczny SS

W 1940 roku, przed planowaną inwazją na Wielką Brytanię (operacja Lew Morski), Schellenberg nadzorował przygotowanie podręcznika dla władz okupacyjnych o brytyjskich instytucjach. Dołączono do niego listę osób przeznaczonych do natychmiastowego aresztowania, liczącą ponad dwa tysiące nazwisk, od Winstona Churchilla po pisarzy i emigrantów z Niemiec. Część informacji pochodziła z przesłuchań Stevensa i Besta. Zakres osobistego udziału Schellenberga w redagowaniu tych materiałów bywa przedmiotem sporu. W lipcu 1940 roku, na prośbę ministra spraw zagranicznych Joachima von Ribbentropa, poleciał do Lizbony, by nakłonić księcia Windsoru, byłego króla Edwarda VIII, do pozostania w Europie, a w razie potrzeby nawet go uprowadzić. Plan zawiódł: książę 1 sierpnia odpłynął na Bahamy, gdzie objął urząd gubernatora.

W 1941 roku Schellenberg brał udział w przygotowaniach do wojny ze Związkiem Radzieckim. Według jego relacji prowadził w imieniu Heydricha rozmowy z dowództwem wojsk lądowych o zasadach działania Einsatzgruppen na tyłach frontu, zakończone porozumieniem, które dało tym oddziałom swobodę mordowania ludności cywilnej. 20 maja 1941 roku podpisał okólnik RSHA zakazujący emigracji Żydów z Francji i Belgii „wobec niewątpliwie zbliżającego się ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”, co pokazuje, że wiedział, do czego zmierza polityka reżimu. W połowie 1941 roku, po usunięciu z urzędu skompromitowanego Heinza Josta, przejął kierownictwo Urzędu VI RSHA, czyli wywiadu zagranicznego SD, początkowo jako pełniący obowiązki, a w 1942 roku formalnie. W 1944 roku został SS-Brigadeführerem i generałem majorem policji, jako jeden z najmłodszych generałów SS.

Jego Urząd VI prowadził operacje na wszystkich kontynentach, z mizernymi na ogół wynikami. W 1942 roku Schellenberg uruchomił przedsięwzięcie „Zeppelin”: werbowano radzieckich jeńców wojennych, szkolono ich i zrzucano na tyły Armii Czerwonej jako dywersantów i szpiegów. Większość z nich zginęła albo przeszła na stronę radziecką, a wielu jeńców uznanych za nieprzydatnych lub niepewnych przekazywano do obozów, gdzie ich mordowano. Podlegała mu też operacja Bernhard, w której więźniowie obozu Sachsenhausen fałszowali na masową skalę brytyjskie banknoty. Razem z gestapo rozbijał radziecką siatkę wywiadowczą nazwaną Czerwoną Orkiestrą, co bywa uznawane za jego największy sukces. Utrzymywał kontakty z szefem wywiadu szwajcarskiego Rogerem Massonem, które obie strony wykorzystywały do własnych celów. Legenda wiąże go także z podsłuchiwanym przez SS berlińskim domem publicznym Salon Kitty, ale tej historii, rozpowszechnionej po wojnie przez powieść i film, nie potwierdzają źródła.

Ambicją Schellenberga, podobnie jak Heydricha, było podporządkowanie SS całego wywiadu Rzeszy. Z szefem Abwehry adm. Wilhelmem Canarisem łączyły go kontakty towarzyskie, w tym wspólne przejażdżki konne w berlińskim Grunewaldzie, a zarazem rywalizacja. W lutym 1944 roku Hitler rozwiązał Abwehrę jako samodzielną instytucję, a po zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 roku Schellenberg osobiście aresztował Canarisa. Wojskowy wywiad, jako Urząd „Mil”, przeszedł pod jego kierownictwo. Schellenberg stał się wtedy w praktyce szefem całego wywiadu zagranicznego III Rzeszy, choć w RSHA ograniczała go wrogość jego przełożonego Ernsta Kaltenbrunnera, następcy Heydricha.

Rozmowy z Zachodem

Według własnych wspomnień Schellenberg już w 1942 roku doszedł do wniosku, że Niemcy nie mogą wygrać wojny, i zaczął namawiać Himmlera do szukania pokoju z zachodnimi aliantami, w razie potrzeby bez Hitlera lub wbrew niemu. Sondował różne kanały: w grudniu 1943 roku w Sztokholmie spotkał się, za pośrednictwem masażysty Himmlera Felixa Kerstena, z amerykańskim biznesmenem Abramem Hewittem, związanym z wywiadem amerykańskim. Himmler wahał się jednak i nie podejmował decyzji.

W ostatnich miesiącach wojny sondaże przybrały postać targów o życie więźniów. Himmler i Schellenberg traktowali Żydów w obozach jako kartę przetargową wobec Zachodu. Za pośrednictwem byłego prezydenta Szwajcarii Jeana-Marie Musy’ego doprowadzono w lutym 1945 roku do wyjazdu do Szwajcarii pociągu z około tysiącem dwustu Żydami z getta Theresienstadt. Gdy Hitler się o tym dowiedział, zakazał dalszych transportów. Równocześnie Schellenberg prowadził rozmowy z wiceprzewodniczącym Szwedzkiego Czerwonego Krzyża hr. Folke Bernadotte, którego doprowadził do Himmlera. Ich efektem była akcja białych autobusów, w której wiosną 1945 roku wywieziono do Szwecji kilkanaście tysięcy więźniów obozów, w większości Skandynawów, ale także tysiące kobiet z obozu Ravensbrück, wśród nich wiele Polek. W nocy z 23 na 24 kwietnia 1945 roku w Lubece Himmler poprosił Bernadottego o przekazanie zachodnim aliantom oferty kapitulacji na zachodzie. Alianci ją odrzucili, żądając kapitulacji wobec wszystkich, a Hitler, gdy 28 kwietnia dowiedział się o niej z radia, wyrzucił Himmlera ze wszystkich stanowisk. Udział Schellenberga w ratowaniu więźniów był rzeczywisty, ale jego motywy, ratowanie Rzeszy przed Armią Czerwoną i samego siebie przed odpowiedzialnością, oceniano już w Norymberdze z dużą ostrożnością.

Proces i śmierć

Ostatnie dni wojny Schellenberg spędził w Danii i w Szwecji, próbując wynegocjować kapitulację wojsk niemieckich w Skandynawii. W czerwcu 1945 roku znalazł się w rękach Brytyjczyków, którzy wywieźli go do Londynu i przez wiele miesięcy przesłuchiwali w specjalnym ośrodku wywiadu, uznając go za jedno z najcenniejszych źródeł wiedzy o niemieckich służbach. Przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze zeznawał jako świadek oskarżenia, obciążając aparat SS i swoich dawnych kolegów.

Sam stanął przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Norymberdze w tzw. procesie Wilhelmstraße, w którym sądzono dyplomatów, ministrów i wysokich urzędników Rzeszy. W kwietniu 1949 roku skazano go na sześć lat więzienia, licząc od czerwca 1945 roku, za przynależność do organizacji zbrodniczych i za współodpowiedzialność za zabijanie radzieckich jeńców wykorzystywanych w przedsięwzięciu „Zeppelin”. Sąd uwzględnił na jego korzyść, że pod koniec wojny pomagał ofiarom reżimu, choć wątpił w czystość jego intencji. Z więzienia w Landsbergu zwolniono go przed terminem z powodu ciężkiej choroby wątroby (według większości źródeł pod koniec 1950 roku, według niektórych w 1951 roku). Wyjechał do Szwajcarii, a potem osiadł w Pallanzie nad jeziorem Maggiore we Włoszech, gdzie pracował nad wspomnieniami. Zmarł 31 marca 1952 roku w Turynie, w wieku 42 lat.

Znaczenie i pamięć

Wspomnienia Schellenberga, wydane pośmiertnie w 1956 roku po angielsku jako „The Labyrinth”, a potem w wielu językach, także po polsku, stały się jednym z najpopularniejszych źródeł o wywiadzie III Rzeszy. Historycy traktują je z rezerwą: autor przedstawia się w nich jako zręczny profesjonalista, sceptyczny wobec ideologii, prawie mimowolny uczestnik systemu i rzecznik pokoju, a pomija lub pomniejsza własny udział w zbrodniach. Badania oparte na aktach, w tym na protokołach jego powojennych przesłuchań, pokazują człowieka głęboko zaangażowanego w budowę aparatu terroru, który doskonale wiedział, czym zajmują się Einsatzgruppen i dokąd prowadzi polityka wobec Żydów.

W kulturze masowej utrwalił się raczej obraz z jego wspomnień. W Związku Radzieckim i w Polsce wielką popularność zdobył serial „Siedemnaście mgnień wiosny” z 1973 roku, w którym Schellenberga, inteligentnego i ironicznego rozmówcę radzieckiego agenta Stirlitza, zagrał Oleg Tabakow. Dla historii wojny ważniejsze pozostaje Venlo: operacja, która na lata podkopała zaufanie Londynu do niemieckiej opozycji i dostarczyła Hitlerowi kolejnego pretekstu do napaści na neutralne państwo, oraz biurokratyczna droga młodego prawnika, który bez skrupułów zrobił karierę w organizacji odpowiedzialnej za ludobójstwo.