Franz Halder

Franz Halder był od września 1938 do września 1942 roku szefem sztabu generalnego niemieckich wojsk lądowych, czyli głównym planistą kampanii, którymi Hitler podbił większość Europy: polskiej, francuskiej, bałkańskiej i wojny ze Związkiem Radzieckim. Pedantyczny bawarski oficer, który wyglądał raczej na profesora niż na generała, w 1938 roku należał do spisku przeciw Hitlerowi, a jesienią 1939 roku znów rozważał zamach stanu. Za każdym razem się wycofał. Jego sztab przygotował rozkazy, które uczyniły wojnę na wschodzie wojną wyniszczającą. Hitler usunął go w 1942 roku, a po zamachu z 20 lipca 1944 roku Halder trafił do obozu koncentracyjnego. Po wojnie, jako szef niemieckiej grupy w wydziale historycznym armii amerykańskiej, przez kilkanaście lat kształtował obraz wojny, w którym winny był tylko Hitler, a generałowie i żołnierze walczyli honorowo. Jego dziennik z lat 1939–1942 pozostaje jednym z najważniejszych źródeł do dziejów tej wojny.

Bawarski oficer sztabowy

Franz Halder urodził się 30 czerwca 1884 roku w Würzburgu w rodzinie od trzystu lat związanej z armią bawarską. Jego ojciec Maximilian doszedł do stopnia generała majora. Po maturze w monachijskim gimnazjum Halder wstąpił w lipcu 1902 roku jako chorąży do 3 Bawarskiego Pułku Artylerii Polowej, którym dowodził jego ojciec, a w 1904 roku został podporucznikiem. W 1907 roku ożenił się z Gertrud Erl, również z rodziny wojskowej. Mieli trzy córki. W latach 1911–1914 studiował w Bawarskiej Akademii Wojennej, którą ukończył jako najlepszy na roku.

W czasie pierwszej wojny światowej był oficerem sztabowym na froncie zachodnim, w III Korpusie Bawarskim w Lotaryngii, w 6 Dywizji Bawarskiej, w sztabie 2 Armii i 5 Dywizji, krótko na wschodzie, a od 1917 roku w Grupie Armii następcy tronu bawarskiego Ruprechta. Wojnę zakończył jako kapitan z Krzyżem Żelaznym I klasy i kilkoma odznaczeniami bawarskimi.

W Reichswehrze i u boku Hitlera

Halder pozostał w Reichswehrze. Pracował w ministerstwie jako specjalista od taktyki i wyszkolenia, m.in. w wydziale kierowanym przez Walthera von Brauchitscha, służył w bawarskim pułku artylerii i w sztabie 7 Dywizji, a od 1929 roku był szefem sztabu 6 Dywizji w Münsterze, w stopniu pułkownika. Nazistów, jak wielu oficerów, traktował początkowo z dystansem. Wojsko jednak rosło, a z nim jego kariera: w 1934 roku został generałem majorem, w październiku 1935 roku dowódcą 7 Dywizji Piechoty w Monachium, w 1936 roku generałem porucznikiem. Kierował sztabem manewrów Wehrmachtu, a na manewrach w 1937 roku zwrócił na siebie uwagę Hitlera. Od jesieni 1937 roku pracował w Sztabie Generalnym w Berlinie, a 1 lutego 1938 roku został generałem artylerii.

18 sierpnia 1938 roku szef sztabu generalnego Ludwig Beck ustąpił w proteście przeciw planom wojny z Czechosłowacją. 1 września stanowisko objął Halder, który podzielał obawy Becka. Wszedł w kontakt z oficerami i urzędnikami, którzy przygotowywali aresztowanie Hitlera w chwili, gdy ten wyda rozkaz ataku, a przywództwo w zamachu miał objąć Brauchitsch. Do zamachu nie doszło, bo układ monachijski oddał Hitlerowi Sudety bez wojny. Halder był podobno bliski załamania. „Co możemy jeszcze zrobić? Jemu wszystko się udaje” – miał mówić. Od tej pory pracował nad planami wojennymi bez zastrzeżeń. W nowym regulaminie służby sztabowej, wydanym w sierpniu 1939 roku, usunięto tradycyjne prawo oficera sztabu do pisemnego zgłoszenia odrębnego zdania wobec decyzji dowódcy.

Plan wojny z Polską

Halder był głównym autorem wojskowej części planu „Fall Weiss”. Jego sztab opracował wytyczne w sprawie rozwinięcia wojsk, wydane przez Brauchitscha 15 czerwca 1939 roku: dwie grupy armii miały uderzyć z Prus Wschodnich, Pomorza, Śląska i Słowacji i zamknąć główne siły polskie w okrążeniu na zachód od Wisły i Narwi. W przemówieniu do oficerów sztabu generalnego wiosną 1939 roku, którego tekst odnaleziono w archiwach i opublikowano w latach dziewięćdziesiątych, Halder zapowiadał szybkie rozbicie Polski. 14 sierpnia zaczął prowadzić dziennik, w którym dzień po dniu notował rozmowy i decyzje. 23 maja i 22 sierpnia słuchał wystąpień Hitlera, w których ten zapowiadał wojnę i „całkowite zniszczenie Polski”, a 25 sierpnia o 15.02 odnotował rozkaz ataku, odwołany kilka godzin później.

W czasie kampanii wrześniowej Halder kierował pracą OKH, które przestawiało wojska, gdy Polacy uderzyli nad Bzurą, i zdecydowało o okrążeniu Warszawy. Wiedział, co działo się na tyłach frontu. Plany kampanii przewidywały, że zadania „bezpieczeństwa” na zapleczu armii wykonają grupy operacyjne policji bezpieczeństwa i SD. Pod datą 19 września 1939 roku Halder zapisał w dzienniku relację generalnego kwatermistrza Eduarda Wagnera z rozmowy z Reinhardem Heydrichem o planowanym „oczyszczeniu terenu” z Żydów, inteligencji, duchowieństwa i szlachty. Nie zaprotestował, a gdy wojskowi zgłaszali zbrodnie SS i policji w ramach operacji Tannenberg, OKH ich nie poparło. 27 października 1939 roku Halder otrzymał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego.

Od spisku do Barbarossy

Jesienią 1939 roku Hitler chciał zaatakować Francję jeszcze w listopadzie. Halder uważał, że armia nie jest gotowa, i znów rozmawiał ze spiskowcami, m.in. z pułkownikiem Hansem Osterem i z Carlem Goerdelerem. Gdy 5 listopada Hitler zbeształ Brauchitscha i zagroził „duchowi Zossen”, Halder w panice kazał zniszczyć część dokumentów i zerwał przygotowania. Później tłumaczył, że przysięga i wojna nie pozwalają buntować się w obliczu wroga. Wspólnie z Brauchitschem odrzucił plan uderzenia przez Ardeny, przedstawiony przez Ericha von Mansteina, lecz gdy Hitler go przyjął, OKH dopracowało go w szczegółach. Po zwycięstwie nad Francją Halder 19 lipca 1940 roku awansował na generała pułkownika. Od Hitlera dostawał też tajne dopłaty, które podwajały jego pensję.

Już w czerwcu i lipcu 1940 roku, zanim Hitler wydał formalny rozkaz, Halder polecił sztabowi badać możliwość uderzenia na ZSRR. Jego plany przeszły w dyrektywę nr 21 „Barbarossa” z 18 grudnia 1940 roku. 30 marca 1941 roku zanotował słowa Hitlera o „wojnie wyniszczającej”, w której komunista nie jest towarzyszem broni. OKH, z udziałem Haldera, przygotowało dekret ograniczający sądownictwo wojenne wobec ludności radzieckiej i rozkaz o komisarzach. 3 lipca 1941 roku Halder pisał, że kampania przeciw Rosji została wygrana w ciągu czternastu dni, a 11 sierpnia przyznawał, że nie docenił „rosyjskiego kolosa”. Po klęsce pod Moskwą i dymisji Brauchitscha pracował bezpośrednio z Hitlerem, który przejął dowództwo wojsk lądowych. Latem 1942 roku spierali się o letnią ofensywę na Kaukaz i Stalingrad. 24 września 1942 roku Hitler zdymisjonował Haldera i zastąpił go generałem Kurtem Zeitzlerem.

Więzień i historyk

Po zamachu 20 lipca 1944 roku gestapo ustaliło, że Halder brał udział w spiskach z lat 1938–1939. Aresztowany 23 lipca, trafił do obozów Flossenbürg i Dachau jako więzień specjalny. Żona dzieliła z nim uwięzienie. 31 stycznia 1945 roku formalnie wydalono go z wojska. Pod koniec kwietnia esesmani wywieźli grupę więźniów specjalnych, wśród nich Léona Bluma i Kurta Schuschnigga, do Tyrolu Południowego. Tam na początku maja przejęli ich żołnierze Wehrmachtu, a potem Amerykanie. Halder spędził kilka miesięcy w amerykańskiej niewoli.

W Norymberdze był świadkiem, nie oskarżonym. Razem z Brauchitschem, Mansteinem i innymi napisał memoriał o armii niemieckiej w latach 1920–1945, który przedstawiał wojsko jako apolityczne i wolne od winy. Niemiecka komisja denazyfikacyjna uznała go w 1948 roku za „nieobciążonego”. Bawarski prokurator odwołał się, gdy z dziennika Haldera wynikało, że uczestniczył w przygotowaniu zbrodniczych rozkazów, ale Amerykanie nie zgodzili się na jego ponowne przesłuchanie i w 1950 roku sprawę umorzono.

W latach 1946–1961 Halder kierował niemiecką sekcją wydziału historycznego armii amerykańskiej, w której kilkuset byłych oficerów Wehrmachtu napisało ponad 2500 opracowań o wojnie. Halder kontrolował ich treść i wymagał, by pokazywały wysiłek żołnierzy, nie obciążały nikogo i nie krytykowały decyzji dowództwa. W 1949 roku wydał książkę „Hitler als Feldherr” („Hitler jako wódz”), w której cała wina za wojnę na wschodzie, za klęski i zbrodnie spadała na Hitlera. W 1961 roku amerykańska armia odznaczyła go za zasługi cywilne. W latach 1962–1964 wydano jego dziennik wojenny. Zmarł 2 kwietnia 1972 roku w Aschau im Chiemgau w Bawarii.

Ocena

Halder był świetnym technikiem wojny, ale słabym strategiem, który nie doceniał logistyki i przeceniał siłę szybkiego uderzenia. Dwa razy zbliżył się do buntu i dwa razy się wycofał, a historyk Christian Hartmann, jego biograf, pisze, że opór wobec Hitlera dotyczył dla niego tempa wojny i ryzyka, a nie jej celów. Plany, które przygotował, otwierały drogę zbrodniom w Polsce i w ZSRR, a on sam przyjmował je do wiadomości bez sprzeciwu. Po wojnie, wykorzystując zaufanie Amerykanów w czasie zimnej wojny, stworzył wpływową wersję historii, w której generałowie byli fachowcami oszukanymi przez dyktatora. Badacze, m.in. Bernd Wegner i Wolfram Wette, uważają go za jednego z głównych architektów mitu czystego Wehrmachtu.